Mô biểu mô
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Lớp tế bào xếp sát nhau, có cực, nằm trên màng đáy và không có mạch máu. Biểu mô phủ được gọi tên theo số lớp (đơn, tầng, giả tầng) và hình dạng tế bào lớp mặt (lát, vuông, trụ); biểu mô tuyến tạo các tuyến ngoại tiết và nội tiết.
Phân loại biểu mô
Biểu mô là những tấm tế bào áp sát nhau, gần như không có chất gian bào, phủ mặt ngoài cơ thể, lót các khoang và ống, và tạo nên nhu mô tuyến. Biểu mô không có mạch máu: tế bào nhận oxy và chất dinh dưỡng khuếch tán từ mao mạch của mô liên kết bên dưới qua màng đáy. Mọi biểu mô đều có cực: mặt đỉnh hướng về lòng ống hoặc môi trường, mặt bên dính với tế bào kế cận và mặt đáy bám vào màng đáy, mỗi mặt mang bộ protein màng và bào quan riêng.[1][2]
Biểu mô phủ được gọi tên theo hai tiêu chí: số lớp tế bào (đơn, tầng, hoặc giả tầng khi mọi tế bào đều chạm màng đáy nhưng nhân nằm nhiều tầng) và hình dạng tế bào ở lớp bề mặt (lát, vuông, trụ). Biểu mô lát đơn mỏng tới mức cho khí và dịch đi qua dễ dàng, nên lót phế nang, mao mạch và khoang thanh mạc; biểu mô vuông và trụ đơn dày hơn, chứa nhiều bào quan cho hấp thu và chế tiết. Biểu mô giả tầng trụ có lông chuyển với tế bào hình đài là biểu mô đường hô hấp; biểu mô chuyển tiếp (niệu mạc) lót đường tiết niệu và thay đổi độ dày khi bàng quang căng.[3][1]





Lát đơn
- Vị trí điển hình
- Phế nang, nội mô mạch, trung mô màng phổi – phúc mạc
- Chức năng chính
- Trao đổi khí, lọc, trượt
Vuông đơn
- Vị trí điển hình
- Ống thận, ống tuyến, nang giáp
- Chức năng chính
- Tái hấp thu, chế tiết
Trụ đơn
- Vị trí điển hình
- Dạ dày, ruột, túi mật
- Chức năng chính
- Hấp thu, tiết nhầy
Giả tầng trụ có lông chuyển
- Vị trí điển hình
- Khí quản, phế quản, hốc mũi
- Chức năng chính
- Thanh thải nhầy – lông chuyển
Lát tầng sừng hóa
- Vị trí điển hình
- Biểu bì da
- Chức năng chính
- Hàng rào chống mất nước, cơ học
Lát tầng không sừng hóa
- Vị trí điển hình
- Miệng, thực quản, âm đạo, giác mạc
- Chức năng chính
- Chịu ma sát ở bề mặt ẩm
Chuyển tiếp (niệu mạc)
- Vị trí điển hình
- Bể thận, niệu quản, bàng quang
- Chức năng chính
- Giãn được, không thấm nước tiểu
| Loại | Vị trí điển hình | Chức năng chính |
|---|---|---|
| Lát đơn | Phế nang, nội mô mạch, trung mô màng phổi – phúc mạc | Trao đổi khí, lọc, trượt |
| Vuông đơn | Ống thận, ống tuyến, nang giáp | Tái hấp thu, chế tiết |
| Trụ đơn | Dạ dày, ruột, túi mật | Hấp thu, tiết nhầy |
| Giả tầng trụ có lông chuyển | Khí quản, phế quản, hốc mũi | Thanh thải nhầy – lông chuyển |
| Lát tầng sừng hóa | Biểu bì da | Hàng rào chống mất nước, cơ học |
| Lát tầng không sừng hóa | Miệng, thực quản, âm đạo, giác mạc | Chịu ma sát ở bề mặt ẩm |
| Chuyển tiếp (niệu mạc) | Bể thận, niệu quản, bàng quang | Giãn được, không thấm nước tiểu |
Biệt hóa mặt đỉnh
Vi nhung mao là những chồi bào tương dài khoảng 1 µm, có lõi gồm vài chục sợi actin song song được bó lại bởi villin và fimbrin, cắm vào mạng tận cùng (terminal web) ở đỉnh tế bào. Ở ruột non và ống lượn gần, hàng nghìn vi nhung mao xếp đều tạo nên bờ bàn chải, làm diện tích hấp thu tăng khoảng 20 lần và mang các enzym tiêu hóa gắn màng. Lông giác thuộc ống mào tinh và tế bào lông của tai trong cũng là chồi actin nhưng dài hơn và không chuyển động.[1][4]
Lông chuyển dài 5–10 µm, chứa sợi trục 9 + 2 vi ống mọc từ thể đáy. Trong đường hô hấp, mỗi tế bào lông có khoảng 200–300 lông chuyển đập theo sóng nhịp nhàng, đẩy lớp nhầy do tế bào hình đài và tuyến dưới niêm mạc tiết ra về phía họng với tốc độ vài milimét mỗi phút. Chất nhầy là gel của mucin MUC5AC và MUC5B bẫy bụi và vi khuẩn; khi mucin quá đặc, như trong xơ nang hoặc hen, hay khi lông chuyển bất động, thanh thải nhầy – lông chuyển thất bại và nhiễm trùng tái diễn.[3][5][6]



Phức hợp liên kết
Ở phần cao nhất của mặt bên, liên kết khít (zonula occludens) là những dải protein xuyên màng claudin và occludin nối hai màng kề nhau, gắn với khung tế bào qua ZO-1. Chúng bịt đường cận bào và tạo cổng chọn lọc: mỗi kiểu claudin quy định một lỗ cho ion có kích thước và điện tích nhất định, vì vậy biểu mô ống lượn gần thấm nước dễ còn biểu mô ống góp thì rất kín. Liên kết khít cũng là hàng rào giữ protein màng mặt đỉnh và mặt đáy bên không lẫn vào nhau, duy trì tính phân cực.[7][8][9]
Ngay bên dưới là liên kết dính (zonula adherens), nơi cadherin E của hai tế bào bắt cặp phụ thuộc Ca²⁺ và nối qua catenin với vành actin – myosin quanh đỉnh tế bào; lực co của vành này truyền khắp tấm biểu mô, giúp mô gấp nếp khi phát triển và khép vết thương. Thể liên kết (desmosome) là những nút dính dạng đĩa dùng cadherin desmoglein và desmocollin, bám vào sợi trung gian keratin qua desmoplakin, giúp biểu mô chịu kéo. Kháng thể chống desmoglein gây bệnh pemphigus với bọng nước trong biểu bì. Liên kết khe gồm kênh connexin cho ion và phân tử nhỏ đi giữa các tế bào; mặt đáy có thể bán liên kết gắn tế bào vào màng đáy qua integrin.[10][11][12][13]
Dưới kính hiển vi điện tử đông lạnh – bẻ gãy, liên kết khít hiện ra như một mạng dải protein vòng quanh đỉnh tế bào; mỗi dải là chuỗi polymer claudin xếp thành hai hàng song song và bắt cặp với dải của tế bào bên cạnh. Claudin “tạo hàng rào” bịt kín khe, còn claudin “tạo kênh” ghép thành lỗ chọn lọc: claudin-2 chỉ cho cation nhỏ (Na⁺, Ca²⁺) và nước đi qua, với cỡ phân tử tối đa khoảng 0,57 nm. Bên cạnh đường lỗ này còn có đường rò cho phân tử lớn hơn, do vành actin – myosin và kinase chuỗi nhẹ myosin (MLCK) điều chỉnh; ở chỗ ba tế bào gặp nhau, tricellulin và angulin bịt điểm yếu nhất của hàng rào. Trong viêm ruột, cytokine như IL-1β hoạt hóa NF-κB và MLCK, làm mở liên kết khít và tăng thấm ruột, một vòng xoắn bệnh lý của bệnh Crohn.[14][15]
Biểu mô tuyến
Tuyến hình thành khi biểu mô phủ lõm vào mô liên kết bên dưới. Tuyến ngoại tiết giữ ống bài xuất đổ ra bề mặt; tuyến nội tiết mất ống và tiết hormone thẳng vào mao mạch có cửa sổ. Tuyến ngoại tiết được phân loại theo hình dạng ống (đơn, chia nhánh, kép) và đơn vị chế tiết (ống, túi, ống – túi); tế bào hình đài là tuyến đơn bào nằm rải rác trong biểu mô ruột và đường hô hấp. Theo sản phẩm, tế bào thanh dịch tiết dịch giàu protein với hạt sinh men đậm ở cực đỉnh, còn tế bào nhầy chứa giọt mucin sáng đẩy nhân dẹt về đáy; tuyến nước bọt dưới hàm và dưới lưỡi là tuyến pha.[16][6][1]
Theo cách giải phóng sản phẩm, đa số tuyến tiết kiểu toàn vẹn (merocrine): túi tiết hòa màng với màng đỉnh mà không mất bào tương, như tuyến tụy ngoại tiết và tuyến mồ hôi eccrine. Tuyến bã tiết kiểu toàn hủy (holocrine), cả tế bào đầy lipid chết đi và trở thành chất tiết. Tuyến vú giải phóng giọt mỡ sữa được bọc một phần màng đỉnh (kiểu bán hủy, apocrine). Quanh túi tuyến nước bọt, tuyến vú và tuyến mồ hôi có tế bào cơ – biểu mô co lại để ép chất tiết vào ống.[17][18][16]
Biểu mô tầng và sự tự đổi mới
Biểu bì là biểu mô lát tầng sừng hóa điển hình. Tế bào gốc ở lớp đáy phân chia; tế bào con đi lên qua lớp gai, nơi chúng nối nhau bằng vô số thể liên kết, rồi lớp hạt với hạt keratohyalin chứa filaggrin và thể lá tiết lipid vào khoảng gian bào. Ở lớp sừng, tế bào mất nhân và bào quan, thành vảy sừng dẹt có vỏ protein liên kết chéo được gắn với nhau bằng vữa lipid; cấu trúc “gạch và vữa” này là hàng rào chống mất nước. Toàn bộ chu trình mất khoảng bốn tuần; đột biến mất chức năng filaggrin làm hàng rào yếu và dễ mắc chàm thể tạng.[19][2][20]
Giữa các tế bào sừng có tế bào hắc tố, cứ một tế bào hắc tố cung cấp melanin qua tua bào tương cho khoảng 36 tế bào sừng; melanin tụ thành mũ che nhân để chắn tia cực tím, và màu da khác nhau do lượng và loại melanin, không phải số tế bào hắc tố. Biểu mô ruột là biểu mô tự đổi mới nhanh nhất: tế bào gốc ở đáy khe Lieberkühn sinh tế bào mới di chuyển lên đỉnh nhung mao và bong ra sau khoảng 3–5 ngày. Biểu mô có những cơ chế kiểm soát tổn thương riêng: tế bào bị hư được đẩy ra khỏi tấm và hàng xóm kéo lại bịt khe hở mà không làm rò hàng rào.[21][22][6]




Màng đáy và nội mô
Màng đáy là lớp chất nền chuyên biệt dày 50–100 nm do chính biểu mô tiết ra, gồm mạng collagen IV, laminin, nidogen và proteoglycan perlecan. Nó neo giữ biểu mô, quy định cực của tế bào, làm giá đỡ cho tái tạo và là hàng rào lọc chọn lọc. Ở cầu thận, màng đáy dày đặc biệt nằm giữa nội mô có cửa sổ và chân tế bào có chân (podocyte), cùng tạo bộ lọc giữ lại albumin; tự kháng thể chống collagen IV gây bệnh kháng màng đáy cầu thận, còn đột biến chuỗi collagen IV gây hội chứng Alport. Ung thư biểu mô được coi là xâm lấn khi tế bào u xuyên qua màng đáy.[23][24][25]
Nội mô, lớp lát đơn lót toàn bộ mạch máu với tổng diện tích hàng nghìn mét vuông, không phải tấm lót thụ động: nó điều hòa trương lực mạch qua nitric oxide và endothelin, giữ máu không đông bằng thrombomodulin và heparan sulfat, và điều khiển bạch cầu bám dính rồi xuyên mạch khi viêm. Nội mô rất khác nhau theo cơ quan: liên tục và có liên kết khít chặt ở hàng rào máu – não, có cửa sổ ở cầu thận và ruột, gián đoạn với khe lớn ở xoang gan, lách và tủy xương. Rối loạn chức năng nội mô là bước khởi đầu của xơ vữa động mạch.[26][27][28]
Hàng rào nội mô cũng dựa vào phức hợp liên kết, nhưng thành phần trung tâm là cadherin nội mô mạch (VE-cadherin), gắn với actin qua các catenin α, β và γ. Histamin và yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (PAF) do dưỡng bào tiết ra làm VE-cadherin bị phosphoryl hóa và nhập bào, mở khe giữa các tế bào nội mô ở tiểu tĩnh mạch sau mao mạch; trong sốc phản vệ, huyết tương thoát ra mô nhanh đến mức có thể mất tới một phần ba thể tích trong vòng vài phút, gây phù, tụt huyết áp và sốc.[29]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Histology, Respiratory EpitheliumKia'i N, Bajaj T · StatPearls 2023 · NBK541061 · 14k ký tự
Đang tải…
Kia'i N, Bajaj T. Histology, Respiratory Epithelium. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK541061 · PMID 31082105 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, Epithelial CellKurn H, Daly DT · StatPearls 2023 · NBK559063 · 10k ký tự
Đang tải…
Kurn H, Daly DT. Histology, Epithelial Cell. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK559063 · PMID 32644489 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Histology, Epithelial CellKurn H et al., StatPearls 2023PMID 32644489
- [2]Building barriersTurksen K, Tissue barriers 2017PMID 29272190
- [3]Histology, Respiratory EpitheliumKia'i N et al., StatPearls 2023PMID 31082105
- [4]Microtubules and Microtubule-Associated ProteinsGoodson HV et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2018PMID 29858272
- [5]Airway Mucin SecretionJaramillo AM et al., Annals of the American Thoracic Society 2018PMID 30431339
- [6]The role of goblet cells and mucus in intestinal homeostasisGustafsson JK et al., Nature reviews. Gastroenterology & hepatology 2022PMID 36097076
- [7]Tight Junction Structure and Function RevisitedOtani T et al., Trends in cell biology 2020PMID 32891490
- [8]Tight junctions: from simple barriers to multifunctional molecular gatesZihni C et al., Nature reviews. Molecular cell biology 2016PMID 27353478
- [9]Regulation of intestinal epithelial permeability by tight junctionsSuzuki T, Cellular and molecular life sciences 2013PMID 22782113
- [10]Adherens junctions as molecular regulators of emergent tissue mechanicsCampàs O et al., Nature reviews. Molecular cell biology 2024PMID 38093099
- [11]Desmosomes at a glancePerl AL et al., Journal of cell science 2024PMID 38940346
- [12]The desmosomeDelva E et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2009PMID 20066089
- [13]Multiciliated cellsBrooks ER et al., Current biology 2014PMID 25291643
- [14]A short guide to the tight junctionCiti S et al., Journal of cell science 2024PMID 38712627
- [15]IL-1β and the Intestinal Epithelial Tight Junction BarrierKaminsky LW et al., Frontiers in immunology 2021PMID 34759934
- [16]Salivary gland function, development, and regenerationChibly AM et al., Physiological reviews 2022PMID 35343828
- [17]Anatomy, Skin, Sudoriferous GlandPatel BC et al., StatPearls 2023PMID 30020616
- [18]Anatomy of the human mammary gland: Current status of knowledgeHassiotou F et al., Clinical anatomy 2013PMID 22997014
- [19]Anatomy, Skin (Integument), EpidermisYousef H et al., StatPearls 2024PMID 29262154
- [20]Research Techniques Made Simple: Transepidermal Water Loss Measurement as a Research ToolAlexander H et al., The Journal of investigative dermatology 2018PMID 30348333
- [21]Melanocyte biology and skin pigmentationLin JY et al., Nature 2007PMID 17314970
- [22]Damage control of epithelial barrier function in dynamic environmentsHigashi T et al., European journal of cell biology 2024PMID 38579602
- [23]Complexities of the glomerular basement membraneNaylor RW et al., Nature reviews. Nephrology 2021PMID 32839582
- [24]Anti-Glomerular Basement Membrane DiseaseMcAdoo SP et al., Clinical journal of the American Society of Nephrology 2017PMID 28515156
- [25]Targeting podocyte-associated diseasesLeeuwis JW et al., Advanced drug delivery reviews 2010PMID 20828590
- [26]Normal endotheliumPries AR et al., Handbook of experimental pharmacology 2006PMID 16999215
- [27]Phenotypic heterogeneity of the endothelium: I. Structure, function, and mechanismsAird WC, Circulation research 2007PMID 17272818
- [28]Neuronal regulation of the blood-brain barrier and neurovascular couplingKaplan L et al., Nature reviews. Neuroscience 2020PMID 32636528
- [29]Mechanisms Governing Anaphylaxis: Inflammatory Cells, Mediators, Endothelial Gap Junctions and BeyondNguyen SMT et al., International journal of molecular sciences 2021PMID 34360549
