Thần kinh sống và các đám rối
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Ba mươi mốt đôi dây thần kinh sống (8 cổ, 12 ngực, 5 thắt lưng, 5 cùng, 1 cụt), mỗi dây do rễ trước (vận động) và rễ sau (cảm giác, có hạch gai) hợp thành. Nhánh trước của các dây cổ, thắt lưng và cùng đan lại thành đám rối cổ, cánh tay, thắt lưng và cùng chi phối cổ và tứ chi.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Rễ trước, rễ sau và hạch gai
Radix anterior et posterior; Ganglion sensorium nervi spinalis
Mỗi đoạn tủy cho một rễ sau (cảm giác, có hạch gai chứa thân neuron giả đơn cực) và một rễ trước (vận động). Hai rễ hợp lại ở lỗ gian đốt sống thành dây sống hỗn hợp, ngắn khoảng 1 cm, rồi chia nhánh trước và nhánh sau. Có 31 đôi: 8 cổ, 12 ngực, 5 thắt lưng, 5 cùng, 1 cụt.
- 02
Đám rối cánh tay
Plexus brachialis
Tạo bởi nhánh trước C5–T1, xếp thành rễ, thân (trên, giữa, dưới), ngành trước – sau và bó (ngoài, sau, trong) quanh động mạch nách. Tổn thương thân trên (Erb, C5–C6) cho tư thế “bồi bàn xin tiền boa”; thân dưới (Klumpke, C8–T1) làm yếu cơ nội tại bàn tay.
- 03
Thần kinh cơ bì và thần kinh nách
Nervus musculocutaneus; Nervus axillaris
Thần kinh cơ bì (bó ngoài, C5–C7) xuyên cơ quạ – cánh tay, chi phối cơ nhị đầu và cơ cánh tay, tận cùng bằng thần kinh bì cẳng tay ngoài. Thần kinh nách (bó sau, C5–C6) vòng quanh cổ phẫu thuật xương cánh tay qua khoang tứ giác, chi phối cơ delta và cơ tròn bé; dễ tổn thương khi gãy cổ phẫu thuật hoặc trật khớp vai.
- 04
Thần kinh giữa
Nervus medianus
Từ hai rễ của bó ngoài và bó trong (C6–T1), đi cùng động mạch cánh tay, qua giữa hai đầu cơ sấp tròn rồi qua ống cổ tay. Chi phối phần lớn cơ gấp cẳng tay, các cơ ô mô cái và hai cơ giun ngoài, cảm giác gan ba ngón rưỡi phía ngoài; chèn ép trong ống cổ tay là bệnh lý thần kinh do kẹt thường gặp nhất.
- 05
Thần kinh trụ
Nervus ulnaris
Nhánh tận của bó trong (C8–T1), đi sau mỏm trên lồi cầu trong (chỗ “gõ vào thấy tê”), qua ống Guyon ở cổ tay. Chi phối cơ gấp cổ tay trụ, nửa trong cơ gấp sâu, hầu hết cơ nội tại bàn tay; tổn thương gây bàn tay vuốt trụ và mất cảm giác ngón út.
- 06
Thần kinh quay
Nervus radialis
Nhánh lớn nhất của bó sau (C5–T1), chạy trong rãnh thần kinh quay ở mặt sau xương cánh tay rồi chia nhánh nông (cảm giác) và nhánh sâu (thần kinh gian cốt sau). Chi phối toàn bộ cơ duỗi khuỷu, cổ tay và ngón; gãy thân xương cánh tay có thể gây bàn tay rủ.
- 07
Thần kinh gian sườn
Nervi intercostales
Nhánh trước T1–T11 không tạo đám rối, chạy trong rãnh sườn dưới tĩnh mạch và động mạch (thứ tự TM – ĐM – TK từ trên xuống), giữa cơ gian sườn trong và trong cùng. Chi phối cơ gian sườn và cơ thành bụng, cảm giác da theo khoanh; T12 là thần kinh dưới sườn.
- 08
Đám rối thắt lưng
Plexus lumbalis
Tạo bởi nhánh trước L1–L4 trong cơ thắt lưng lớn. Cho thần kinh chậu – hạ vị, chậu – bẹn, sinh dục – đùi, bì đùi ngoài, thần kinh bịt (cơ khép đùi) và thần kinh đùi (cơ tứ đầu, tận cùng bằng thần kinh hiển).
- 09
Đám rối cùng và thần kinh ngồi
Plexus sacralis; Nervus ischiadicus
Tạo bởi thân thắt lưng – cùng (L4–L5) và nhánh trước S1–S4 trước cơ hình lê. Nhánh lớn nhất là thần kinh ngồi (L4–S3), thần kinh to nhất cơ thể, ra qua khuyết ngồi lớn dưới cơ hình lê rồi chia thành thần kinh chày và thần kinh mác chung; đám rối còn cho thần kinh mông trên, mông dưới và thần kinh thẹn.
- 10
Chùm đuôi ngựa
Cauda equina
Bó rễ thần kinh thắt lưng, cùng và cụt chạy xuống trong túi màng cứng dưới nón tủy (từ L1–L2) để tới lỗ gian đốt sống tương ứng. Chèn ép do thoát vị đĩa lớn gây đau rễ hai bên, tê vùng yên ngựa, bí tiểu – cần mổ cấp cứu.
Hình thể và cấu tạo
Mỗi dây thần kinh sống được tạo bởi rễ trước (sợi vận động từ sừng trước, và ở T1–L2 cả sợi giao cảm trước hạch) và rễ sau (sợi cảm giác, thân neuron nằm trong hạch gai). Hai rễ hợp lại trong lỗ gian đốt sống thành dây thần kinh hỗn hợp ngắn, rồi chia ngay thành nhánh sau (cơ và da vùng lưng) và nhánh trước (thân và tứ chi). Các nhánh thông trắng và xám nối dây sống với chuỗi giao cảm.
Ở đoạn ngực, các nhánh trước chạy riêng rẽ thành mười một đôi dây thần kinh gian sườn và dây dưới sườn, giữ rõ sự phân đoạn. Ở cổ và thắt lưng – cùng, các nhánh trước đan nhau thành đám rối, nên mỗi dây thần kinh ngoại biên mang sợi từ nhiều đoạn tủy và mỗi đoạn tủy góp vào nhiều dây.

Các đám rối
Đám rối cánh tay được mô tả theo năm phần nối tiếp: rễ (C5–T1), thân (trên, giữa, dưới), ngành (trước, sau), bó (ngoài, trong, sau, gọi theo vị trí quanh động mạch nách) và các nhánh tận. Đám rối thắt lưng nằm trong cơ thắt lưng lớn; đám rối cùng nằm trên mặt trước cơ hình lê và cho dây thần kinh ngồi, dây lớn nhất cơ thể.
Cổ
- Nguồn gốc
- C1–C4
- Nhánh chính
- Thần kinh hoành (C3–C5), quai cổ, các nhánh da cổ
- Chi phối
- Cơ hoành, cơ dưới móng, da cổ
Cánh tay
- Nguồn gốc
- C5–T1
- Nhánh chính
- Cơ bì, nách, quay, giữa, trụ
- Chi phối
- Vai và chi trên
Thắt lưng
- Nguồn gốc
- L1–L4
- Nhánh chính
- Chậu hạ vị, chậu bẹn, sinh dục đùi, bì đùi ngoài, đùi, bịt
- Chi phối
- Thành bụng dưới, mặt trước và trong đùi
Cùng
- Nguồn gốc
- L4–S4
- Nhánh chính
- Ngồi (chày, mác chung), mông trên, mông dưới, thẹn
- Chi phối
- Mông, mặt sau đùi, cẳng chân, bàn chân, đáy chậu
| Đám rối | Nguồn gốc | Nhánh chính | Chi phối |
|---|---|---|---|
| Cổ | C1–C4 | Thần kinh hoành (C3–C5), quai cổ, các nhánh da cổ | Cơ hoành, cơ dưới móng, da cổ |
| Cánh tay | C5–T1 | Cơ bì, nách, quay, giữa, trụ | Vai và chi trên |
| Thắt lưng | L1–L4 | Chậu hạ vị, chậu bẹn, sinh dục đùi, bì đùi ngoài, đùi, bịt | Thành bụng dưới, mặt trước và trong đùi |
| Cùng | L4–S4 | Ngồi (chày, mác chung), mông trên, mông dưới, thẹn | Mông, mặt sau đùi, cẳng chân, bàn chân, đáy chậu |
Khoanh da và khoanh cơ
Vùng da do một rễ sau chi phối gọi là khoanh da; các mốc hay dùng là C6 ở ngón cái, T4 ngang núm vú, T10 ngang rốn, L4 mặt trong cẳng chân, S1 bờ ngoài bàn chân. Các phản xạ gân xương kiểm tra từng đoạn tủy: nhị đầu (C5–C6), tam đầu (C7), gối (L3–L4), gót (S1). Khám khoanh da, sức cơ và phản xạ giúp xác định rễ hay dây thần kinh bị tổn thương.

Liên hệ lâm sàng
Thoát vị đĩa đệm thắt lưng thường chèn rễ đi xuống ở tầng dưới (ví dụ đĩa L4–L5 chèn rễ L5), gây đau lan theo khoanh da. Hội chứng ống cổ tay là bệnh lý chèn ép dây thần kinh giữa thường gặp nhất. Ở người đái tháo đường, bệnh rễ – đám rối thần kinh khác với bệnh đa dây thần kinh thường gặp: khởi phát bán cấp, đau, thường diễn tiến một pha và hồi phục không hoàn toàn, do tổn thương thiếu máu qua cơ chế miễn dịch (viêm vi mạch), nên có thể đáp ứng với điều trị miễn dịch.[1]
Tổ chức chức năng
Khoanh da (dermatoma) là vùng da do một rễ sau tủy sống chi phối, khái niệm nền tảng trong khám thần kinh. Tổng quan hệ thống cho thấy nhiều bản đồ khoanh da trong sách giáo khoa dựa trên nghiên cứu có sai sót; bản đồ dựa trên bằng chứng nhấn mạnh rằng các khoanh da chồng lấn và thay đổi giữa các cá thể.[2]
Đám rối cánh tay tạo bởi nhánh trước các thần kinh sống C5–T1, lần lượt hợp thành thân, ngành, bó và các nhánh tận (cơ bì, nách, quay, giữa, trụ). Biến thể giải phẫu thường gặp và ảnh hưởng đến gây tê đám rối; siêu âm và MRI cho phép đánh giá từng đoạn trong chấn thương, u và viêm đám rối.[3][4]
Thần kinh giữa là dây hỗn hợp: “dây của động tác sấp, gấp ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa và cổ tay, đưa ngón cái ra trước và đối chiếu”, và cảm giác mặt gan ba ngón rưỡi đầu. Trên đường đi nó qua nhiều chỗ hẹp có thể bị chèn ép, nhất là ống cổ tay và giữa hai đầu cơ sấp tròn; còn có các nhánh nối giữa – trụ ở cẳng tay.[5]
Liên hệ lâm sàng
Bệnh thần kinh do chèn ép là tình trạng dây thần kinh ngoại biên bị ép tại các đường hầm giải phẫu: hội chứng ống cổ tay (thần kinh giữa), thần kinh trụ ở khuỷu, thần kinh mác ở cổ xương mác… Chẩn đoán dựa trên giải phẫu định khu, khám lâm sàng, điện cơ và siêu âm thần kinh – cơ.[6]
Đám rối thắt lưng – cùng (L1–S4) cho các dây đùi, bịt, ngồi và thẹn. Bệnh đám rối gây đau, yếu và mất cảm giác không theo một rễ hay một dây duy nhất; nguyên nhân gồm chèn ép do khối máu tụ sau phúc mạc hay u, bệnh rễ – đám rối do đái tháo đường hoặc không do đái tháo đường (tổn thương thiếu máu do viêm vi mạch quanh mạch, có thể đáp ứng điều trị miễn dịch).[7][1]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Brachial PlexusBayot ML, Nassereddin A, Varacallo MA · StatPearls 2023 · NBK500016 · 14k ký tự
Đang tải…
Bayot ML, Nassereddin A, Varacallo MA. Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Brachial Plexus. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK500016 · PMID 29763192 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck: Brachial PlexusPolcaro L, Charlick M, Daly DT · StatPearls 2023 · NBK531473 · 10k ký tự
Đang tải…
Polcaro L, Charlick M, Daly DT. Anatomy, Head and Neck: Brachial Plexus. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK531473 · PMID 30285368 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Diabetic radiculoplexus neuropathiesLaughlin RS et al., Handbook of clinical neurology 2014PMID 25410213
- [2]An evidence-based approach to human dermatomesLee MW et al., Clinical anatomy 2008PMID 18470936
- [3]Brachial plexus anatomy: normal and variantOrebaugh SL et al., TheScientificWorldJournal 2009PMID 19412559
- [4]Anatomy, Imaging, and Pathologic Conditions of the Brachial PlexusGilcrease-Garcia BM et al., Radiographics 2020PMID 33001787
- [5]Anatomy of the median nerve and its clinical applicationsSoubeyrand M et al., Hand surgery & rehabilitation 2020PMID 31816428
- [6]Common Entrapment NeuropathiesMalek E et al., Seminars in neurology 2019PMID 31639838
- [7]Lumbosacral plexopathyDyck PJ et al., Continuum 2014PMID 25299286
- [8]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [9]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [10]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não
