Hầu
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Ống cơ – màng dài khoảng 12–15 cm từ nền sọ tới bờ dưới sụn nhẫn (C6), nằm sau mũi, miệng và thanh quản, chia thành tỵ hầu, khẩu hầu và thanh hầu. Hầu là ngã tư của đường thở và đường ăn: khi nuốt, các cơ khít hầu đẩy viên thức ăn xuống thực quản trong lúc thanh quản được nâng lên và đóng lại.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Tỵ hầu
Pars nasalis pharyngis
Phần trên sau lỗ mũi sau, trên khẩu cái mềm, luôn mở để thở. Thành bên có lỗ hầu vòi nhĩ với gờ vòi và hạnh nhân vòi, sau đó là hố Rosenmüller (nơi ung thư vòm họng hay khởi phát); thành sau trên có hạnh nhân hầu (VA).
- 02
Khẩu hầu
Pars oralis pharyngis
Từ khẩu cái mềm đến bờ trên nắp thanh môn, thông ra trước với miệng qua eo họng. Thành trước là một phần ba sau lưỡi và thung lũng nắp thanh môn; thành bên có hạnh nhân khẩu cái nằm giữa cung khẩu cái – lưỡi và khẩu cái – hầu.
- 03
Thanh hầu (hạ hầu)
Pars laryngea pharyngis
Từ bờ trên nắp thanh môn đến bờ dưới sụn nhẫn (C6), nơi nối thực quản; nằm sau thanh quản. Hai bên lối vào thanh quản là ngách hình lê, chỗ dị vật như xương cá hay mắc lại và ung thư hạ hầu hay xuất phát.
- 04
Các cơ khít hầu
Musculi constrictores pharyngis
Ba cơ khít trên, giữa, dưới lồng vào nhau như ba chiếc cốc chồng, bám sau vào đường đan giữa, co theo thứ tự đẩy viên thức ăn xuống. Giữa hai bó của cơ khít dưới (giáp – hầu và nhẫn – hầu) có tam giác Killian yếu, nơi túi thừa Zenker hình thành.
- 05
Các cơ dọc hầu
Musculi longitudinales pharyngis
Cơ trâm – hầu (dây IX), khẩu cái – hầu và vòi – hầu (dây X) đi dọc từ trên xuống, nâng và rút ngắn hầu, kéo thanh quản lên khi nuốt. Toàn bộ cơ hầu trừ cơ trâm – hầu do đám rối hầu (chủ yếu dây X) chi phối.
Vị trí và liên quan
Hầu treo vào nền sọ, nằm trước cột sống cổ và cơ trước sống, ngăn cách bởi khoang sau hầu. Tỵ hầu thông với hốc mũi qua lỗ mũi sau và với tai giữa qua vòi tai; khẩu hầu thông với miệng qua eo họng; thanh hầu mở vào thanh quản phía trước và hai bên có ngách hình lê, nơi dị vật hay mắc lại.
Hình thể và cấu tạo
Thành hầu gồm niêm mạc, lớp cân hầu – nền sọ, lớp cơ và cân má – hầu. Lớp cơ ngoài là ba cơ khít hầu (trên, giữa, dưới) xếp lồng vào nhau; lớp trong gồm các cơ dọc (trâm hầu, vòi hầu, khẩu cái hầu) nâng hầu khi nuốt. Phần dưới của cơ khít hầu dưới (cơ nhẫn hầu) là cơ thắt thực quản trên; điểm yếu phía trên nó (tam giác Killian) là nơi túi thừa Zenker hình thành.

Mạch máu và thần kinh
Động mạch chủ yếu từ động mạch hầu lên, cùng nhánh của động mạch mặt, giáp trên và hàm trong. Đám rối hầu do dây IX (cảm giác) và dây X (vận động hầu hết các cơ, trừ cơ trâm hầu do dây IX) tạo nên; vì vậy phản xạ nôn kiểm tra cả hai dây. Bạch huyết đổ về hạch sau hầu và chuỗi hạch cổ sâu.
Nuốt và phát âm
Hầu là ống cơ phức tạp chung cho đường thở và đường ăn, cho phép thở, nuốt và nói qua cùng một khoang khí. Trên hình ảnh, hầu và thực quản cổ khó đọc vì có nhiều cơ đan xen và nhiều đường thông; một số mốc (khoang cạnh hầu, khoang sau hầu, xoang lê) quyết định đường lan của bệnh lý.[1]
Cơ chế màn hầu – hầu (velopharynx) là một van cơ từ bờ sau khẩu cái cứng tới thành sau hầu, gồm màn hầu (khẩu cái mềm), hai thành bên và thành sau hầu. Khi nói và nuốt, van đóng kín để ngăn khoang miệng với khoang mũi nhờ cơ nâng màn hầu, cơ lưỡi gà, cơ khít hầu trên, cơ khẩu cái – hầu, cơ khẩu cái – lưỡi và cơ vòi – hầu; cơ căng màn hầu chủ yếu mở vòi tai. Hiểu cơ chế này là bước đầu để chẩn đoán và điều trị thiểu năng màn hầu ở trẻ khe hở môi – vòm.[2]
Nuốt đòi hỏi phối hợp chính xác giữa hệ thần kinh trung ương, ngoại biên và các cơ của miệng, hầu, đường thở. Ở thân não có trung tâm tạo nhịp nuốt (central pattern generator) và các nhân thần kinh sọ; vỏ não khởi phát và phối hợp động tác nuốt sau khi nhận thông tin hướng tâm, còn hạch nền và đồi thị điều chỉnh vận động qua vòng vỏ não – hạch nền – đồi thị – vỏ não. Vì vậy nuốt khó (dysphagia) gặp ở nhiều bệnh thần kinh như đột quỵ hay Parkinson.[3][4]
Ở trẻ sơ sinh, bú, nuốt và thở phải đồng bộ để ăn bằng miệng an toàn; mỗi chức năng gồm nhiều thành phần trưởng thành ở thời điểm và tốc độ khác nhau, nên trẻ sinh non thường chậm xuất viện vì chưa tự bú được.[5]
Liên hệ lâm sàng
Hạnh nhân hầu (VA, tonsilla pharyngea) nằm ở chỗ nối trần và thành sau tỵ hầu, thuộc vòng bạch huyết Waldeyer; đây là mô lympho đầu tiên tiếp xúc với kháng nguyên đường thở và tiêu hóa nên quan trọng cho sự phát triển miễn dịch ở trẻ. Phì đại VA rất phổ biến ở trẻ em, gây thở miệng, ngáy, ngưng thở khi ngủ và viêm tai giữa ứ dịch.[6][7]
Thở miệng kéo dài ở trẻ (thường do phì đại VA) làm thay đổi tư thế lưỡi, hàm dưới và đầu, có thể dẫn đến mặt dài, vòm khẩu cái hẹp và sai khớp cắn.[8]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Head and Neck, PharynxAlbahout KS, Lopez RA · StatPearls 2023 · NBK544271 · 12k ký tự
Đang tải…
Albahout KS, Lopez RA. Anatomy, Head and Neck, Pharynx. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK544271 · PMID 31334991 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy of the Pharynx and Cervical EsophagusAkgoz Karaosmanoglu A et al., Neuroimaging clinics of North America 2022PMID 36244724
- [2]Anatomy and physiology of the velopharyngeal mechanismPerry JL, Seminars in speech and language 2011PMID 21948636
- [3]The Cortical and Subcortical Neural Control of Swallowing: A Narrative ReviewWei KC et al., Dysphagia 2024PMID 37603047
- [4]Dysphagia: Evaluation and Collaborative ManagementWilkinson JM et al., American family physician 2021PMID 33448766
- [5]Development of Suck and Swallow Mechanisms in InfantsLau C, Annals of nutrition & metabolism 2015PMID 26226992
- [6]Adenoid hypertrophy in children: a narrative review of pathogenesis and clinical relevanceNiedzielski A et al., BMJ paediatrics open 2023PMID 37045541
- [7]Prevalence of adenoid hypertrophy: A systematic review and meta-analysisPereira L et al., Sleep medicine reviews 2018PMID 29153763
- [8]The impact of mouth breathing on dentofacial development: A concise reviewLin L et al., Frontiers in public health 2022PMID 36159237
- [9]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
- [10]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng
