Hệ tiết niệu
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ tiết niệu gồm hai thận, hai niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Thận lọc huyết tương, tạo nước tiểu và tham gia điều hòa thể tích dịch ngoại bào, cân bằng điện giải, cân bằng acid – base và huyết áp.
Chức năng
- 01Đào thải các sản phẩm chuyển hóa chứa nitơ (urê, creatinin)
- 02Điều hòa cân bằng nước – điện giải và acid – base
- 03Chức năng nội tiết: renin, erythropoietin, calcitriol
Hàng rào lọc cầu thận
Thành mao mạch cầu thận gồm ba lớp: tế bào nội mô có lỗ thủng, màng đáy cầu thận và chân giả của tế bào có chân (podocytus). Màng đáy được cấu tạo chủ yếu từ laminin, collagen type IV, nidogen và proteoglycan heparan sulfat; khiếm khuyết di truyền các thành phần này gây bệnh như hội chứng Alport (gen COL4A3–5).[1]
Số lượng tế bào có chân giảm (tuyệt đối hoặc tương đối so với thể tích cầu thận) hay chân giả bị xóa phẳng là cơ chế chung của nhiều bệnh cầu thận. Khi hàng rào lọc tổn thương, protein huyết thanh lọt vào ống thận và gây tổn thương ống – kẽ, cho thấy cầu thận và ống thận tác động qua lại trong tiến triển bệnh thận mạn.[2][3]


Vị trí và liên quan của thận
Thận là cặp tạng sau phúc mạc hình hạt đậu, nặng trung bình 160 g ở nam và 135 g ở nữ, dài 10–12 cm, rộng 5–7 cm, dày 3–5 cm, cỡ một nắm tay; thận trái thường to và nặng hơn thận phải khoảng 10 g. Hai thận nằm giữa mỏm ngang T12 và L3, thận phải thấp hơn vì bị gan đẩy xuống. Trục dọc chếch khoảng 15–20° so với cột sống, song song với cơ thắt lưng: cực trên gần đường giữa và ra sau hơn, cực dưới xa nhau, ra ngoài và ra trước. Cực trên áp vào cơ hoành, thường bị xương sườn XII bắt chéo; cực dưới nằm trước cơ thắt lưng và cơ vuông thắt lưng, ít được lồng ngực che nên dễ tổn thương khi chấn thương. Kích thước thận tương quan với diện tích da, chiều cao, cân nặng và giảm dần theo tuổi.[4]
Liên quan phía trước khác nhau giữa hai bên. Thận phải tiếp xúc với gan qua ngách gan – thận (túi Morison), với đoạn II tá tràng ở phía trong và đại tràng lên ở dưới. Thận trái nằm sau đại tràng xuống, đuôi tụy (có thể che rốn thận), bờ cong lớn dạ dày và lách, nối với lách bằng dây chằng lách – thận. Mỗi thận có tuyến thượng thận chụp lên cực trên. Ở rốn thận, các thành phần xếp từ trước ra sau là tĩnh mạch thận, động mạch thận và bể thận.[4]
Tuần hoàn thận
Hai thận nhận khoảng 20% cung lượng tim, tức 1–1,1 L mỗi phút. Với mức lọc cầu thận bình thường 120 mL/phút, mỗi ngày có khoảng 180 L dịch được lọc, trong khi lượng nước tiểu chỉ khoảng 1,5 L: hơn 99% dịch lọc phải được tái hấp thu nhờ hệ ống thận và mạng mao mạch quanh ống. Động mạch thận tách khỏi động mạch chủ ngay dưới động mạch mạc treo tràng trên, vào rốn ngang L2; động mạch thận phải dài hơn và đi sau tĩnh mạch chủ dưới. Mỗi động mạch chia nhánh trước (khoảng 75% lưu lượng, cho bốn động mạch phân thùy) và nhánh sau (phân thùy sau), rồi tiếp tục thành động mạch gian thùy, cung, gian tiểu thùy, tiểu động mạch đến, tiểu cầu thận, tiểu động mạch đi, mạng mao mạch quanh ống và mạch thẳng.[4]
Các động mạch phân thùy là động mạch tận, không nối với nhau trong nhu mô, nên tắc một nhánh gây nhồi máu đúng phân thùy đó. Động mạch thận phụ gặp ở 20–30% dân số, thường đi ngoài rốn tới cực trên; chúng cũng là động mạch tận, có thể gây hẹp chỗ nối bể thận – niệu quản và phải được xác định trước cắt thận, ghép thận hay sửa phình động mạch chủ. Tĩnh mạch thận đi trước động mạch; tĩnh mạch thận trái dài hơn vài centimet, bắt chéo trước động mạch chủ để đổ vào tĩnh mạch chủ dưới ngang L2–L3, vì vậy thận trái thường được chọn khi lấy thận ghép từ người cho sống. Thần kinh giao cảm (T8–L1) bám quanh động mạch thận làm tăng giữ natri, tiết renin và co mạch thận; cắt đốt thần kinh thận qua ống thông dựa trên vị trí này để điều trị tăng huyết áp kháng trị.[4]

Phát triển: tiền thận, trung thận, hậu thận
Thận phát triển từ trung bì trung gian qua ba thế hệ nối tiếp. Tiền thận ở vùng cổ, xuất hiện thoáng qua trong tuần 4 và không hoạt động ở người. Trung thận trải từ ngực trên tới thắt lưng trên, có khoảng 40 đôi đơn vị bài tiết với tiểu cầu nguyên thủy đổ vào ống trung thận (ống Wolff); nó thoái triển ở tuần 8–10, nhưng ở nam ống Wolff được giữ lại thành mào tinh, ống dẫn tinh, túi tinh và ống phóng tinh. Hậu thận, thận vĩnh viễn, xuất hiện ở tuần 5 nhờ cảm ứng qua lại giữa nụ niệu quản (mọc ra từ ống trung thận) và mầm hậu thận. Nụ niệu quản giãn thành bể thận và niệu quản, chia thành đài lớn, đài nhỏ rồi ống góp; mầm hậu thận cho các nephron. Nếu nụ chia sớm sẽ thành niệu quản đôi (bifid).[4][5]
Sự cân bằng phân tử giữa các tín hiệu bảo đảm mỗi bên chỉ có một nụ niệu quản: GDNF–RET kích thích nụ mọc, BMP4 ức chế sự hình thành nụ nhưng làm cuống nụ dài ra, Gremlin đối kháng BMP4. Yếu tố phiên mã WT1 điều hòa tín hiệu từ mầm hậu thận; đột biến WT1 liên quan u Wilms và các hội chứng Denys–Drash, Frasier, WAGR. Các biến thể phát triển thường gặp: thận móng ngựa (khoảng 1/400) do hai cực dưới dính nhau trước động mạch chủ nên thận không lên được vị trí bình thường, bể thận quay ra trước, hay có nhiều động mạch phụ và tăng nguy cơ hẹp chỗ nối bể thận – niệu quản, sỏi và nhiễm khuẩn; thận chậu dính (pancake) hiếm hơn, là một khối duy nhất trong chậu; tĩnh mạch thận trái sau động mạch chủ.[5][4]
Niệu quản, bàng quang và niệu đạo
Thành niệu quản có niêm mạc lót biểu mô chuyển tiếp (niệu mạc) trên lớp đệm xơ – chun dày, không có tấm dưới niêm và không có tuyến, tạo hàng rào kín nước. Lớp cơ trơn gồm lớp dọc trong, vòng giữa và dọc ngoài; tế bào tạo nhịp nằm ở đài nhỏ và bể thận, phát sóng nhu động lan dọc niệu quản. Ngoài cùng là áo ngoài chứa mạch máu, bạch huyết và thần kinh. Niệu quản đi xuống trước cơ thắt lưng, bắt chéo eo chậu trên ở chỗ chia đôi động mạch chậu chung, bị động mạch, tĩnh mạch sinh dục bắt chéo phía trước, rồi đi dọc thành bên chậu tới mặt sau dưới bàng quang. Niệu quản xuyên chéo qua cơ bàng quang (đoạn trong thành) trước khi mở vào tam giác bàng quang; đoạn chéo này hoạt động như van chống trào ngược. Vì niệu quản co bóp theo nhịp, trên phim cản quang bình thường không thấy toàn bộ chiều dài cùng lúc; thấy được cả cột thuốc gợi ý tắc nghẽn.[5]
Bàng quang là túi chứa có hoạt động chủ động. Phó giao cảm từ S2–S4 qua thần kinh tạng chậu làm co cơ bàng quang (detrusor); giao cảm từ T10–L2 qua đám rối hạ vị trên và dưới hỗ trợ giai đoạn chứa; thần kinh thẹn (S2–S4, nhân Onuf ở sừng trước tủy cùng) chi phối cơ thắt vân niệu đạo. Thụ thể căng trong thành gửi tín hiệu về trung tâm; cảm giác từ vòm bàng quang đi theo đường giao cảm, từ phần dưới đi theo đường phó giao cảm. Trung tâm tiểu tiện ở cầu não phối hợp co cơ bàng quang với giãn hai cơ thắt. Niệu đạo nam dài và chia bốn đoạn: trước tuyến tiền liệt (0,5–1,5 cm, nằm trong cổ bàng quang), tuyến tiền liệt (3–4 cm, đoạn rộng nhất, có mào niệu đạo, ụ núi và lỗ các ống tuyến), màng và xốp. Biểu mô chuyển từ niệu mạc ở đoạn gần sang trụ giả tầng ở đoạn xa.[6][7]

Chỗ nối bể thận – niệu quản
- Vị trí
- Bể thận thu hẹp dần thành niệu quản ở rốn thận
- Ý nghĩa
- Hẹp bẩm sinh; động mạch cực dưới bắt chéo
Eo chậu trên
- Vị trí
- Bắt chéo chỗ chia đôi động mạch chậu chung
- Ý nghĩa
- Sỏi dừng lại; mốc phẫu thuật chậu
Chỗ nối niệu quản – bàng quang
- Vị trí
- Đoạn trong thành cơ bàng quang
- Ý nghĩa
- Hẹp nhất, không nhu động: khoảng 60% sỏi kẹt tại đây
| Chỗ hẹp sinh lý | Vị trí | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Chỗ nối bể thận – niệu quản | Bể thận thu hẹp dần thành niệu quản ở rốn thận | Hẹp bẩm sinh; động mạch cực dưới bắt chéo |
| Eo chậu trên | Bắt chéo chỗ chia đôi động mạch chậu chung | Sỏi dừng lại; mốc phẫu thuật chậu |
| Chỗ nối niệu quản – bàng quang | Đoạn trong thành cơ bàng quang | Hẹp nhất, không nhu động: khoảng 60% sỏi kẹt tại đây |
Các cơ quan chính
Hai cơ quan hình hạt đậu nằm sau phúc mạc, hai bên cột sống, ngang mức đốt sống T12–L3. Mỗi thận có khoảng một triệu đơn vị chức năng (nephron).
Niệu quảnUreterỐng cơ dài khoảng 25–30 cm dẫn nước tiểu từ bể thận xuống bàng quang bằng các sóng nhu động. Niệu quản có ba chỗ hẹp sinh lý, nơi sỏi thận hay mắc lại.
Bàng quangVesica urinariaTạng rỗng có thành cơ trơn (cơ detrusor) nằm trong chậu hông bé, chứa nước tiểu; cảm giác buồn tiểu đầu tiên thường xuất hiện khi thể tích đạt khoảng 150–200 mL.
Niệu đạoUrethraỐng dẫn nước tiểu từ cổ bàng quang ra ngoài. Niệu đạo nữ ngắn (khoảng 4 cm); niệu đạo nam dài khoảng 18–20 cm và là đường chung của nước tiểu và tinh dịch.
Số liệu tham chiếu
- Mức lọc cầu thận bình thường khoảng 125 mL/phút, tương đương khoảng 180 L dịch lọc mỗi ngày; phần lớn được tái hấp thu, chỉ còn 1–2 L nước tiểu.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Complexities of the glomerular basement membraneNaylor RW et al., Nature reviews. Nephrology 2021PMID 32839582
- [2]Design-based stereological methods for estimating numbers of glomerular podocytesPuelles VG et al., Annals of anatomy = Anatomischer Anzeiger 2014PMID 23845787
- [3]Crosstalk between glomeruli and tubulesFogo AB et al., Nature reviews. Nephrology 2025PMID 39643696
- [4]Anatomy, Abdomen and Pelvis: KidneysGarza FA et al., StatPearls 2025PMID 29494007
- [5]Anatomy, Abdomen and Pelvis UreterLescay HA et al., StatPearls 2024PMID 30422575
- [6]Anatomy, Abdomen and Pelvis: BladderShermadou ES et al., StatPearls 2023PMID 30285360
- [7]Histology, Male UrethraStoddard N et al., StatPearls 2023PMID 31194395
- [8]Normal reference values for glomerular filtration rate: what do we really know?Delanaye P et al., 2012PMID 22802582Căn cứ cho: Mức lọc cầu thận