Đáy chậu và hoành chậu
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Mô hình định khu đáy chậu và hoành chậu (mô hình nam): khung chậu với ụ ngồi, ngành ngồi – mu và khớp mu, cơ nâng hậu môn (cơ mu – cụt, cơ chậu – cụt, cơ mu – hậu môn) và cơ cụt tạo hoành chậu, cơ thắt ngoài hậu môn, cơ bịt trong, tạng niệu – sinh dục (bàng quang, tuyến tiền liệt, niệu đạo, vật hang, vật xốp, tinh hoàn và mào tinh), động mạch và thần kinh thẹn, đám rối cùng và các hạch bạch huyết chậu – bẹn.
Giới hạn và phân khu
Đáy chậu là vùng hình thoi nằm dưới hoành chậu, giới hạn phía trước bởi khớp mu, hai bên trước bởi ngành ngồi – mu, hai bên bởi ụ ngồi, hai bên sau bởi dây chằng cùng – ụ ngồi và phía sau bởi xương cụt. Đường ngang nối hai ụ ngồi chia đáy chậu thành tam giác niệu – sinh dục ở trước (chứa niệu đạo, gốc dương vật hoặc âm vật và âm hộ) và tam giác hậu môn ở sau (chứa ống hậu môn và hai hố ngồi – hậu môn). Trung tâm gân đáy chậu ở giữa hai tam giác là nơi nhiều cơ bám vào.[1][2]

Các lớp từ nông vào sâu
Hoành chậu là sàn cơ của ổ chậu, gồm cơ nâng hậu môn (cơ mu – cụt, cơ mu – trực tràng, cơ chậu – cụt) và cơ cụt, bám từ thân xương mu, cung gân của mạc cơ bịt trong và gai ngồi tới xương cụt và dây chằng hậu môn – cụt. Dưới hoành chậu, ở tam giác niệu – sinh dục, có màng đáy chậu cùng các cơ hành – xốp, ngồi – hang và cơ ngang đáy chậu; ở tam giác hậu môn có cơ thắt ngoài hậu môn và hố ngồi – hậu môn chứa đầy mỡ, thành ngoài là cơ bịt trong. Mô hình 3D là mô hình nam và không có đủ các cơ đáy chậu nông: lớp cơ hiển thị hoành chậu, cơ thắt ngoài hậu môn và cơ bịt trong; các cơ đùi và cơ mông được lược bỏ để nhìn rõ đáy chậu từ phía dưới.[3][1]

Mạch máu, thần kinh và bạch huyết
Bó mạch – thần kinh thẹn (động mạch thẹn trong, tĩnh mạch thẹn trong và dây thần kinh thẹn S2–S4) rời chậu hông qua lỗ ngồi lớn dưới cơ hình lê, vòng quanh gai ngồi và dây chằng cùng – gai rồi đi vào đáy chậu qua lỗ ngồi bé, chạy trong ống thẹn (ống Alcock) ở thành ngoài hố ngồi – hậu môn. Các nhánh của nó là trực tràng dưới, đáy chậu và nhánh lưng dương vật hoặc âm vật. Bạch huyết của ống hậu môn dưới đường lược, da đáy chậu, bìu và âm hộ đổ về hạch bẹn nông; tuyến tiền liệt và bàng quang đổ về hạch chậu.[4][5][6][7]
Phát triển phôi thai
Phần cơ của vùng chậu hông bắt nguồn từ hai nhóm cơ phôi: nhóm mu – đuôi, cho cơ ngồi – cụt và cơ nâng hậu môn cùng các dây chằng mu – niệu đạo – bàng quang – trực tràng – cùng, và nhóm cơ quanh ổ nhớp, cho các cơ thắt và cơ đáy chậu. Cơ nâng hậu môn là dấu vết tiến hóa của cơ đuôi ở động vật có đuôi; dạng sơ khai thấy được từ tuần thứ 9, đã chia ba phần bởi trung mô lỏng, và hình phễu đặc trưng rõ vào tuần 14; sang tam cá nguyệt thứ hai đã có khác biệt nam – nữ. Ở thai, một vách sợi riêng nối mặt thành và mặt tạng của hố ngồi – hậu môn và bám vào mặt sau màng đáy chậu; ở người lớn các sợi này tỏa giữa các tiểu thùy mỡ và bám chặt vào mạc cơ bịt trong, cơ mông lớn và các cơ thắt, tạo khung giữ cho mỡ hố ngồi – hậu môn.[1][3][2]
Biến thể giải phẫu
Thần kinh thẹn biến đổi nhiều về kích thước, đường đi, số nhánh và cấu trúc được chi phối; ngay cả các nghiên cứu trên ít xác cũng thường gặp nhiều biến thể, và ở một số người nó nhận thêm sợi ngoài S2–S4. Thần kinh của cơ nâng hậu môn có thể đến thẳng từ dây sống cùng thứ tư hoặc từ đám rối cụt; cộng hưởng từ ở phụ nữ cho thấy những biến thể hình thái như cơ mỏng hay thiếu một phần. Tuổi tác làm thay đổi đáy chậu nữ: trương lực cơ giảm, khe sinh dục rộng ra, các thớ cơ chậu – cụt hướng xuống dưới hơn và phần sau cơ mu – trực tràng mỏng đi. Thừa cân làm trực tràng căng hơn và kéo đáy chậu, cổ tử cung, cổ bàng quang xuống thấp; ở nam, cân nặng ảnh hưởng còn lớn hơn lên vị trí đáy chậu.[7][3][1]
Liên hệ lâm sàng
Gây tê thần kinh thẹn được làm quanh gai ngồi, nơi dây thần kinh vòng ra sau dây chằng cùng – gai, để giảm đau khi sinh hoặc thủ thuật vùng đáy chậu. Rách trung tâm gân đáy chậu khi sinh có thể làm yếu sàn chậu, góp phần gây sa tạng chậu và són tiểu. Áp xe ngồi – hậu môn có thể lan qua khoang sau hậu môn sang bên đối diện (áp xe hình móng ngựa). Tuyến tiền liệt nằm ngay trước trực tràng nên khám được qua thăm trực tràng.[6][7]
Lưu ý phẫu thuật và thủ thuật
Rối loạn đáy chậu có thể xuất phát từ can thiệp sản khoa, tiết niệu và đại – trực tràng do phá vỡ cấu trúc nâng đỡ hoặc đường thần kinh. Khi sinh đường âm đạo, lỗ ra chậu hông giãn căng gây áp lực cơ học lên cơ nâng hậu môn, trung tâm gân đáy chậu và thần kinh thẹn, có thể gây đứt chỗ bám cơ, rách tầng sinh môn hoặc liệt thần kinh thẹn tạm thời. Thần kinh thẹn còn có nguy cơ tổn thương khi mổ lấy thai, cắt tuyến tiền liệt tận gốc, phẫu thuật thám sát và cắt u vùng chậu, nên cần nắm rõ đường đi quanh gai ngồi và trong ống Alcock. Áp xe hậu môn là giai đoạn cấp của nhiễm trùng các tuyến giữa hai cơ thắt, còn rò hậu môn là giai đoạn mạn của cùng một bệnh; mủ có thể lan vào hố ngồi – hậu môn. Phẫu thuật cơ nâng hậu môn (u, chấn thương, sa tạng) chỉ đặt ra khi điều trị không xâm lấn thất bại.[1][7][2][3]
Các cấu trúc chính
Diaphragma pelvis
- Tên
- Hoành chậu
- Vị trí, vai trò
- Cơ nâng hậu môn và cơ cụt; nâng đỡ tạng chậu
M. levator ani
- Tên
- Cơ nâng hậu môn
- Vị trí, vai trò
- Phần mu – cụt, mu – trực tràng, chậu – cụt
Trigonum urogenitale
- Tên
- Tam giác niệu – sinh dục
- Vị trí, vai trò
- Phía trước đường nối hai ụ ngồi; niệu đạo, cơ quan sinh dục ngoài
Trigonum anale
- Tên
- Tam giác hậu môn
- Vị trí, vai trò
- Phía sau đường nối hai ụ ngồi; ống hậu môn, hố ngồi – hậu môn
Fossa ischioanalis
- Tên
- Hố ngồi – hậu môn
- Vị trí, vai trò
- Khoang mỡ giữa cơ nâng hậu môn và cơ bịt trong
Canalis pudendalis
- Tên
- Ống thẹn (Alcock)
- Vị trí, vai trò
- Tách từ mạc cơ bịt trong; chứa bó mạch – thần kinh thẹn
Corpus perineale
- Tên
- Trung tâm gân đáy chậu
- Vị trí, vai trò
- Nút sợi – cơ giữa hai tam giác, nơi bám của nhiều cơ
| Terminologia Anatomica | Tên | Vị trí, vai trò |
|---|---|---|
| Diaphragma pelvis | Hoành chậu | Cơ nâng hậu môn và cơ cụt; nâng đỡ tạng chậu |
| M. levator ani | Cơ nâng hậu môn | Phần mu – cụt, mu – trực tràng, chậu – cụt |
| Trigonum urogenitale | Tam giác niệu – sinh dục | Phía trước đường nối hai ụ ngồi; niệu đạo, cơ quan sinh dục ngoài |
| Trigonum anale | Tam giác hậu môn | Phía sau đường nối hai ụ ngồi; ống hậu môn, hố ngồi – hậu môn |
| Fossa ischioanalis | Hố ngồi – hậu môn | Khoang mỡ giữa cơ nâng hậu môn và cơ bịt trong |
| Canalis pudendalis | Ống thẹn (Alcock) | Tách từ mạc cơ bịt trong; chứa bó mạch – thần kinh thẹn |
| Corpus perineale | Trung tâm gân đáy chậu | Nút sợi – cơ giữa hai tam giác, nơi bám của nhiều cơ |
Thành phần từng lớp
DaCutis5
- Regio analis · Anal region
- Regio glutea · Gluteal region
- Regio urogenitalis · Urogenital region
- Sulcus gluteus · Gluteal fold
- Trigonum femorale · Femoral triangle
Cơ, mạc và bao gânMusculi, fasciae et vaginae tendinum14
- (Bursa iliopectinea) · (Iliopectineal bursa)
- Arcus iliopectineus · Iliopectineal arch
- Arcus tendineus levatoris ani · Tendinous arch of levator ani
- Bursa ischiadica obturatoris interni · Sciatic bursa of obturator internus
- Bursa subtendinea obturatoris interni · Subtendinous bursa of obturator internus
- Bursae intermusculares gluteae · Intermuscular gluteal bursae
- Ligamentum inguinale · Inguinal ligament
- Musculus coccygeus · Coccygeus muscle
- Musculus iliococcygeus · Iliococcygeus muscle
- Musculus puboanalis · Pubo-analis muscle
- Musculus pubococcygeus · Pubococcygeus muscle
- Musculus pyramidalis · Pyramidalis muscle
- Obturator internus · Obturator internus
- Sphincter externus ani · External anal sphincter
Xương và sụnOssa et cartilagines3
- Os coccygis · Coccyx
- Os coxae · Hip bone
- Os sacrum · Sacrum
Khớp và dây chằngJuncturae et ligamenta21
- Capsula articularis coxae · Articular capsule of hip joint
- Cartilago triradiata · Triradiate cartilage
- Discus interpubicus · Interpubic disc
- Frenula capsulae
- Labrum acetabuli · Acetabular labrum
- Ligamentum capitis femoris · Ligament of head of femur
- Ligamentum intercornuale · Intercornual ligament
- Ligamentum ischiofemorale · Ischiofemoral ligament
- Ligamentum pubicum inferius · Inferior pubic ligament
- Ligamentum pubicum superius · Superior pubic ligament
- Ligamentum pubofemorale · Pubofemoral ligament
- Ligamentum sacroiliacum posterius · Posterior sacro-iliac ligament
- Ligamentum sacrospinale · Sacrospinous ligament
- Ligamentum sacrotuberale · Sacrotuberous ligament
- Ligamentum transversum acetabuli · Transverse acetabular ligament
- Membrana obturatoria · Obturator membrane
- Pars descendens ligamenti iliofemoralis · Descending part of iliofemoral ligament
- Pars transversa ligamenti iliofemoralis · Transverse part of iliofemoral ligament
- Symphysis pubica · Pubic symphysis
- Symphysis Sacrococcygea · Sacrococcygeal symphysis
- Zona orbicularis · Zona orbicularis
Tiết niệu – sinh dụcOrgana urogenitalia12
- Corpus cavernosum penis · Corpus cavernosum of penis
- Corpus spongiosum penis · Corpus spongiosum of penis
- Ductus deferens · Ductus deferens
- Ductus ejaculatorius · Ejaculatory duct
- Epididymis · Epididymis
- Glandula seminalis · Seminal gland
- Glans penis · Glans penis
- Prostata · Prostate
- Testis · Testis
- Ureter · Ureter
- Urethra · Urethra
- Vesica urinaria · Urinary bladder
Động mạchArteriae14
- Arteria anorectalis superior · Superior anorectal artery
- Arteria circumflexa lateralis femoris · Lateral circumflex femoral artery
- Arteria circumflexa medialis femoris · Medial circumflex femoral artery
- Arteria dorsalis penis · Dorsal artery of penis
- Arteria glutea inferior · Inferior gluteal artery
- Arteria obturatoria · Obturator artery
- Arteria profunda femoris · Deep femoral artery
- Arteria profunda penis · Deep artery of penis
- Arteria pudendalis externa profunda · Deep external pudendal artery
- Arteria pudendalis externa superficialis · Superficial external pudendal artery
- Arteria pudendalis interna · Internal pudendal artery
- Arteria sacralis mediana · Median sacral artery
- Arteria testicularis dextra · Right testicular artery
- Arteria testicularis sinistra · Left testicular artery
Tĩnh mạchVenae11
- Vena dorsalis profunda penis · Deep dorsal vein of penis
- Vena profunda femoris · Deep femoral vein
- Vena pudendalis interna · Internal pudendal vein
- Vena testicularis dextra · Right testicular vein
- Vena testicularis sinistra · Left testicular vein
- Venae circumflexae latérales · Lateral circumflex femoral veins
- Venae circumflexae mediales · Medial circumflex femoral veins
- Venae dorsales superficiales penis · Superficial dorsal veins of penis
- Venae gluteae inferiores · Inferior gluteal veins
- Venae pudendales extemae · External pudendal veins
- Venae sacrales latérales · Lateral sacral veins
Thần kinhNervi9
- Cauda equina · Cauda equina
- Nervus cutaneus posterior femoris · Posterior femoral cutaneous nerve
- Nervus ilioinguinalis · Ilio-inguinal nerve
- Nervus obturatorius · Obturator nerve
- Nervus pudendalis · Pudendal nerve
- Rami cutanei mediales cruris nervi sapheni · Medial crural cutaneous branches of saphenous nerve
- Ramus femoralis nervi genitofemoralis · Femoral branch of genitofemoral nerve
- Ramus genitalis nervi genitofemoralis · Genital branch of genitofemoral nerve
- Ramus posterior nervi obturatorii · Posterior branch of obturator nerve
Bạch huyếtSystema lymphoideum18
- (Nodus inguinalis profundus intermedius) · (Intermediate deep inguinal node)
- (Nodus inguinalis profundus proximalis) · (Proximal deep inguinal node)
- (Nodus lacunaris intermedius) · (Intermediate lacunar node)
- (Nodus lacunaris lateralis) · (Lateral lacunar node)
- (Nodus lacunaris medialis) · (Medial lacunar node)
- Nodi epigastrici inferiores · Inferior epigastric nodes
- Nodi glutei inferiores · Inferior gluteal nodes
- Nodi glutei superiores · Superior gluteal nodes
- Nodi iliaci externi intermedii · Intermediate external iliac nodes
- Nodi inguinales superficiales inferiores · Inferior superficial inguinal nodes
- Nodi inguinales superficiales superolaterales · Superolateral superficial inguinal nodes
- Nodi inguinales superficiales superomediales · Superomedial superficial inguinal nodes
- Nodi obturatorii · Obturator nodes
- Nodi pararectales · Pararectal nodes
- Nodi postvesicales · Postvesical nodes
- Nodi prevesicales · Prevesical nodes
- Nodi sacrales latérales · Lateral sacral nodes
- Nodi vesicales latérales · Lateral vesical nodes
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: Pelvic FloorBordoni B, Sugumar K, Leslie SW · StatPearls 2026 · NBK482200 · 31k ký tự
Đang tải…
Bordoni B, Sugumar K, Leslie SW. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Pelvic Floor. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK482200 · PMID 29489277 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Abdomen and Pelvis, Pudendal NerveKinter KJ, Newton BW · StatPearls 2023 · NBK554736 · 12k ký tự
Đang tải…
Kinter KJ, Newton BW. Anatomy, Abdomen and Pelvis, Pudendal Nerve. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK554736 · PMID 32134612 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: Ischioanal FossaSiccardi MA, Scharbach S, Bordoni B · StatPearls 2022 · NBK535387 · 11k ký tự
Đang tải…
Siccardi MA, Scharbach S, Bordoni B. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Ischioanal Fossa. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK535387 · PMID 30571008 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: Levator Ani MuscleGowda SN, Bordoni B · StatPearls 2022 · NBK556078 · 10k ký tự
Đang tải…
Gowda SN, Bordoni B. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Levator Ani Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK556078 · PMID 32310538 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Giải phẫu định khu
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Abdomen and Pelvis: Pelvic FloorBordoni B et al., StatPearls 2026PMID 29489277
- [2]Anatomy, Abdomen and Pelvis: Ischioanal FossaSiccardi MA et al., StatPearls 2022PMID 30571008
- [3]Anatomy, Abdomen and Pelvis: Levator Ani MuscleGowda SN et al., StatPearls 2022PMID 32310538
- [4]Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Gemelli MusclesLezak B et al., StatPearls 2026PMID 32491352
- [5]Anatomy, Abdomen and Pelvis: Inguinal Lymph NodeBui T et al., StatPearls 2023PMID 32491571
- [6]Anatomy, Abdomen and Pelvis, ProstateSingh O et al., StatPearls 2023PMID 31082031
- [7]Anatomy, Abdomen and Pelvis, Pudendal NerveKinter KJ et al., StatPearls 2023PMID 32134612