Hệ thần kinh tự chủ
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Phần hệ thần kinh điều khiển cơ trơn, cơ tim và tuyến ngoài ý muốn. Phần giao cảm xuất phát từ tủy ngực – thắt lưng (T1–L2) qua chuỗi hạch cạnh sống; phần đối giao cảm xuất phát từ thân não (dây III, VII, IX, X) và tủy cùng (S2–S4).
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Chuỗi hạch giao cảm
Truncus sympathicus
Hai chuỗi hạch cạnh cột sống từ nền sọ đến xương cụt (3 hạch cổ, khoảng 11 hạch ngực, 4 thắt lưng, 4 cùng, hai chuỗi gặp nhau ở hạch đơn). Nhận sợi tiền hạch qua nhánh thông trắng (T1–L2), trả sợi hậu hạch cho mọi dây sống qua nhánh thông xám; hạch cổ dưới thường hợp với hạch ngực I thành hạch sao.
- 02
Thần kinh tạng và hạch trước sống
Nervi splanchnici; Ganglia prevertebralia
Các thần kinh tạng lớn (T5–T9), bé (T10–T11) và dưới cùng (T12) đi xuyên chuỗi hạch không dừng, tới các hạch trước sống quanh gốc động mạch: hạch tạng, hạch mạc treo tràng trên, hạch chủ – thận và hạch mạc treo tràng dưới, rồi cấp sợi hậu hạch cho các tạng bụng. Riêng tủy thượng thận nhận sợi tiền hạch trực tiếp.
- 03
Phó giao cảm phần sọ
Pars cranialis partis parasympathicae
Sợi tiền hạch đi theo dây III (tới hạch mi: co đồng tử, điều tiết), dây VII (hạch chân bướm – khẩu cái: tuyến lệ, mũi; hạch dưới hàm: tuyến dưới hàm, dưới lưỡi), dây IX (hạch tai: tuyến mang tai) và dây X (hạch nằm ngay trong thành tạng ngực, bụng).
- 04
Phó giao cảm phần cùng
Pars sacralis; Nervi splanchnici pelvici
Thân neuron ở tủy S2–S4, sợi đi trong các thần kinh tạng chậu tới đám rối hạ vị dưới. Chi phối co bóp bàng quang (cơ detrusor), đại tràng xuống – sigma – trực tràng và sự cương; tổn thương nón tủy hoặc đuôi ngựa gây rối loạn tiểu tiện, đại tiện và sinh dục.
- 05
Các đám rối tự chủ
Plexus autonomici
Mạng sợi giao cảm và phó giao cảm hòa lẫn quanh tạng và động mạch lớn: đám rối tim, phổi, thực quản trong ngực; đám rối tạng (đám rối dương), mạc treo tràng, hạ vị trên và dưới trong bụng – chậu. Đây cũng là đường đi của sợi cảm giác tạng, giải thích đau quy chiếu.
- 06
Hệ thần kinh ruột
Systema nervosum entericum
Khoảng 400–600 triệu neuron trong thành ống tiêu hóa, gồm đám rối cơ ruột (Auerbach) giữa hai lớp cơ điều khiển nhu động và đám rối dưới niêm (Meissner) điều khiển tiết và lưu lượng máu. Hoạt động được cả khi tách khỏi thần kinh trung ương; thiếu tế bào hạch bẩm sinh gây bệnh Hirschsprung.
Phần giao cảm
Neuron trước hạch nằm ở sừng bên tủy sống từ T1 đến L2. Sợi trục theo rễ trước, qua nhánh thông trắng vào chuỗi hạch giao cảm cạnh sống, chạy dọc hai bên thân đốt sống từ nền sọ tới xương cụt. Tại đây sợi có thể tiếp hợp ngay, đi lên hoặc xuống trong chuỗi, hoặc xuyên qua để tới các hạch trước sống (hạch tạng, mạc treo tràng trên, mạc treo tràng dưới) qua các dây tạng.
Ở cổ có ba hạch (cổ trên, cổ giữa và hạch sao do hạch cổ dưới hợp với hạch ngực I), chi phối đầu, mặt, chi trên và tim. Sợi sau hạch theo nhánh thông xám trở lại mọi dây thần kinh sống để tới mạch máu, tuyến mồ hôi và cơ dựng lông. Tủy thượng thận là trường hợp đặc biệt: nhận trực tiếp sợi trước hạch và tiết adrenalin vào máu.
Phần đối giao cảm
Phần đối giao cảm có nguồn gốc sọ – cùng. Phần sọ đi theo dây III (hạch mi: co đồng tử, điều tiết), dây VII (hạch chân bướm – khẩu cái và dưới hàm: tuyến lệ, tuyến nước bọt dưới hàm và dưới lưỡi), dây IX (hạch tai: tuyến mang tai) và dây X (tim, phổi, ống tiêu hóa đến khoảng hai phần ba đại tràng ngang). Phần cùng (S2–S4) qua các dây tạng chậu chi phối đại tràng xuống, trực tràng, bàng quang và cơ quan sinh dục.
Khác với giao cảm, hạch đối giao cảm nằm sát hoặc trong thành cơ quan, nên sợi trước hạch dài và sợi sau hạch rất ngắn. Cả hai phần dùng acetylcholin ở synap trước hạch; sợi sau hạch giao cảm phần lớn tiết noradrenalin (trừ tuyến mồ hôi dùng acetylcholin), còn sợi sau hạch đối giao cảm tiết acetylcholin tác động lên thụ thể muscarin.
Ví dụ: chi phối tự chủ của tim
Trương lực dây X làm chậm nút xoang và dẫn truyền nhĩ – thất. Khi trương lực này tăng mạnh có thể gây blốc nhĩ – thất kịch phát tại nút nhĩ – thất, kèm chậm nhịp xoang; dạng blốc này lành tính, xử trí như ngất qua trung gian thần kinh và không cần đặt máy tạo nhịp khi không có triệu chứng.[1]
Sau ghép tim, tim hiến bị mất hoàn toàn thần kinh hướng tâm và ly tâm. Phần lớn bệnh nhân vẫn mất thần kinh hoàn toàn trong 6–12 tháng đầu; dấu hiệu tái phân bố thần kinh thường xuất hiện từ năm thứ hai ở cơ tim, nút xoang và mạch vành, nhưng vẫn không hoàn toàn và chỉ khu trú sau nhiều năm.[2]

Liên hệ lâm sàng
Tổn thương đường giao cảm ở cổ (ví dụ u đỉnh phổi xâm lấn hạch sao, bóc tách động mạch cảnh) gây hội chứng Horner: sụp mi nhẹ, co đồng tử và giảm tiết mồ hôi nửa mặt cùng bên. Suy thần kinh tự chủ biểu hiện bằng hạ huyết áp tư thế, rối loạn tiểu tiện, tiêu hóa và sinh dục.
Tổ chức chức năng
Hệ thần kinh tự chủ gồm hệ giao cảm, phó giao cảm và hệ thần kinh ruột, điều khiển mọi phần cơ thể trừ cơ vân. Nhiệm vụ chính là giữ hằng định nội môi của tế bào, mô và cơ quan trước các xáo trộn từ môi trường ngoài và trong. Nhiều thuốc thông dụng, độc chất tác động bằng cách thay đổi dẫn truyền tự chủ, và rối loạn tự chủ là dấu ấn của nhiều bệnh thần kinh.[3]
Dây phế vị (X) là dây thần kinh sọ lớn và dài nhất, và là dây sọ duy nhất có phần lớn vùng chi phối nằm ngoài đầu (cổ, ngực, bụng). Dù thuộc hệ phó giao cảm, nó chủ yếu là dây cảm giác: đa số sợi trục là sợi hướng tâm, có thân ở hạch nút và tận ở nhân bó đơn độc; sợi ly tâm xuất phát từ nhân lưng dây X và nhân mơ hồ.[4]
Các neuron cảm giác phế vị rất đa dạng, mỗi loại chuyên chi phối hô hấp, tim mạch hay tiêu hóa; chúng kiểm soát nhịp thở, nhịp tim, huyết áp, nhu động ruột, các phản xạ ho và nuốt, và cả hành vi ăn, uống, phản ứng khi ốm. Trong ruột, dây X cùng serotonin và tế bào nội tiết ruột tạo thành trục ruột – não, ảnh hưởng đến lượng ăn, chuyển hóa mỡ và cảm xúc.[5][6][7]
Phản xạ viêm và ứng dụng
Tín hiệu cholinergic ly tâm của dây phế vị kiểm soát chức năng miễn dịch và phản ứng tiền viêm qua “phản xạ viêm”. Trong béo phì, viêm mạn tính là bước then chốt dẫn đến kháng insulin và đái tháo đường típ 2; cơ chế cholinergic này có thể làm giảm viêm liên quan béo phì, mở ra hướng điều trị như kích thích dây phế vị.[8]
Theo giả thuyết “ruột trước hay não trước”, ở một số bệnh nhân Parkinson, bệnh lý α-synuclein có thể khởi phát ở hệ thần kinh ruột và lan lên não qua dây phế vị, trong khi ở nhóm khác bệnh bắt đầu trong não rồi mới lan xuống hệ tự chủ ngoại biên.[9]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Autonomic Nervous SystemWaxenbaum JA, Reddy V, Das JM · StatPearls 2025 · NBK539845 · 26k ký tự
Đang tải…
Waxenbaum JA, Reddy V, Das JM. Anatomy, Autonomic Nervous System. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK539845 · PMID 30969667 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck: Anterior Vagus NerveBaquiran M, Bordoni B · StatPearls 2023 · NBK547696 · 11k ký tự
Đang tải…
Baquiran M, Bordoni B. Anatomy, Head and Neck: Anterior Vagus Nerve. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK547696 · PMID 31613476 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Cranial Nerve 10 (Vagus Nerve)Kenny BJ, Bordoni B · StatPearls 2022 · NBK537171 · 10k ký tự
Đang tải…
Kenny BJ, Bordoni B. Neuroanatomy, Cranial Nerve 10 (Vagus Nerve). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK537171 · PMID 30725856 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Autonomic Nervous System Visceral Afferent Fibers and PainSanvictores T, Jozsa F, Tadi P · StatPearls 2023 · NBK560843 · 8k ký tự
Đang tải…
Sanvictores T, Jozsa F, Tadi P. Neuroanatomy, Autonomic Nervous System Visceral Afferent Fibers and Pain. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK560843 · PMID 32809678 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Vagally mediated atrioventricular block: pathophysiology and diagnosisAlboni P et al., Heart 2013PMID 23286970
- [2]Reinnervation post-heart transplantationGrupper A et al., European heart journal 2018PMID 28087606
- [3]Overview of the Anatomy, Physiology, and Pharmacology of the Autonomic Nervous SystemWehrwein EA et al., Comprehensive physiology 2016PMID 27347892
- [4]Structure and Functions of the Vagus Nerve in MammalsOttaviani MM et al., Comprehensive physiology 2022PMID 35950655
- [5]Internal senses of the vagus nervePrescott SL et al., Neuron 2022PMID 35051375
- [6]Vagus Nerve and Gut-Brain CommunicationWang Y et al., The Neuroscientist 2025PMID 39041416
- [7]Interaction of the Vagus Nerve and Serotonin in the Gut-Brain AxisHwang YK et al., International journal of molecular sciences 2025PMID 39940928
- [8]The vagus nerve and the inflammatory reflex--linking immunity and metabolismPavlov VA et al., Nature reviews. Endocrinology 2012PMID 23169440
- [9]Brain-First versus Gut-First Parkinson's Disease: A HypothesisBorghammer P et al., Journal of Parkinson's disease 2019PMID 31498132
- [10]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [11]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [12]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não

