Hệ sinh dụcTử cung
Hệ sinh dục· Uterus

Tử cung

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Tạng rỗng hình quả lê có thành cơ dày, nằm trong chậu hông bé giữa bàng quang và trực tràng, thường ở tư thế gập trước và ngả trước; dài khoảng 7–8 cm ở phụ nữ chưa sinh. Gồm đáy, thân và cổ tử cung; thành có ba lớp: nội mạc, cơ tử cung và thanh mạc.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Đáy tử cung

    Fundus uteri

    Phần vồng trên chỗ hai vòi tử cung đổ vào (sừng tử cung). Đo chiều cao đáy tử cung từ khớp mu (cm gần bằng số tuần thai từ 20 đến 36 tuần) để theo dõi thai.

  2. 02

    Thân tử cung

    Corpus uteri

    Phần chính, dẹt trước sau, buồng tử cung hình tam giác. Bình thường gập ra trước so với cổ và ngả ra trước so với trục âm đạo, nằm trên bàng quang. Kích thước ở phụ nữ chưa sinh khoảng 7,5 × 5 × 2,5 cm.

  3. 03

    Eo tử cung

    Isthmus uteri

    Đoạn hẹp khoảng 1 cm giữa thân và cổ, tương ứng lỗ trong cổ tử cung. Trong thai kỳ eo giãn ra thành đoạn dưới tử cung mỏng, nơi rạch ngang khi mổ lấy thai.

  4. 04

    Cổ tử cung

    Cervix uteri

    Dài khoảng 2,5 cm, phần trên âm đạo và phần âm đạo (cổ ngoài). Cổ ngoài lót biểu mô lát tầng, ống cổ lót biểu mô trụ tiết nhầy; vùng chuyển tiếp giữa hai loại biểu mô là nơi xuất phát ung thư cổ tử cung do HPV, nên là đích của xét nghiệm tế bào.

  5. 05

    Nội mạc tử cung

    Endometrium

    Niêm mạc gồm lớp đáy (tồn tại, tái tạo) và lớp chức năng (bong ra khi hành kinh), biến đổi theo chu kỳ: tăng sinh dưới estrogen, chế tiết dưới progesteron. Động mạch xoắn co thắt khi progesteron giảm gây hành kinh; mô nội mạc lạc chỗ gây lạc nội mạc tử cung.

  6. 06

    Cơ tử cung

    Myometrium

    Lớp cơ trơn dày nhất, ba lớp đan chéo; lớp giữa có các bó hình số 8 quanh mạch máu, co lại sau sổ rau để cầm máu (“dây chằng sống”). Tế bào cơ phì đại và tăng sản rất mạnh khi mang thai; u xơ (u cơ trơn) là khối u lành tính hay gặp nhất ở phụ nữ.

  7. 07

    Thanh mạc và các dây chằng

    Perimetrium; Ligamentum latum; Ligamentum teres uteri

    Phúc mạc phủ tử cung kéo sang hai bên thành dây chằng rộng chứa vòi, buồng trứng, động mạch tử cung; dây chằng tròn đi qua ống bẹn tới môi lớn. Phương tiện giữ chính là dây chằng ngang cổ tử cung (Mackenrodt) và tử cung – cùng; suy yếu gây sa tử cung.

Vị trí và liên quan

Tử cung nằm giữa bàng quang ở trước và trực tràng ở sau, phần lớn được phúc mạc phủ; phúc mạc lật từ tử cung sang bàng quang tạo túi cùng bàng quang – tử cung, và sang trực tràng tạo túi cùng tử cung – trực tràng (túi Douglas), điểm thấp nhất của ổ phúc mạc ở nữ. Hai bên là dây chằng rộng chứa vòi tử cung, buồng trứng và mạch tử cung.

Nửa sau tử cung và phần trên âm đạo: đáy, thân, cổ và buồng tử cung (Gray, hình 1167).
Nửa sau tử cung và phần trên âm đạo: đáy, thân, cổ và buồng tử cung (Gray, hình 1167).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Hình thể và cấu tạo

Tử cung gồm đáy (trên chỗ đổ của hai vòi), thân, eo và cổ tử cung; cổ tử cung có lỗ trong thông với buồng tử cung và lỗ ngoài mở vào âm đạo. Thành gồm nội mạc (lớp chức năng bong ra mỗi kỳ kinh và lớp đáy tái tạo), cơ tử cung là lớp cơ trơn dày nhất cơ thể, và thanh mạc. Tử cung được giữ chủ yếu bởi dây chằng ngang cổ tử cung, tử cung – cùng và cơ nâng hậu môn.

Cơ quan sinh dục nữ: buồng trứng, vòi tử cung, tử cung và âm đạo.
Cơ quan sinh dục nữ: buồng trứng, vòi tử cung, tử cung và âm đạo.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn

Mạch máu và thần kinh

Động mạch tử cung (nhánh của động mạch chậu trong) đi trong nền dây chằng rộng và bắt chéo phía trên niệu quản khoảng 1,5–2 cm cạnh cổ tử cung, mốc quan trọng khi cắt tử cung để tránh tổn thương niệu quản. Động mạch đi dọc bờ bên tử cung và nối với động mạch buồng trứng. Thần kinh từ đám rối tử cung – âm đạo, thuộc đám rối hạ vị dưới.

Thiết diện đứng dọc chậu hông nữ: tử cung, bàng quang và trực tràng (Gray, hình 1166).
Thiết diện đứng dọc chậu hông nữ: tử cung, bàng quang và trực tràng (Gray, hình 1166).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Sinh lý

Chu kỳ kinh nguyệt là chuỗi sự kiện phối hợp giữa vùng dưới đồi, tuyến yên trước, buồng trứng và nội mạc tử cung, dễ bị rối loạn bởi stress, tập luyện quá mức, rối loạn ăn uống và béo phì.[1]

Ở người, nội mạc bắt đầu màng rụng hóa (decidualization) ngay ở nửa sau mỗi chu kỳ, không phụ thuộc vào sự có mặt của phôi. Màng rụng hóa đầy đủ về nội tiết, sinh hóa và miễn dịch là nền tảng cho làm tổ và hình thành bánh rau bình thường. Nội mạc tái tạo nhiều lần trong đời mà không để sẹo, nhưng sau một số can thiệp hoặc nhiễm trùng có thể xơ hóa và gây vô sinh.[2][3]

Kích thước, tư thế, mạch và thần kinh

Tử cung là tạng rỗng hình quả lê, trung bình dài 8 cm, rộng 5 cm, dày 4 cm, buồng chứa 80–200 mL; trên mặt cắt đứng ngang, buồng tử cung là một tam giác lộn ngược. Từ trên xuống có đáy (nơi vòi đổ vào), thân, eo và cổ tử cung nhô vào âm đạo. Tử cung được giữ bởi các dây chằng tử cung – buồng trứng, tròn, rộng, ngang cổ tử cung và tử cung – cùng, cùng với hoành chậu, hoành niệu – sinh dục và nút thớ trung tâm đáy chậu. Trục cổ thường không trùng trục thân: thân gập ra trước trên cổ (gập trước) hoặc ra sau (gập sau), và tử cung nghiêng ra trước so với âm đạo (ngả trước, khoảng 80%) hoặc ra sau (ngả sau, khoảng 20%). Tử cung ngả hoặc gập sau có thể gây đau vùng chậu, giao hợp đau, són tiểu nhẹ, khó đặt tampon, góp phần gây vô sinh và hiếm khi kẹt tử cung khi mang thai. Tỉ lệ cổ/thân là 2:1 ở bé gái trước dậy thì, đảo thành 1:2 ở tuổi sinh sản rồi trở về 2:1 khi tử cung teo sau mãn kinh; tử cung chưa sinh nhỏ hơn tử cung đã sinh nhiều lần.[4]

Thành tử cung có ba lớp: nội mạc (lớp chức năng nông đáp ứng hormone, bong ra khi hành kinh, và lớp đáy sâu tái tạo; tổn thương lớp đáy gây dính và xơ buồng tử cung, tức hội chứng Asherman), cơ tử cung bằng cơ trơn co bóp khi chuyển dạ, và thanh mạc (ngoại mạc tử cung). Động mạch tử cung, nguồn cấp máu chính, vào lớp cơ thì chia thành động mạch cung, rồi động mạch tia, và tới nội mạc thì tách ra động mạch đáy và động mạch xoắn, nuôi nội mạc trong chu kỳ kinh và tuần hoàn rau khi có thai. Bạch huyết theo từng đoạn: đáy đổ về hạch cạnh động mạch chủ như buồng trứng và vòi, một số theo dây chằng tròn tới hạch bẹn nông, còn đoạn dưới theo mạch tử cung về hạch chậu ngoài và chậu trong. Giao cảm đến từ T11–T12 qua đám rối hạ vị, phó giao cảm từ S2–S4. Tử cung và cổ tử cung nhạy với sự căng giãn, và giãn cổ tử cung đóng góp lớn vào cơn đau chuyển dạ; cảm giác từ tử cung theo dây hạ vị về tủy T10–L1 nên đau lan ra thắt lưng và bụng dưới, còn cổ tử cung dẫn truyền đau qua cả dây hạ vị lẫn dây chậu.[4]

Nội mạc tử cung pha chế tiết: tuyến giãn, bờ răng cưa sau rụng trứng (HE).
Nội mạc tử cung pha chế tiết: tuyến giãn, bờ răng cưa sau rụng trứng (HE).Douglas A. Gibson, Ioannis Simitsidellis, Frances Collins and Philippa T.K. Saunders · CC BY 4.0 · Nguồn
Nội mạc tử cung pha tăng sinh: tuyến dài, thẳng đến hơi cong trong mô đệm giàu tế bào (HE).
Nội mạc tử cung pha tăng sinh: tuyến dài, thẳng đến hơi cong trong mô đệm giàu tế bào (HE).Douglas A. Gibson, Ioannis Simitsidellis, Frances Collins and Philippa T.K. Saunders · CC BY 4.0 · Nguồn

Phát triển và dị dạng ống Müller

Khoảng tuần 8, mầm của cả đường sinh dục trong nữ và nam, tức ống cận trung thận (Müller) và ống trung thận (Wolff), cùng xuất hiện. Hai ống Müller chạy xuống tới xoang niệu – sinh dục và lồi vào thành sau của nó thành củ Müller. Mỗi ống có ba đoạn: đoạn đứng thứ nhất song song và ở ngoài ống Wolff, đoạn ngang bắt chéo trước ống Wolff cùng bên, và đoạn đứng thứ hai hợp nhất với ống bên kia ở đường giữa. Hai đoạn đầu tạo vòi tử cung; đoạn thứ ba đã hợp nhất được rỗng hóa tạo tử cung, cổ tử cung và một phần năm trên âm đạo. Ở phôi nữ, không có nhiễm sắc thể Y và testosteron tinh hoàn nên ống Müller phát triển liên tục, hợp nhất và rỗng hóa ở đường giữa, còn ống Wolff đồng thời thoái triển; rối loạn trong giai đoạn này gây ra một phổ dị dạng Müller.[4]

Dị dạng tử cung có ý nghĩa lâm sàng ảnh hưởng rõ tới khả năng sinh sản và thai kỳ, nên cần phát hiện sớm và can thiệp phù hợp để tránh sảy thai, đẻ non và vô sinh. Tử cung có vách là dị dạng Müller hay gặp nhất, do vách tử cung – âm đạo không tiêu hết, để lại một buồng bị chia bởi vách xơ hoặc cơ; cắt vách cải thiện kết quả sinh sản. Tử cung hai sừng có buồng hình tim do hai ống hợp nhất không hoàn toàn. Tử cung đôi là dị dạng hiếm do hai ống hoàn toàn không hợp nhất, tạo hai buồng, hai cổ và thường kèm vách dọc âm đạo; nhiều người không triệu chứng nhưng tăng nguy cơ sảy thai, đẻ non và ngôi mông. Tử cung một sừng khi một ống không phát triển, phần lớn có sừng thô sơ thông hoặc không thông với buồng chính; sừng không thông có thể gây thống kinh, ứ máu buồng tử cung và lạc nội mạc. Thiểu sản từng đoạn làm tử cung nhỏ như của bé gái, còn phơi nhiễm DES thời bào thai gây buồng tử cung hình chữ T.[4]

  • Tử cung có vách

    Cơ chế
    Vách không tiêu hết
    Hậu quả chính
    Sảy thai, đẻ non, vô sinh; cắt vách được
  • Tử cung hai sừng

    Cơ chế
    Hợp nhất không hoàn toàn
    Hậu quả chính
    Sảy thai tái diễn, đẻ non
  • Tử cung đôi

    Cơ chế
    Hoàn toàn không hợp nhất
    Hậu quả chính
    Hai cổ, vách âm đạo; ngôi mông, đẻ non
  • Tử cung một sừng

    Cơ chế
    Một ống không phát triển
    Hậu quả chính
    Sừng thô sơ: thống kinh, ứ máu
  • Tử cung chữ T

    Cơ chế
    Phơi nhiễm DES
    Hậu quả chính
    Vô sinh, sảy thai, đẻ non
Các dị dạng Müller thường gặp.

Bệnh lý tử cung thường gặp

Cắt tử cung là phẫu thuật phổ biến thứ hai ở phụ nữ Hoa Kỳ, sau mổ lấy thai. Polyp nội mạc là khối tăng sinh khu trú của tuyến và mô đệm nội mạc nhô vào buồng, có thể không triệu chứng hoặc gây ra huyết bất thường không đau; polyp nhỏ có thể tự hết, progestin và chất đồng vận GnRH giúp giảm triệu chứng, còn cắt bỏ là điều trị triệt để. U xơ (u cơ trơn) là u lành hay gặp nhất ở phụ nữ, thường nhiều khối, nhạy estrogen, lớn lên khi có thai và nhỏ lại sau mãn kinh, có nguy cơ thấp chuyển thành sarcoma cơ trơn; u có thể gây ra huyết bất thường, sảy thai, thiếu máu thiếu sắt, làm biến dạng tử cung và chèn trực tràng gây táo bón. Thuốc uống thường kém hiệu quả nên bóc u hoặc cắt tử cung là điều trị chuẩn. Quá sản nội mạc do kích thích estrogen quá mức làm tăng nguy cơ ung thư nội mạc và cần theo dõi chặt.[4]

Lạc nội mạc trong cơ tử cung (adenomyosis) là sự lấn của tuyến nội mạc vào lớp cơ do quá sản lớp đáy, gây thống kinh và cường kinh, tử cung to đều hình cầu trên hình ảnh; điều trị bằng thuốc kháng viêm không steroid và hormone (estrogen – progestin dạng viên, miếng dán, vòng âm đạo), cắt tử cung khi các cách khác thất bại. Viêm nội mạc tử cung thường do sót sản phẩm thụ thai sau sinh, sảy hoặc phá thai, hoặc do dị vật, khi vi khuẩn âm đạo hay ruột phát triển trên phần còn sót. Lạc nội mạc tử cung là sự có mặt của tuyến hoặc mô đệm nội mạc ngoài buồng tử cung, hay gặp nhất ở buồng trứng, vùng chậu và phúc mạc, có thể tạo u lạc nội mạc buồng trứng chứa máu (“nang sô-cô-la”); trào ngược kinh nguyệt là giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất. Ung thư nội mạc là ung thư phụ khoa phổ biến nhất ở nước phát triển, gắn chặt với thừa estrogen, từ nguồn ngoại sinh (tamoxifen, liệu pháp estrogen đơn thuần) hay nội sinh (hội chứng buồng trứng đa nang, béo phì, u tế bào hạt); đa số biểu hiện bằng ra huyết âm đạo bất thường, nhất là sau mãn kinh.[4]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Abdomen and Pelvis: UterusAmeer MA, Peterson DC · StatPearls 2025 · NBK470297 · 14k ký tự

Đang tải…

Ameer MA, Peterson DC. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Uterus. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK470297 · PMID 29262069 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Abdomen and Pelvis: Uterus Round LigamentChaudhry SR, Chaudhry K · StatPearls 2023 · NBK499970 · 8k ký tự

Đang tải…

Chaudhry SR, Chaudhry K. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Uterus Round Ligament. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK499970 · PMID 29763145 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.