Gian não
Mô hình
Vùng giải phẫu
Diencephalon
Gian não
Nằm giữa hai bán cầu đại não, bao quanh não thất III; gồm đồi thị, vùng dưới đồi, vùng trên đồi và vùng dưới đồi thị.
Chức năng
- Đồi thị: trạm chuyển tiếp các đường cảm giác (trừ khứu giác) lên vỏ não
- Vùng dưới đồi: điều hòa thân nhiệt, ăn uống, nhịp sinh học và trục hạ đồi – tuyến yên
Mô tả
Nằm giữa hai bán cầu đại não, bao quanh não thất III; gồm đồi thị, vùng dưới đồi, vùng trên đồi và vùng dưới đồi thị.
Các cấu trúc chính
Thalamus
- Tên
- Đồi thị
- Vai trò, ghi chú
- Trạm chuyển tiếp cảm giác và vận động lên vỏ (nhân bụng sau, gối ngoài, gối trong)
Hypothalamus
- Tên
- Vùng dưới đồi
- Vai trò, ghi chú
- Điều hòa nội tiết qua tuyến yên, thân nhiệt, ăn uống, nhịp ngày đêm
Epithalamus (glandula pinealis)
- Tên
- Vùng trên đồi (tuyến tùng)
- Vai trò, ghi chú
- Tiết melatonin
Subthalamus
- Tên
- Vùng dưới đồi thị
- Vai trò, ghi chú
- Nhân dưới đồi thị: một phần vòng nhân nền; tổn thương gây múa vung nửa người
Corpora mammillaria
- Tên
- Thể vú
- Vai trò, ghi chú
- Trong vòng Papez; tổn thương ở hội chứng Wernicke – Korsakoff
| Terminologia Anatomica | Tên | Vai trò, ghi chú |
|---|---|---|
| Thalamus | Đồi thị | Trạm chuyển tiếp cảm giác và vận động lên vỏ (nhân bụng sau, gối ngoài, gối trong) |
| Hypothalamus | Vùng dưới đồi | Điều hòa nội tiết qua tuyến yên, thân nhiệt, ăn uống, nhịp ngày đêm |
| Epithalamus (glandula pinealis) | Vùng trên đồi (tuyến tùng) | Tiết melatonin |
| Subthalamus | Vùng dưới đồi thị | Nhân dưới đồi thị: một phần vòng nhân nền; tổn thương gây múa vung nửa người |
| Corpora mammillaria | Thể vú | Trong vòng Papez; tổn thương ở hội chứng Wernicke – Korsakoff |
Giới hạn và cấu trúc
Gian não nằm giữa hai bán cầu, bao quanh não thất ba, gồm đồi thị, vùng dưới đồi, vùng trên đồi (tuyến tùng) và vùng dưới đồi thị. Tuyến yên treo dưới vùng dưới đồi bởi cuống tuyến yên, nằm trong hố yên của xương bướm, có nguồn gốc phôi kép (thùy trước từ túi Rathke, thùy sau từ não trung gian).[1]

Kết nối và chức năng
Đồi thị là trạm chuyển tiếp và điều biến hầu hết thông tin đi lên vỏ não, đồng thời tham gia các vòng đồi thị – vỏ não chi phối ý thức và giấc ngủ. Vùng dưới đồi gồm hàng nghìn loại tế bào khác nhau, tích hợp tín hiệu từ ngoại vi, môi trường và thần kinh để điều hòa thân nhiệt, ăn uống, giấc ngủ và hành vi bản năng, đồng thời điều khiển tuyến yên.[2][3][4]

Đồi thị: loại tế bào, hai chế độ phóng điện và tín hiệu dẫn – điều biến
Ở tuần thứ 4, ống thần kinh chia thành ba túi não. Đến tuần thứ 5, não trước tách thành đại não và gian não; gian não tiếp tục biệt hóa thành đồi thị và vùng dưới đồi. Neuron đồi thị sinh ra ở vùng quanh não thất ba rồi di cư ra ngoài theo các sợi thần kinh đệm hướng tâm, tế bào sinh sớm nhất nằm ngoài cùng. Các nhân riêng biệt bắt đầu nhận ra được vào tuần thai 8–16. Đáng chú ý, đồi thị phát triển và biệt hóa trước đại não.[2]
Đồi thị có hai loại tế bào cơ bản. Neuron chiếu là neuron kích thích dùng glutamat, gửi sợi trục tới vỏ não, thể vân và hạnh nhân, và để lại nhánh bên ở nhân lưới khi rời đồi thị. Neuron trung gian ức chế dùng GABA chỉ ở lại trong nhân của mình. Khác hẳn vỏ não, đồi thị không có đường kích thích quay ngược nội tại. Có lẽ vì vậy đồi thị chủ yếu tổ chức việc tiếp nhận tín hiệu hơn là biến đổi nội dung tín hiệu.[2]
Neuron chiếu có hai chế độ phóng điện. Ở chế độ bùng phát, khi màng tế bào ưu phân cực mạnh, một khử cực nhỏ cũng mở kênh canxi typ T và gây một loạt điện thế hoạt động. Kênh này bất hoạt chậm (từ 100 ms trở lên), nên tế bào chỉ bùng phát được vài lần mỗi giây và không phản ánh trung thực tín hiệu vào. Tuy vậy, chế độ này rất nhạy với thay đổi. Ở chế độ trương lực, khi màng đã khử cực sẵn, tần số phóng điện tỉ lệ với cường độ tín hiệu vào, nên thông tin được truyền trung thực. Khi ngủ, neuron đồi thị chủ yếu ở chế độ bùng phát; khi tập trung chú ý, chẳng hạn vào cảm giác ở mặt, neuron nhân bụng sau trong chuyển sang chế độ trương lực.[2]
Ở các nhân đặc hiệu, sợi vào chia thành hai loại. Sợi dẫn (driver) mang nội dung thông tin qua synap glutamat, ví dụ sợi từ võng mạc tới thể gối ngoài, hay từ nhân thon và nhân chêm tới nhân bụng sau ngoài. Sợi điều biến đến từ lớp VI của vỏ não, nhân nền, tiểu não, cấu tạo lưới thân não và các neuron ức chế trong đồi thị. Chúng dùng nhiều chất dẫn truyền: glutamat, GABA, serotonin, dopamin, acetylcholin, noradrenalin. Sợi điều biến nhiều hơn hẳn sợi dẫn và quyết định nội dung có lên tới vỏ não hay không, và lên dưới dạng nào.[2]
Các nhân đồi thị và tổn thương
Đồi thị có khoảng 30 nhân, khó phân biệt trên MRI thường quy, và tên gọi khác nhau giữa các atlas. Nhân trước (gồm ba tiểu nhân) thuộc vòng Papez. Vòng này đi từ hồi hải mã qua vòm não tới thể vú, theo bó vú – đồi thị tới nhân trước, rồi tới vỏ đai, vỏ khứu và trở về hồi hải mã. Nhân trước còn tham gia tổ chức thoi ngủ và củng cố trí nhớ khi ngủ. Ở tầng bụng của nhóm ngoài, các nhân xếp từ trước ra sau. Nhân bụng trước và bụng bên nhận tín hiệu từ tiểu não và nối với hệ vận động. Nhân bụng trung gian liên quan cảm giác sâu và cơ chế run. Nhân bụng sau trong (mặt) và bụng sau ngoài (thân) nhận các đường cảm giác và chiếu lên vỏ cảm giác. Thể gối ngoài và thể gối trong nhận trực tiếp đường thị giác và thính giác.[2]
Nhân gối (pulvinar) là nhân lớn nhất và cũng to lên nhiều nhất trong quá trình tiến hóa. Đây là nhân liên hợp, nối với vỏ đỉnh sau, vỏ chẩm, thùy đảo, vỏ đai và thùy thái dương trước, tham gia xử lý đa giác quan và chú ý thị giác. Nhân lưới phủ mặt ngoài đồi thị như một tấm chăn. Nó là nhân duy nhất không có đường kích thích đi ra ngoài: chỉ chiếu ngược vào đồi thị bằng synap ức chế, tham gia chú ý chọn lọc khi thức và tạo thoi ngủ khi ngủ. Nhân lưng trong lớn nhất ở mặt trong, chiếu nhiều tới vỏ trước trán, đai và đảo, nhận tín hiệu từ hạnh nhân. Nhân này liên quan cảm xúc, trí nhớ và mức độ ý thức; tổn thương cả hai bên có thể gây hôn mê. Nhân trung tâm giữa thuộc nhóm nhân trong mảnh, chiếu chủ yếu tới thể vân và là một phần của hệ lưới hoạt hóa.[2]
Hội chứng Korsakoff, do thiếu vitamin B1 ở người nghiện rượu, gây quên cả về trước lẫn về sau, và thoái hóa nặng nhất ở nhân trước đồi thị. Mất ngủ gia đình gây tử vong, một bệnh prion di truyền trội hiếm gặp, phá hủy chọn lọc nhân lưng trong và nhân trước; một trong những biểu hiện sớm nhất là mất giấc ngủ sóng chậm. Tổn thương mạch máu đồi thị gây triệu chứng tùy vị trí: rối loạn trí nhớ, giảm ý thức hoặc hôn mê, mất ngôn ngữ, thất điều nửa người, hội chứng đau và mất cảm giác. Tổn thương đồi thị mắc phải nhìn chung không gây động kinh. Ngoại lệ là tổn thương đồi thị ở sơ sinh, liên quan với bệnh não động kinh có hoạt hóa gai – sóng khi ngủ (DEE-SWAS).[2]
Chức năng
- 01Đồi thị: trạm chuyển tiếp các đường cảm giác (trừ khứu giác) lên vỏ não
- 02Vùng dưới đồi: điều hòa thân nhiệt, ăn uống, nhịp sinh học và trục hạ đồi – tuyến yên
Các vùng
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy of the pituitary glandSav A et al., Best practice & research. Clinical endocrinology & metabolism 2025PMID 40500594
- [2]The thalamus: Structure, function, and neurotherapeuticsMarcuse LV et al., Neurotherapeutics 2025PMID 39956708
- [3]Thalamocortical interactionsSherman SM, Current opinion in neurobiology 2012PMID 22498715
- [4]The structural and functional complexity of the integrative hypothalamusFong H et al., Science 2023PMID 37883552
- [5]Automatic parcellation of human cortical gyri and sulci using standard anatomical nomenclatureDestrieux C et al., 2010PMID 20547229Căn cứ cho: Danh pháp hồi và rãnh vỏ não
- [6]Neuroanatomy, Cerebral HemisphereStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 31747196
- [7]Neuroanatomy, CerebellumStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30844194
- [8]Current Controversies on Wernicke's Area and its Role in LanguagePMID 28656532Căn cứ cho: Vùng Wernicke
- [9]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731
