Tế bào và mô
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Đại cương
Tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng nhỏ nhất của cơ thể; cơ thể người trưởng thành có khoảng 30–40 nghìn tỉ tế bào thuộc hơn 200 loại. Các tế bào cùng nguồn gốc và chức năng, cùng chất nền ngoại bào do chúng tạo ra, hợp thành mô. Mô học xếp mọi mô của cơ thể vào bốn loại cơ bản: biểu mô, mô liên kết (gồm cả máu, sụn và xương), mô cơ và mô thần kinh; các cơ quan được xây từ những mô này.
Chức năng
- 01Biểu mô: phủ bề mặt, lót khoang, tạo tuyến; ngăn cách, hấp thu, bài tiết
- 02Mô liên kết: nâng đỡ, nối, dự trữ, vận chuyển (máu) và bảo vệ miễn dịch
- 03Mô cơ: co rút tạo cử động, bơm máu và đẩy chất trong các tạng rỗng
- 04Mô thần kinh: tiếp nhận, dẫn truyền và xử lý thông tin bằng tín hiệu điện – hóa
Từ tế bào đến cơ quan
Cơ thể người trưởng thành có khoảng 30–40 nghìn tỉ tế bào thuộc vài trăm kiểu khác nhau, nhưng chỉ xếp thành bốn loại mô cơ bản: biểu mô, mô liên kết, mô cơ và mô thần kinh. Riêng các tế bào máu và miễn dịch đã vào khoảng 10¹³ tế bào, phần lớn là hồng cầu, và tủy xương phải thay mới hàng trăm tỉ tế bào mỗi ngày.[1]
Mỗi mô là một tập hợp tế bào cùng chất gian bào do chính chúng tiết ra. Biểu mô gần như không có chất gian bào, các tế bào dính sát nhau thành lớp phủ bề mặt; mô liên kết thì ngược lại, ít tế bào và nhiều chất nền, sợi; mô cơ và mô thần kinh được định nghĩa theo chức năng: co rút và dẫn truyền tín hiệu điện. Một cơ quan luôn gồm nhiều mô: thành ruột có biểu mô, mô liên kết, cơ trơn và đám rối thần kinh.[2][3]


Biểu mô
- Tế bào chính
- Tế bào biểu mô có cực, dính nhau bằng phức hợp liên kết
- Chất gian bào
- Rất ít; nằm trên màng đáy
- Chức năng
- Che phủ, hàng rào, hấp thu, chế tiết
- Ví dụ
- Biểu bì, niêm mạc ruột, tuyến
Mô liên kết
- Tế bào chính
- Nguyên bào sợi, tế bào mỡ, sụn, xương, tế bào máu
- Chất gian bào
- Nhiều: chất nền và sợi collagen, chun
- Chức năng
- Nâng đỡ, nối, dự trữ, vận chuyển, miễn dịch
- Ví dụ
- Gân, mỡ, sụn, xương, máu
Mô cơ
- Tế bào chính
- Sợi cơ vân, tế bào cơ tim, tế bào cơ trơn
- Chất gian bào
- Màng đáy và mô liên kết bao quanh
- Chức năng
- Co rút tạo lực và chuyển động
- Ví dụ
- Cơ xương, cơ tim, thành tạng rỗng
Mô thần kinh
- Tế bào chính
- Neuron và tế bào thần kinh đệm
- Chất gian bào
- Rất ít; khoảng gian bào hẹp
- Chức năng
- Nhận, xử lý và truyền tín hiệu
- Ví dụ
- Não, tủy sống, dây thần kinh, hạch
| Mô | Tế bào chính | Chất gian bào | Chức năng | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Biểu mô | Tế bào biểu mô có cực, dính nhau bằng phức hợp liên kết | Rất ít; nằm trên màng đáy | Che phủ, hàng rào, hấp thu, chế tiết | Biểu bì, niêm mạc ruột, tuyến |
| Mô liên kết | Nguyên bào sợi, tế bào mỡ, sụn, xương, tế bào máu | Nhiều: chất nền và sợi collagen, chun | Nâng đỡ, nối, dự trữ, vận chuyển, miễn dịch | Gân, mỡ, sụn, xương, máu |
| Mô cơ | Sợi cơ vân, tế bào cơ tim, tế bào cơ trơn | Màng đáy và mô liên kết bao quanh | Co rút tạo lực và chuyển động | Cơ xương, cơ tim, thành tạng rỗng |
| Mô thần kinh | Neuron và tế bào thần kinh đệm | Rất ít; khoảng gian bào hẹp | Nhận, xử lý và truyền tín hiệu | Não, tủy sống, dây thần kinh, hạch |
Mô học được nghiên cứu như thế nào
Mẫu mô được cố định (thường bằng formalin), vùi paraffin, cắt lát dày 4–5 µm rồi nhuộm. Nhuộm hematoxylin – eosin (H&E) cho nhân và các cấu trúc giàu acid nucleic (như lưới nội chất hạt) màu tím xanh vì chúng ưa base, còn bào tương và sợi collagen ưa acid bắt màu hồng. Vì thế các mô tả “bào tương ưa base”, “hạt ưa acid” trong các trang này chính là ngôn ngữ của nhuộm H&E.[4]
Hóa mô miễn dịch dùng kháng thể gắn chất đánh dấu để nhận diện một protein cụ thể ngay trên lát cắt, ví dụ cytokeratin cho biểu mô, desmin cho cơ, GFAP cho tế bào hình sao; đây là công cụ chẩn đoán u hằng ngày. Kính hiển vi điện tử (độ phân giải dưới 1 nm) cho thấy các bào quan, màng và phức hợp liên kết; kính hiển vi huỳnh quang siêu phân giải và cắt lớp lạnh ngày nay quan sát được cả mạng ty thể, lỗ nhân và vùng hoạt động của synap trong tế bào sống.[5][6][7]
Đổi mới và sửa chữa mô
Các mô đổi mới với tốc độ rất khác nhau. Biểu mô ruột thay toàn bộ trong 3–5 ngày, biểu bì trong khoảng một tháng, hồng cầu sống 120 ngày; ngược lại neuron và tế bào cơ tim gần như không phân chia sau khi trưởng thành. Mỗi mô đổi mới nhanh đều có quần thể tế bào gốc riêng trong một “ổ” vi môi trường: tế bào gốc tạo máu trong tủy xương, tế bào đáy của biểu bì, tế bào gốc ở đáy khe tuyến ruột.[8][9][10]
Cơ vân là ví dụ về mô ổn định nhưng sửa chữa tốt: tế bào vệ tinh nằm giữa màng sợi cơ và màng đáy, bình thường ngủ yên, khi sợi cơ tổn thương thì tăng sinh, biệt hóa và hòa vào sợi cơ mới, đồng thời tự làm mới quần thể của mình. Khi tổn thương vượt quá khả năng tái tạo, mô được thay bằng sẹo: nguyên bào sợi biệt hóa thành nguyên bào sợi cơ, đắp collagen và co kéo vết thương; xơ hóa kéo dài ở tim, gan, phổi làm mất chức năng cơ quan.[11][12][13]
Các cơ quan chính
Tế bào nhân thực gồm màng sinh chất bao quanh bào tương và nhân. Trong bào tương có các bào quan có màng (lưới nội chất, bộ Golgi, ty thể, tiêu thể, peroxisome), bào quan không màng (ribosome, trung thể) và bộ khung tế bào. Mỗi bào quan là một khoang chuyên biệt, phối hợp với nhau để tổng hợp, vận chuyển, tạo năng lượng, phân hủy và phân chia.
Mô biểu môTextus epithelialisLớp tế bào xếp sát nhau, có cực, nằm trên màng đáy và không có mạch máu. Biểu mô phủ được gọi tên theo số lớp (đơn, tầng, giả tầng) và hình dạng tế bào lớp mặt (lát, vuông, trụ); biểu mô tuyến tạo các tuyến ngoại tiết và nội tiết.
Mô liên kết, sụn và xươngTextus connectivusMô có ít tế bào nằm rải rác trong nhiều chất nền ngoại bào (sợi và chất căn bản). Tính chất của chất nền quyết định chức năng: mềm và ngậm nước ở mô liên kết thưa, dai ở gân và dây chằng, chịu nén ở sụn, cứng nhờ muối calci ở xương.
Máu và tế bào máuSanguisMô liên kết lỏng, khoảng 5 lít ở người lớn, gồm huyết tương (khoảng 55 %) và các thành phần hữu hình: hồng cầu chở oxy, năm loại bạch cầu bảo vệ cơ thể và tiểu cầu cầm máu. Tất cả đều sinh ra từ tế bào gốc tạo máu trong tủy xương.
Mô cơTextus muscularisMô gồm tế bào dài chứa nhiều sợi actin và myosin, có khả năng co rút. Có ba loại: cơ vân (sợi cơ nhiều nhân, có vân, co theo ý muốn), cơ tim (tế bào phân nhánh, có vân, nối bằng đĩa nối, co tự động) và cơ trơn (tế bào hình thoi, không vân, co không theo ý muốn).
Mô thần kinhTextus nervosusMô gồm neuron, tế bào dẫn truyền xung điện, và tế bào thần kinh đệm (neuroglia) nâng đỡ, cách điện, nuôi dưỡng và bảo vệ neuron. Não người có khoảng 86 tỉ neuron và số tế bào đệm xấp xỉ như vậy.
Số liệu tham chiếu
- Mỗi giây tủy xương tạo khoảng 2–3 triệu hồng cầu mới.
- Hồng cầu chiếm khoảng 84 % tổng số tế bào của cơ thể người, dù chỉ là một trong hơn 200 loại tế bào.
- Sợi trục dài nhất của người (từ tủy sống tới ngón chân cái) dài hơn 1 m.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Hematopoiesis in numbersCosgrove J et al., Trends in immunology 2021PMID 34742656
- [2]Anatomy, Connective TissueKamrani P et al., StatPearls 2023PMID 30860769
- [3]Histology, Epithelial CellKurn H et al., StatPearls 2023PMID 32644489
- [4]Histology, Rough Endoplasmic ReticulumSanvictores T et al., StatPearls 2023PMID 33085273
- [5]Principles and Methods of ImmunohistochemistryRamos-Vara JA, Methods in molecular biology 2017PMID 28748460
- [6]Mitochondrial Structure, Dynamics, and Physiology: Light Microscopy to Disentangle the NetworkLandoni JC et al., Annual review of cell and developmental biology 2024PMID 38976811
- [7]Visualizing presynaptic functionKavalali ET et al., Nature neuroscience 2014PMID 24369372
- [8]Concise review: how do red blood cells born, live, and die?Corrons JLV et al., Annals of hematology 2021PMID 34342697
- [9]HematopoiesisRieger MA et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2012PMID 23209149
- [10]The emergence of the stem cell nicheHicks MR et al., Trends in cell biology 2023PMID 35934562
- [11]Satellite cells and the muscle stem cell nicheYin H et al., Physiological reviews 2013PMID 23303905
- [12]The Role of Myofibroblasts in Physiological and Pathological Tissue RepairSchuster R et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2023PMID 36123034
- [13]Cardiac fibrosisFrangogiannis NG, Cardiovascular research 2021PMID 33135058
