Hệ tiêu hóaRuột thừa
Hệ tiêu hóa· Appendix vermiformis

Ruột thừa

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Ống tịt dài trung bình 6–10 cm xuất phát từ mặt sau trong manh tràng, nơi ba dải cơ dọc của đại tràng hội tụ, khoảng 2 cm dưới góc hồi – manh tràng. Vị trí đầu ruột thừa rất thay đổi (sau manh tràng, trong chậu hông...). Thành có nhiều mô lympho; viêm ruột thừa là cấp cứu ngoại khoa bụng thường gặp nhất.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Gốc ruột thừa

    Basis appendicis

    Cố định nơi ba dải cơ dọc của manh tràng hội tụ, khoảng 2–3 cm dưới van hồi – manh tràng; lần theo dải cơ trước là cách tìm ruột thừa khi mổ. Chiếu lên thành bụng ở điểm McBurney (một phần ba ngoài đường nối gai chậu trước trên với rốn).

  2. 02

    Thân, đầu và các vị trí

    Corpus et apex appendicis; Positiones

    Ống tịt dài trung bình 6–10 cm, lòng hẹp. Đầu ruột thừa có vị trí thay đổi: sau manh tràng (hay gặp nhất, khoảng 65%), chậu hông, dưới manh tràng, trước hoặc sau hồi tràng; vị trí quyết định triệu chứng khi viêm (đau hông lưng, đau khi thăm trực tràng, tiểu buốt).

  3. 03

    Mạc treo ruột thừa và động mạch ruột thừa

    Mesoappendix; Arteria appendicularis

    Nếp phúc mạc tam giác nối ruột thừa với mặt sau mạc treo hồi tràng, chứa động mạch ruột thừa (nhánh động mạch hồi – đại tràng). Đây là động mạch tận, nên khi lòng ruột thừa tắc và căng, thành dễ hoại tử và thủng.

  4. 04

    Mô bạch huyết

    Folliculi lymphatici aggregati appendicis

    Thành ruột thừa giàu nang bạch huyết dưới niêm, nhiều nhất ở tuổi thanh thiếu niên rồi teo dần, giải thích vì sao viêm ruột thừa hay gặp ở lứa 10–30 tuổi (quá sản lympho làm tắc lòng). Ruột thừa có thể là kho dự trữ vi khuẩn chí đường ruột.

Vị trí và liên quan

Gốc ruột thừa có vị trí khá cố định, chiếu lên thành bụng ở điểm McBurney (một phần ba ngoài đường nối gai chậu trước trên phải với rốn), trong khi đầu ruột thừa có thể nằm sau manh tràng (thường gặp nhất), trong chậu hông, dưới hoặc trước sau hồi tràng. Vị trí đầu ruột thừa quyết định kiểu đau và dấu hiệu lâm sàng của viêm ruột thừa.

Vị trí ruột thừa ở manh tràng, hố chậu phải.
Vị trí ruột thừa ở manh tràng, hố chậu phải.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn

Hình thể và cấu tạo

Ruột thừa có cấu trúc thành như đại tràng nhưng lòng hẹp, lớp dưới niêm mạc chứa nhiều nang lympho, nhiều nhất ở tuổi thanh thiếu niên rồi giảm dần. Tắc lòng ruột thừa (do sỏi phân, quá sản lympho) làm tăng áp lực, thiếu máu thành và nhiễm khuẩn, cơ chế thường gặp của viêm ruột thừa cấp.

Mạch máu và thần kinh

Động mạch ruột thừa, nhánh của động mạch hồi – kết tràng (từ động mạch mạc treo tràng trên), đi trong mạc treo ruột thừa và là động mạch tận, nên tắc mạch dễ gây hoại tử và thủng. Đau ban đầu quanh rốn do sợi tạng ngang T10, rồi khu trú hố chậu phải khi phúc mạc thành bị kích thích.

Mô học thành ruột già.
Mô học thành ruột già.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Biến thể giải phẫu

Vị trí và hình dạng ruột thừa thay đổi nhiều giữa các cá thể. Các vị trí thường gặp là sau manh tràng, trong chậu hông, sau hồi tràng, trước hồi tràng, trước manh tràng và cạnh manh tràng; hai vị trí đầu phổ biến nhất. Hiếm hơn, ruột thừa nằm trong thành manh tràng, dưới gan hoặc ở bụng trái; gốc ruột thừa cũng có thể không trùng điểm McBurney. Chiều dài, đường kính, hình dạng và cả số lượng (ruột thừa đôi, ba) đều có biến thể.[1]

Vì vị trí thay đổi, ruột thừa có thể khó nhận diện trên siêu âm, CT và MRI. Nắm phôi học và các biến thể, chẳng hạn ruột thừa nằm trong túi thoát vị bẹn (thoát vị Amyand), giúp chẩn đoán đúng viêm ruột thừa và các u ruột thừa.[2][3]

Chức năng miễn dịch

Ruột thừa thường bị xem là di tích tiến hóa, nhưng dữ liệu phát sinh loài cho thấy nó được chọn lọc qua tiến hóa và ở người gần như không có dị dạng. Thành ruột thừa giàu mô lympho giống mảng Peyer và là nơi sản xuất IgA chính, giúp điều hòa mật độ và chất lượng hệ vi khuẩn ruột.[4]

Nhờ hình dạng túi cùng và vị trí, ruột thừa có thể là “kho dự trữ” vi khuẩn cộng sinh: nó giàu màng sinh học (biofilm) liên tục thả vi khuẩn vào lòng ruột, với hệ vi sinh đa dạng như đại tràng, có thể tái lập vi khuẩn có lợi sau một đợt tiêu chảy. Cắt ruột thừa có liên quan đến tiên lượng xấu hơn của nhiễm Clostridioides difficile tái phát.[4]

Trong các nghiên cứu quan sát, cắt ruột thừa (nhất là khi ruột thừa viêm) liên quan đến giảm nguy cơ viêm loét đại tràng; ở người đã mắc bệnh, cắt trước khi chẩn đoán có thể giảm nguy cơ phải cắt đại tràng nhưng có thể tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng. Vai trò điều trị của cắt ruột thừa đang được thử nghiệm.[5]

Tần suất các vị trí và kích thước ruột thừa

Ruột thừa là đoạn tiếp nối phía dưới của manh tràng, nằm ở hố chậu phải, khoảng 2–3 cm dưới van hồi – manh tràng, gồm gốc, thân và đỉnh. Thành có bốn lớp: niêm mạc, dưới niêm mạc, cơ và thanh mạc. Ruột thừa được phúc mạc phủ hoàn toàn và treo bởi mạc treo ruột thừa hình tam giác; động mạch ruột thừa chạy dọc bờ tự do của mạc treo. Vì vậy, nếu mạc treo phát triển không đầy đủ, ruột thừa có nguy cơ thiếu máu và dễ hoại tử hoặc thủng khi viêm.[1]

Vị trí sau manh tràng là biến thể thường gặp nhất, chiếm khoảng 25,4–71% dân số. Trước manh tràng gặp ở khoảng 4%, cạnh manh tràng ở 3,1–7,5%. Một phân tích gộp trên 114.080 bệnh nhân viêm ruột thừa cấp cho thấy vị trí sau manh tràng chiếm ưu thế ở mọi châu lục: châu Phi 44,8%, châu Á 32%, Nam Mỹ 36,4%, châu Âu 27,6% và Bắc Mỹ 24,8%. Vị trí trong chậu hông đứng thứ hai, khoảng 19,5–31,5%. Ngược lại, một nghiên cứu trên 200 xác ở Iran thấy vị trí chậu hông phổ biến nhất (55,8%). Điểm McBurney không đáng tin để định vị: trong một mẫu, chỉ 1 trên 100 người có gốc ruột thừa trùng điểm này.[1]

Ruột thừa dài từ 0,5 đến 23 cm, trung bình 5,3–11,7 cm, đường kính 3,2–10 mm. Ở các nước phương Tây, chiều dài trung bình ngắn hơn (5,3–6,9 cm); ở châu Phi khác nhau rõ rệt, ví dụ Kenya 7,65 cm và Zambia 11,7 cm. Trong các dạng ruột thừa đôi theo phân loại Cave – Wallbridge, typ B2 thường gặp nhất (khoảng 37%). Ruột thừa hình móng ngựa và ruột thừa ba rất hiếm, mới có lần lượt 6 và 2 ca được mô tả. Vị trí và kích thước ruột thừa có lẽ chịu ảnh hưởng của di truyền, lối sống, chế độ ăn, vùng địa lý và có thể cả giới tính.[1]

Các vị trí có thể có của ruột thừa so với manh tràng.
Các vị trí có thể có của ruột thừa so với manh tràng.Mikael Häggström , M.D. Author info - Reusing images - Conflicts of interest: None Mikael Häggström , M.D. · CC0 · Nguồn

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Abdomen and Pelvis: AppendixHodge BD, Kashyap S, Khorasani-Zadeh A · StatPearls 2023 · NBK459205 · 8k ký tự

Đang tải…

Hodge BD, Kashyap S, Khorasani-Zadeh A. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Appendix. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK459205 · PMID 29083761 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.