Hệ xươngCột sống
Hệ xương· Columna vertebralis

Cột sống

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Trục xương của thân gồm 33–34 đốt sống (7 cổ, 12 ngực, 5 thắt lưng, xương cùng và xương cụt) nối với nhau bằng đĩa gian đốt và dây chằng. Cột sống nâng đỡ đầu và thân, cho phép vận động và bảo vệ tủy sống.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Đốt sống cổ (C1–C7)

    Vertebrae cervicales

    Bảy đốt nhỏ nhất, mỏm ngang có lỗ cho động mạch đốt sống (C1–C6), mỏm gai chẻ đôi. Đốt C7 có mỏm gai dài, sờ được rõ nhất (đốt sống lồi). Đoạn cổ cong lõm ra sau và di động nhiều nhất, dễ tổn thương khi chấn thương kiểu “quất roi”.

  2. 02

    Đốt đội và đốt trục

    Atlas et axis

    Đốt đội (C1) là vòng xương không có thân, đỡ hộp sọ qua khớp đội – chẩm (gật đầu). Đốt trục (C2) có mỏm răng nhô lên trong vòng C1, giữ bởi dây chằng ngang, tạo khớp đội – trục cho khoảng một nửa biên độ xoay đầu. Gãy mỏm răng hoặc đứt dây chằng ngang có thể chèn ép hành tủy.

  3. 03

    Đốt sống ngực (T1–T12)

    Vertebrae thoracicae

    Mười hai đốt có diện khớp sườn ở thân và mỏm ngang, mỏm gai dài chúc xuống chồng lên nhau. Đoạn ngực cong lồi ra sau (gù sinh lý) và ít di động do lồng ngực giữ. Ống sống ở đây hẹp nhất, nên chấn thương dễ gây tổn thương tủy hoàn toàn.

  4. 04

    Đốt sống thắt lưng (L1–L5)

    Vertebrae lumbales

    Năm đốt lớn nhất, thân hình hạt đậu chịu trọng lượng, mỏm gai vuông nằm ngang. Đoạn thắt lưng cong lõm ra sau và gập – duỗi nhiều. Tủy sống người lớn tận cùng ở L1–L2, nên chọc dò tủy sống được làm ở khe L3–L4 hoặc L4–L5. Đĩa L4–L5 và L5–S1 là nơi thoát vị đĩa đệm hay gặp nhất.

  5. 05

    Xương cùng

    Os sacrum

    Năm đốt cùng dính thành một khối hình tam giác, khớp hai bên với xương chậu qua khớp cùng – chậu, chuyển trọng lượng thân xuống chi dưới. Mặt chậu có bốn đôi lỗ cùng trước cho nhánh trước thần kinh cùng; ống cùng mở dưới ở khe cùng, nơi gây tê ngoài màng cứng đường xương cùng.

  6. 06

    Xương cụt

    Os coccygis

    Ba đến năm đốt cụt nhỏ dính nhau, di tích của đuôi. Là chỗ bám của cơ nâng hậu môn, cơ mông lớn và dây chằng hậu môn – cụt; ngã ngồi có thể gây đau xương cụt kéo dài.

  7. 07

    Đĩa gian đốt sống

    Disci intervertebrales

    Hai mươi ba đĩa sụn sợi nối thân các đốt từ C2 đến S1, chiếm khoảng một phần tư chiều dài cột sống. Mỗi đĩa có vòng sợi chắc ở ngoài và nhân nhầy giàu nước ở giữa hoạt động như đệm thủy lực. Vòng sợi mỏng nhất ở phía sau bên, nên nhân nhầy thường thoát vị ra đó và chèn rễ thần kinh.

  8. 08

    Các đường cong sinh lý

    Curvaturae columnae vertebralis

    Nhìn nghiêng, cột sống người lớn có bốn đường cong: ưỡn cổ, gù ngực, ưỡn thắt lưng, gù cùng – cụt. Đường cong ngực và cùng là đường cong nguyên phát (có từ bào thai); đường cong cổ xuất hiện khi trẻ ngẩng đầu, đường cong thắt lưng khi trẻ biết đi. Các đường cong tăng sức chịu nén và hấp thu chấn động. Cong vẹo sang bên là vẹo cột sống.

Vị trí và liên quan

Nhìn nghiêng, cột sống người lớn có bốn đoạn cong: ưỡn cổ và ưỡn thắt lưng (cong thứ phát, xuất hiện khi trẻ ngẩng đầu và đứng), gù ngực và gù cùng (cong nguyên phát). Đốt đội (C1) và đốt trục (C2) tạo khớp cho phép gật và xoay đầu; ống sống chứa tủy sống tới khoảng L1–L2, phía dưới là đuôi ngựa.

Cột sống: đoạn cổ, ngực, thắt lưng, xương cùng, xương cụt và các đường cong.
Cột sống: đoạn cổ, ngực, thắt lưng, xương cùng, xương cụt và các đường cong.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Hình thể và cấu tạo

Đốt sống điển hình gồm thân đốt ở trước và cung đốt ở sau (cuống, mảnh, mỏm gai, hai mỏm ngang, bốn mỏm khớp), bao quanh lỗ đốt sống. Đĩa gian đốt có nhân nhầy ở giữa và vòng sợi bao quanh; thoát vị đĩa thường xảy ra ở phía sau ngoài, chèn rễ thần kinh. Các dây chằng dọc trước, dọc sau, dây chằng vàng, liên gai và trên gai giữ vững cột sống.

Các dây chằng của cột sống.
Các dây chằng của cột sống.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Mạch máu và thần kinh

Đốt sống nhận máu từ các nhánh gian sườn sau, thắt lưng, đốt sống và cổ lên; đám rối tĩnh mạch đốt sống (Batson) không van, thông với tĩnh mạch chậu hông, giải thích đường di căn của ung thư tuyến tiền liệt, vú lên cột sống. Dây thần kinh sống thoát qua lỗ gian đốt, giữa các cuống đốt kế tiếp.

Cột sống người.
Cột sống người.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn

Đốt sống và đĩa gian đốt

Cột sống nâng đỡ cơ thể và bảo vệ hệ thần kinh, cho phép vận động và cảm giác. Ở người, cột sống gồm 33 đốt: 7 đốt cổ, 12 đốt ngực, 5 đốt thắt lưng, 5 đốt cùng và 4 đốt cụt. Cùng với hộp sọ, xương sườn và xương ức, các đốt sống tạo thành bộ xương trục. Cột sống cũng là đặc điểm định nghĩa phân ngành Động vật có xương sống.[1]

Đĩa gian đốt nối các thân đốt sống với nhau. Đĩa gồm nhân nhầy giàu proteoglycan ở trung tâm, vòng sợi giàu collagen xếp thành nhiều lá ở ngoài, và tấm sụn tận ở trên, dưới. Nhờ cấu trúc đó, đĩa vừa nâng đỡ vừa hấp thu lực. Đĩa gần như vô mạch: mạch máu chỉ đến tấm sụn tận, và đĩa được chi phối chủ yếu bởi thần kinh xoang – đốt sống. Về sinh hóa, thành phần chính của đĩa là sợi collagen, sợi chun và aggrecan.[2][3]

Khi đĩa lão hóa, nhân nhầy mất áp lực thẩm thấu, mất nước và đĩa giảm chiều cao. Chất nhân gây đau rò qua bờ ngoài vòng sợi, là nguồn chính của đau do đĩa đệm. Đĩa thấp đi làm thay đổi dây chằng vàng, khớp mấu và hình dạng lỗ gian đốt, gây hẹp ống sống và đau rễ ở người cao tuổi. Thoái hóa đĩa được định nghĩa là một đáp ứng bất thường, qua trung gian tế bào, trước tổn thương cấu trúc tiến triển. Các khuyết tật như vỡ tấm tận, khe nứt hướng tâm và thoát vị không tất yếu xảy ra theo tuổi, liên quan với đau chặt hơn mọi dấu hiệu lão hóa khác, và không hồi phục vì đĩa người lớn khả năng lành rất hạn chế.[2][4]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Back, Vertebral ColumnDeSai C, Reddy V, Agarwal A · StatPearls 2023 · NBK525969 · 12k ký tự

Đang tải…

DeSai C, Reddy V, Agarwal A. Anatomy, Back, Vertebral Column. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK525969 · PMID 30247844 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.