Ruột thừa
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Ống tịt dài trung bình 6–10 cm xuất phát từ mặt sau trong manh tràng, nơi ba dải cơ dọc của đại tràng hội tụ, khoảng 2 cm dưới góc hồi – manh tràng. Vị trí đầu ruột thừa rất thay đổi (sau manh tràng, trong chậu hông...). Thành có nhiều mô lympho; viêm ruột thừa là cấp cứu ngoại khoa bụng thường gặp nhất.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Gốc ruột thừa
Basis appendicis
Cố định nơi ba dải cơ dọc của manh tràng hội tụ, khoảng 2–3 cm dưới van hồi – manh tràng; lần theo dải cơ trước là cách tìm ruột thừa khi mổ. Chiếu lên thành bụng ở điểm McBurney (một phần ba ngoài đường nối gai chậu trước trên với rốn).
- 02
Thân, đầu và các vị trí
Corpus et apex appendicis; Positiones
Ống tịt dài trung bình 6–10 cm, lòng hẹp. Đầu ruột thừa có vị trí thay đổi: sau manh tràng (hay gặp nhất, khoảng 65%), chậu hông, dưới manh tràng, trước hoặc sau hồi tràng; vị trí quyết định triệu chứng khi viêm (đau hông lưng, đau khi thăm trực tràng, tiểu buốt).
- 03
Mạc treo ruột thừa và động mạch ruột thừa
Mesoappendix; Arteria appendicularis
Nếp phúc mạc tam giác nối ruột thừa với mặt sau mạc treo hồi tràng, chứa động mạch ruột thừa (nhánh động mạch hồi – đại tràng). Đây là động mạch tận, nên khi lòng ruột thừa tắc và căng, thành dễ hoại tử và thủng.
- 04
Mô bạch huyết
Folliculi lymphatici aggregati appendicis
Thành ruột thừa giàu nang bạch huyết dưới niêm, nhiều nhất ở tuổi thanh thiếu niên rồi teo dần, giải thích vì sao viêm ruột thừa hay gặp ở lứa 10–30 tuổi (quá sản lympho làm tắc lòng). Ruột thừa có thể là kho dự trữ vi khuẩn chí đường ruột.
Vị trí và liên quan
Gốc ruột thừa có vị trí khá cố định, chiếu lên thành bụng ở điểm McBurney (một phần ba ngoài đường nối gai chậu trước trên phải với rốn), trong khi đầu ruột thừa có thể nằm sau manh tràng (thường gặp nhất), trong chậu hông, dưới hoặc trước sau hồi tràng. Vị trí đầu ruột thừa quyết định kiểu đau và dấu hiệu lâm sàng của viêm ruột thừa.
Hình thể và cấu tạo
Ruột thừa có cấu trúc thành như đại tràng nhưng lòng hẹp, lớp dưới niêm mạc chứa nhiều nang lympho, nhiều nhất ở tuổi thanh thiếu niên rồi giảm dần. Tắc lòng ruột thừa (do sỏi phân, quá sản lympho) làm tăng áp lực, thiếu máu thành và nhiễm khuẩn, cơ chế thường gặp của viêm ruột thừa cấp.
Mạch máu và thần kinh
Động mạch ruột thừa, nhánh của động mạch hồi – kết tràng (từ động mạch mạc treo tràng trên), đi trong mạc treo ruột thừa và là động mạch tận, nên tắc mạch dễ gây hoại tử và thủng. Đau ban đầu quanh rốn do sợi tạng ngang T10, rồi khu trú hố chậu phải khi phúc mạc thành bị kích thích.
Biến thể giải phẫu
Vị trí và hình dạng ruột thừa thay đổi nhiều giữa các cá thể. Các vị trí thường gặp là sau manh tràng, trong chậu hông, sau hồi tràng, trước hồi tràng, trước manh tràng và cạnh manh tràng; hai vị trí đầu phổ biến nhất. Hiếm hơn, ruột thừa nằm trong thành manh tràng, dưới gan hoặc ở bụng trái; gốc ruột thừa cũng có thể không trùng điểm McBurney. Chiều dài, đường kính, hình dạng và cả số lượng (ruột thừa đôi, ba) đều có biến thể.[1]
Vì vị trí thay đổi, ruột thừa có thể khó nhận diện trên siêu âm, CT và MRI. Nắm phôi học và các biến thể, chẳng hạn ruột thừa nằm trong túi thoát vị bẹn (thoát vị Amyand), giúp chẩn đoán đúng viêm ruột thừa và các u ruột thừa.[2][3]
Chức năng miễn dịch
Ruột thừa thường bị xem là di tích tiến hóa, nhưng dữ liệu phát sinh loài cho thấy nó được chọn lọc qua tiến hóa và ở người gần như không có dị dạng. Thành ruột thừa giàu mô lympho giống mảng Peyer và là nơi sản xuất IgA chính, giúp điều hòa mật độ và chất lượng hệ vi khuẩn ruột.[4]
Nhờ hình dạng túi cùng và vị trí, ruột thừa có thể là “kho dự trữ” vi khuẩn cộng sinh: nó giàu màng sinh học (biofilm) liên tục thả vi khuẩn vào lòng ruột, với hệ vi sinh đa dạng như đại tràng, có thể tái lập vi khuẩn có lợi sau một đợt tiêu chảy. Cắt ruột thừa có liên quan đến tiên lượng xấu hơn của nhiễm Clostridioides difficile tái phát.[4]
Trong các nghiên cứu quan sát, cắt ruột thừa (nhất là khi ruột thừa viêm) liên quan đến giảm nguy cơ viêm loét đại tràng; ở người đã mắc bệnh, cắt trước khi chẩn đoán có thể giảm nguy cơ phải cắt đại tràng nhưng có thể tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng. Vai trò điều trị của cắt ruột thừa đang được thử nghiệm.[5]
Tần suất các vị trí và kích thước ruột thừa
Ruột thừa là đoạn tiếp nối phía dưới của manh tràng, nằm ở hố chậu phải, khoảng 2–3 cm dưới van hồi – manh tràng, gồm gốc, thân và đỉnh. Thành có bốn lớp: niêm mạc, dưới niêm mạc, cơ và thanh mạc. Ruột thừa được phúc mạc phủ hoàn toàn và treo bởi mạc treo ruột thừa hình tam giác; động mạch ruột thừa chạy dọc bờ tự do của mạc treo. Vì vậy, nếu mạc treo phát triển không đầy đủ, ruột thừa có nguy cơ thiếu máu và dễ hoại tử hoặc thủng khi viêm.[1]
Vị trí sau manh tràng là biến thể thường gặp nhất, chiếm khoảng 25,4–71% dân số. Trước manh tràng gặp ở khoảng 4%, cạnh manh tràng ở 3,1–7,5%. Một phân tích gộp trên 114.080 bệnh nhân viêm ruột thừa cấp cho thấy vị trí sau manh tràng chiếm ưu thế ở mọi châu lục: châu Phi 44,8%, châu Á 32%, Nam Mỹ 36,4%, châu Âu 27,6% và Bắc Mỹ 24,8%. Vị trí trong chậu hông đứng thứ hai, khoảng 19,5–31,5%. Ngược lại, một nghiên cứu trên 200 xác ở Iran thấy vị trí chậu hông phổ biến nhất (55,8%). Điểm McBurney không đáng tin để định vị: trong một mẫu, chỉ 1 trên 100 người có gốc ruột thừa trùng điểm này.[1]
Ruột thừa dài từ 0,5 đến 23 cm, trung bình 5,3–11,7 cm, đường kính 3,2–10 mm. Ở các nước phương Tây, chiều dài trung bình ngắn hơn (5,3–6,9 cm); ở châu Phi khác nhau rõ rệt, ví dụ Kenya 7,65 cm và Zambia 11,7 cm. Trong các dạng ruột thừa đôi theo phân loại Cave – Wallbridge, typ B2 thường gặp nhất (khoảng 37%). Ruột thừa hình móng ngựa và ruột thừa ba rất hiếm, mới có lần lượt 6 và 2 ca được mô tả. Vị trí và kích thước ruột thừa có lẽ chịu ảnh hưởng của di truyền, lối sống, chế độ ăn, vùng địa lý và có thể cả giới tính.[1]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: AppendixHodge BD, Kashyap S, Khorasani-Zadeh A · StatPearls 2023 · NBK459205 · 8k ký tự
Đang tải…
Hodge BD, Kashyap S, Khorasani-Zadeh A. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Appendix. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK459205 · PMID 29083761 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomical Variations of the Vermiform AppendixSakellariadis A et al., Acta medica academica 2024PMID 39720866
- [2]Anatomical variants and pathologies of the vermixDeshmukh S et al., Emergency radiology 2014PMID 24570122
- [3]Amyand's hernia: a reviewIvanschuk G et al., Medical science monitor 2014PMID 24473371
- [4]The immunological functions of the Appendix: An example of redundancy?Girard-Madoux MJH et al., Seminars in immunology 2018PMID 29503124
- [5]The appendix and ulcerative colitis - an unsolved connectionAgrawal M et al., Nature reviews. Gastroenterology & hepatology 2023PMID 37081213
- [6]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
- [7]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng


