Tế bào và môMô biểu mô
Tế bào và mô· Textus epithelialis

Mô biểu mô

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Lớp tế bào xếp sát nhau, có cực, nằm trên màng đáy và không có mạch máu. Biểu mô phủ được gọi tên theo số lớp (đơn, tầng, giả tầng) và hình dạng tế bào lớp mặt (lát, vuông, trụ); biểu mô tuyến tạo các tuyến ngoại tiết và nội tiết.

Phân loại biểu mô

Biểu mô là những tấm tế bào áp sát nhau, gần như không có chất gian bào, phủ mặt ngoài cơ thể, lót các khoang và ống, và tạo nên nhu mô tuyến. Biểu mô không có mạch máu: tế bào nhận oxy và chất dinh dưỡng khuếch tán từ mao mạch của mô liên kết bên dưới qua màng đáy. Mọi biểu mô đều có cực: mặt đỉnh hướng về lòng ống hoặc môi trường, mặt bên dính với tế bào kế cận và mặt đáy bám vào màng đáy, mỗi mặt mang bộ protein màng và bào quan riêng.[1][2]

Biểu mô phủ được gọi tên theo hai tiêu chí: số lớp tế bào (đơn, tầng, hoặc giả tầng khi mọi tế bào đều chạm màng đáy nhưng nhân nằm nhiều tầng) và hình dạng tế bào ở lớp bề mặt (lát, vuông, trụ). Biểu mô lát đơn mỏng tới mức cho khí và dịch đi qua dễ dàng, nên lót phế nang, mao mạch và khoang thanh mạc; biểu mô vuông và trụ đơn dày hơn, chứa nhiều bào quan cho hấp thu và chế tiết. Biểu mô giả tầng trụ có lông chuyển với tế bào hình đài là biểu mô đường hô hấp; biểu mô chuyển tiếp (niệu mạc) lót đường tiết niệu và thay đổi độ dày khi bàng quang căng.[3][1]

Biểu mô đơn, tầng và giả tầng; tế bào lát, vuông và trụ.
Biểu mô đơn, tầng và giả tầng; tế bào lát, vuông và trụ.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Phân loại biểu mô theo hình dạng tế bào và số lớp.
Phân loại biểu mô theo hình dạng tế bào và số lớp.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn
Biểu mô lát đơn nhìn từ mặt (tiêu bản dàn mỏng ở ếch, ×200): tế bào đa giác mỏng, bờ rõ, nhân ở giữa.
Biểu mô lát đơn nhìn từ mặt (tiêu bản dàn mỏng ở ếch, ×200): tế bào đa giác mỏng, bờ rõ, nhân ở giữa.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Biểu mô vuông đơn lót ống thận (HE, ×200): một lớp tế bào hình khối, nhân tròn ở giữa.
Biểu mô vuông đơn lót ống thận (HE, ×200): một lớp tế bào hình khối, nhân tròn ở giữa.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Biểu mô chuyển tiếp (niệu mạc) của bàng quang (HE, ×200): nhiều lớp tế bào với tế bào bề mặt lớn hình dù.
Biểu mô chuyển tiếp (niệu mạc) của bàng quang (HE, ×200): nhiều lớp tế bào với tế bào bề mặt lớn hình dù.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
  • Lát đơn

    Vị trí điển hình
    Phế nang, nội mô mạch, trung mô màng phổi – phúc mạc
    Chức năng chính
    Trao đổi khí, lọc, trượt
  • Vuông đơn

    Vị trí điển hình
    Ống thận, ống tuyến, nang giáp
    Chức năng chính
    Tái hấp thu, chế tiết
  • Trụ đơn

    Vị trí điển hình
    Dạ dày, ruột, túi mật
    Chức năng chính
    Hấp thu, tiết nhầy
  • Giả tầng trụ có lông chuyển

    Vị trí điển hình
    Khí quản, phế quản, hốc mũi
    Chức năng chính
    Thanh thải nhầy – lông chuyển
  • Lát tầng sừng hóa

    Vị trí điển hình
    Biểu bì da
    Chức năng chính
    Hàng rào chống mất nước, cơ học
  • Lát tầng không sừng hóa

    Vị trí điển hình
    Miệng, thực quản, âm đạo, giác mạc
    Chức năng chính
    Chịu ma sát ở bề mặt ẩm
  • Chuyển tiếp (niệu mạc)

    Vị trí điển hình
    Bể thận, niệu quản, bàng quang
    Chức năng chính
    Giãn được, không thấm nước tiểu
Các loại biểu mô phủ

Biệt hóa mặt đỉnh

Vi nhung mao là những chồi bào tương dài khoảng 1 µm, có lõi gồm vài chục sợi actin song song được bó lại bởi villin và fimbrin, cắm vào mạng tận cùng (terminal web) ở đỉnh tế bào. Ở ruột non và ống lượn gần, hàng nghìn vi nhung mao xếp đều tạo nên bờ bàn chải, làm diện tích hấp thu tăng khoảng 20 lần và mang các enzym tiêu hóa gắn màng. Lông giác thuộc ống mào tinh và tế bào lông của tai trong cũng là chồi actin nhưng dài hơn và không chuyển động.[1][4]

Lông chuyển dài 5–10 µm, chứa sợi trục 9 + 2 vi ống mọc từ thể đáy. Trong đường hô hấp, mỗi tế bào lông có khoảng 200–300 lông chuyển đập theo sóng nhịp nhàng, đẩy lớp nhầy do tế bào hình đài và tuyến dưới niêm mạc tiết ra về phía họng với tốc độ vài milimét mỗi phút. Chất nhầy là gel của mucin MUC5AC và MUC5B bẫy bụi và vi khuẩn; khi mucin quá đặc, như trong xơ nang hoặc hen, hay khi lông chuyển bất động, thanh thải nhầy – lông chuyển thất bại và nhiễm trùng tái diễn.[3][5][6]

Tế bào hình đài tiết nhầy trong biểu mô trụ đơn.
Tế bào hình đài tiết nhầy trong biểu mô trụ đơn.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Biểu mô trụ đơn của ruột (HE, ×200): tế bào cao, nhân bầu dục ở đáy, xen kẽ tế bào hình đài sáng chứa nhầy.
Biểu mô trụ đơn của ruột (HE, ×200): tế bào cao, nhân bầu dục ở đáy, xen kẽ tế bào hình đài sáng chứa nhầy.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Biểu mô giả tầng trụ có lông chuyển của khí quản (HE, ×200): nhân ở nhiều tầng, mặt có lông chuyển, sụn trong bên dưới.
Biểu mô giả tầng trụ có lông chuyển của khí quản (HE, ×200): nhân ở nhiều tầng, mặt có lông chuyển, sụn trong bên dưới.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Phức hợp liên kết

Ở phần cao nhất của mặt bên, liên kết khít (zonula occludens) là những dải protein xuyên màng claudin và occludin nối hai màng kề nhau, gắn với khung tế bào qua ZO-1. Chúng bịt đường cận bào và tạo cổng chọn lọc: mỗi kiểu claudin quy định một lỗ cho ion có kích thước và điện tích nhất định, vì vậy biểu mô ống lượn gần thấm nước dễ còn biểu mô ống góp thì rất kín. Liên kết khít cũng là hàng rào giữ protein màng mặt đỉnh và mặt đáy bên không lẫn vào nhau, duy trì tính phân cực.[7][8][9]

Ngay bên dưới là liên kết dính (zonula adherens), nơi cadherin E của hai tế bào bắt cặp phụ thuộc Ca²⁺ và nối qua catenin với vành actin – myosin quanh đỉnh tế bào; lực co của vành này truyền khắp tấm biểu mô, giúp mô gấp nếp khi phát triển và khép vết thương. Thể liên kết (desmosome) là những nút dính dạng đĩa dùng cadherin desmoglein và desmocollin, bám vào sợi trung gian keratin qua desmoplakin, giúp biểu mô chịu kéo. Kháng thể chống desmoglein gây bệnh pemphigus với bọng nước trong biểu bì. Liên kết khe gồm kênh connexin cho ion và phân tử nhỏ đi giữa các tế bào; mặt đáy có thể bán liên kết gắn tế bào vào màng đáy qua integrin.[10][11][12][13]

Dưới kính hiển vi điện tử đông lạnh – bẻ gãy, liên kết khít hiện ra như một mạng dải protein vòng quanh đỉnh tế bào; mỗi dải là chuỗi polymer claudin xếp thành hai hàng song song và bắt cặp với dải của tế bào bên cạnh. Claudin “tạo hàng rào” bịt kín khe, còn claudin “tạo kênh” ghép thành lỗ chọn lọc: claudin-2 chỉ cho cation nhỏ (Na⁺, Ca²⁺) và nước đi qua, với cỡ phân tử tối đa khoảng 0,57 nm. Bên cạnh đường lỗ này còn có đường rò cho phân tử lớn hơn, do vành actin – myosin và kinase chuỗi nhẹ myosin (MLCK) điều chỉnh; ở chỗ ba tế bào gặp nhau, tricellulin và angulin bịt điểm yếu nhất của hàng rào. Trong viêm ruột, cytokine như IL-1β hoạt hóa NF-κB và MLCK, làm mở liên kết khít và tăng thấm ruột, một vòng xoắn bệnh lý của bệnh Crohn.[14][15]

Biểu mô tuyến

Tuyến hình thành khi biểu mô phủ lõm vào mô liên kết bên dưới. Tuyến ngoại tiết giữ ống bài xuất đổ ra bề mặt; tuyến nội tiết mất ống và tiết hormone thẳng vào mao mạch có cửa sổ. Tuyến ngoại tiết được phân loại theo hình dạng ống (đơn, chia nhánh, kép) và đơn vị chế tiết (ống, túi, ống – túi); tế bào hình đài là tuyến đơn bào nằm rải rác trong biểu mô ruột và đường hô hấp. Theo sản phẩm, tế bào thanh dịch tiết dịch giàu protein với hạt sinh men đậm ở cực đỉnh, còn tế bào nhầy chứa giọt mucin sáng đẩy nhân dẹt về đáy; tuyến nước bọt dưới hàm và dưới lưỡi là tuyến pha.[16][6][1]

Theo cách giải phóng sản phẩm, đa số tuyến tiết kiểu toàn vẹn (merocrine): túi tiết hòa màng với màng đỉnh mà không mất bào tương, như tuyến tụy ngoại tiết và tuyến mồ hôi eccrine. Tuyến bã tiết kiểu toàn hủy (holocrine), cả tế bào đầy lipid chết đi và trở thành chất tiết. Tuyến vú giải phóng giọt mỡ sữa được bọc một phần màng đỉnh (kiểu bán hủy, apocrine). Quanh túi tuyến nước bọt, tuyến vú và tuyến mồ hôi có tế bào cơ – biểu mô co lại để ép chất tiết vào ống.[17][18][16]

Các kiểu tuyến ngoại tiết theo hình dạng ống và đơn vị chế tiết.
Các kiểu tuyến ngoại tiết theo hình dạng ống và đơn vị chế tiết.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Biểu mô tầng và sự tự đổi mới

Biểu bì là biểu mô lát tầng sừng hóa điển hình. Tế bào gốc ở lớp đáy phân chia; tế bào con đi lên qua lớp gai, nơi chúng nối nhau bằng vô số thể liên kết, rồi lớp hạt với hạt keratohyalin chứa filaggrin và thể lá tiết lipid vào khoảng gian bào. Ở lớp sừng, tế bào mất nhân và bào quan, thành vảy sừng dẹt có vỏ protein liên kết chéo được gắn với nhau bằng vữa lipid; cấu trúc “gạch và vữa” này là hàng rào chống mất nước. Toàn bộ chu trình mất khoảng bốn tuần; đột biến mất chức năng filaggrin làm hàng rào yếu và dễ mắc chàm thể tạng.[19][2][20]

Giữa các tế bào sừng có tế bào hắc tố, cứ một tế bào hắc tố cung cấp melanin qua tua bào tương cho khoảng 36 tế bào sừng; melanin tụ thành mũ che nhân để chắn tia cực tím, và màu da khác nhau do lượng và loại melanin, không phải số tế bào hắc tố. Biểu mô ruột là biểu mô tự đổi mới nhanh nhất: tế bào gốc ở đáy khe Lieberkühn sinh tế bào mới di chuyển lên đỉnh nhung mao và bong ra sau khoảng 3–5 ngày. Biểu mô có những cơ chế kiểm soát tổn thương riêng: tế bào bị hư được đẩy ra khỏi tấm và hàng xóm kéo lại bịt khe hở mà không làm rò hàng rào.[21][22][6]

Da mỏng (HE, có chú thích): biểu bì lát tầng sừng hóa với lớp sừng trên cùng, nằm trên bì nhú và bì lưới.
Da mỏng (HE, có chú thích): biểu bì lát tầng sừng hóa với lớp sừng trên cùng, nằm trên bì nhú và bì lưới.Original by Kilbad. Derivative by Mikael Häggström , M.D. Author info - Reusing images - Conflicts of interest: None Mikael Häggström , M.D. Consent note : Consent from the patient or patient's relati · CC0 · Nguồn
Da dày: lớp sừng rất dày trên các lớp sống của biểu bì, bên dưới là nhú bì.
Da dày: lớp sừng rất dày trên các lớp sống của biểu bì, bên dưới là nhú bì.Iceclanl · CC BY-SA 3.0 · Nguồn
Sinh thiết thực quản bình thường (HE): biểu mô lát tầng không sừng hóa, tế bào còn nhân đến tận bề mặt.
Sinh thiết thực quản bình thường (HE): biểu mô lát tầng không sừng hóa, tế bào còn nhân đến tận bề mặt.Samir@enwiki · CC BY-SA 3.0 · Nguồn
Niêm mạc thực quản (HE, ×100, có đánh số): biểu mô lát tầng không sừng hóa trên lớp đệm.
Niêm mạc thực quản (HE, ×100, có đánh số): biểu mô lát tầng không sừng hóa trên lớp đệm.Guido Fregapani · CC BY-SA 4.0 · Nguồn

Màng đáy và nội mô

Màng đáy là lớp chất nền chuyên biệt dày 50–100 nm do chính biểu mô tiết ra, gồm mạng collagen IV, laminin, nidogen và proteoglycan perlecan. Nó neo giữ biểu mô, quy định cực của tế bào, làm giá đỡ cho tái tạo và là hàng rào lọc chọn lọc. Ở cầu thận, màng đáy dày đặc biệt nằm giữa nội mô có cửa sổ và chân tế bào có chân (podocyte), cùng tạo bộ lọc giữ lại albumin; tự kháng thể chống collagen IV gây bệnh kháng màng đáy cầu thận, còn đột biến chuỗi collagen IV gây hội chứng Alport. Ung thư biểu mô được coi là xâm lấn khi tế bào u xuyên qua màng đáy.[23][24][25]

Nội mô, lớp lát đơn lót toàn bộ mạch máu với tổng diện tích hàng nghìn mét vuông, không phải tấm lót thụ động: nó điều hòa trương lực mạch qua nitric oxide và endothelin, giữ máu không đông bằng thrombomodulin và heparan sulfat, và điều khiển bạch cầu bám dính rồi xuyên mạch khi viêm. Nội mô rất khác nhau theo cơ quan: liên tục và có liên kết khít chặt ở hàng rào máu – não, có cửa sổ ở cầu thận và ruột, gián đoạn với khe lớn ở xoang gan, lách và tủy xương. Rối loạn chức năng nội mô là bước khởi đầu của xơ vữa động mạch.[26][27][28]

Hàng rào nội mô cũng dựa vào phức hợp liên kết, nhưng thành phần trung tâm là cadherin nội mô mạch (VE-cadherin), gắn với actin qua các catenin α, β và γ. Histamin và yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (PAF) do dưỡng bào tiết ra làm VE-cadherin bị phosphoryl hóa và nhập bào, mở khe giữa các tế bào nội mô ở tiểu tĩnh mạch sau mao mạch; trong sốc phản vệ, huyết tương thoát ra mô nhanh đến mức có thể mất tới một phần ba thể tích trong vòng vài phút, gây phù, tụt huyết áp và sốc.[29]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Histology, Respiratory EpitheliumKia'i N, Bajaj T · StatPearls 2023 · NBK541061 · 14k ký tự

Đang tải…

Kia'i N, Bajaj T. Histology, Respiratory Epithelium. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK541061 · PMID 31082105 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, Epithelial CellKurn H, Daly DT · StatPearls 2023 · NBK559063 · 10k ký tự

Đang tải…

Kurn H, Daly DT. Histology, Epithelial Cell. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK559063 · PMID 32644489 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Tài liệu tham khảo

Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).

  1. [1]Histology, Epithelial CellKurn H et al., StatPearls 2023PMID 32644489
  2. [2]Building barriersTurksen K, Tissue barriers 2017PMID 29272190
  3. [3]Histology, Respiratory EpitheliumKia'i N et al., StatPearls 2023PMID 31082105
  4. [4]Microtubules and Microtubule-Associated ProteinsGoodson HV et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2018PMID 29858272
  5. [5]Airway Mucin SecretionJaramillo AM et al., Annals of the American Thoracic Society 2018PMID 30431339
  6. [6]The role of goblet cells and mucus in intestinal homeostasisGustafsson JK et al., Nature reviews. Gastroenterology & hepatology 2022PMID 36097076
  7. [7]Tight Junction Structure and Function RevisitedOtani T et al., Trends in cell biology 2020PMID 32891490
  8. [8]Tight junctions: from simple barriers to multifunctional molecular gatesZihni C et al., Nature reviews. Molecular cell biology 2016PMID 27353478
  9. [9]Regulation of intestinal epithelial permeability by tight junctionsSuzuki T, Cellular and molecular life sciences 2013PMID 22782113
  10. [10]Adherens junctions as molecular regulators of emergent tissue mechanicsCampàs O et al., Nature reviews. Molecular cell biology 2024PMID 38093099
  11. [11]Desmosomes at a glancePerl AL et al., Journal of cell science 2024PMID 38940346
  12. [12]The desmosomeDelva E et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2009PMID 20066089
  13. [13]Multiciliated cellsBrooks ER et al., Current biology 2014PMID 25291643
  14. [14]A short guide to the tight junctionCiti S et al., Journal of cell science 2024PMID 38712627
  15. [15]IL-1β and the Intestinal Epithelial Tight Junction BarrierKaminsky LW et al., Frontiers in immunology 2021PMID 34759934
  16. [16]Salivary gland function, development, and regenerationChibly AM et al., Physiological reviews 2022PMID 35343828
  17. [17]Anatomy, Skin, Sudoriferous GlandPatel BC et al., StatPearls 2023PMID 30020616
  18. [18]Anatomy of the human mammary gland: Current status of knowledgeHassiotou F et al., Clinical anatomy 2013PMID 22997014
  19. [19]Anatomy, Skin (Integument), EpidermisYousef H et al., StatPearls 2024PMID 29262154
  20. [20]Research Techniques Made Simple: Transepidermal Water Loss Measurement as a Research ToolAlexander H et al., The Journal of investigative dermatology 2018PMID 30348333
  21. [21]Melanocyte biology and skin pigmentationLin JY et al., Nature 2007PMID 17314970
  22. [22]Damage control of epithelial barrier function in dynamic environmentsHigashi T et al., European journal of cell biology 2024PMID 38579602
  23. [23]Complexities of the glomerular basement membraneNaylor RW et al., Nature reviews. Nephrology 2021PMID 32839582
  24. [24]Anti-Glomerular Basement Membrane DiseaseMcAdoo SP et al., Clinical journal of the American Society of Nephrology 2017PMID 28515156
  25. [25]Targeting podocyte-associated diseasesLeeuwis JW et al., Advanced drug delivery reviews 2010PMID 20828590
  26. [26]Normal endotheliumPries AR et al., Handbook of experimental pharmacology 2006PMID 16999215
  27. [27]Phenotypic heterogeneity of the endothelium: I. Structure, function, and mechanismsAird WC, Circulation research 2007PMID 17272818
  28. [28]Neuronal regulation of the blood-brain barrier and neurovascular couplingKaplan L et al., Nature reviews. Neuroscience 2020PMID 32636528
  29. [29]Mechanisms Governing Anaphylaxis: Inflammatory Cells, Mediators, Endothelial Gap Junctions and BeyondNguyen SMT et al., International journal of molecular sciences 2021PMID 34360549

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.