Mạch máu não
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Não được cấp máu bởi hai hệ: động mạch cảnh trong (tuần hoàn trước) và động mạch đốt sống – thân nền (tuần hoàn sau). Hai hệ nối với nhau ở đa giác Willis dưới nền não, từ đó tách ra động mạch não trước, não giữa và não sau.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Động mạch cảnh trong
Arteria carotis interna
Cấp máu cho khoảng 80% não. Đi qua ống động mạch cảnh, xoang hang (đoạn siphon) rồi xuyên màng cứng; tách động mạch mắt, động mạch thông sau và động mạch mạch mạc trước trước khi chia thành động mạch não trước và não giữa.
- 02
Động mạch mắt
Arteria ophthalmica
Nhánh đầu tiên của động mạch cảnh trong sau khi ra khỏi xoang hang, vào ổ mắt qua ống thị giác. Tách động mạch trung tâm võng mạc, các động mạch mi, động mạch lệ, sàng trước và sau, trên ổ mắt và trên ròng rọc; tắc động mạch trung tâm võng mạc gây mù đột ngột một mắt.
- 03
Động mạch não trước
Arteria cerebri anterior
Chạy vào khe liên bán cầu, vòng quanh thể chai thành động mạch quanh thể chai và động mạch viền thể chai. Cấp máu mặt trong thùy trán và thùy đỉnh (vùng vận động – cảm giác của chi dưới), nên tắc gây yếu và mất cảm giác chân bên đối diện.
- 04
Động mạch não giữa
Arteria cerebri media
Nhánh tận lớn nhất của động mạch cảnh trong, gồm đoạn M1 (tách các động mạch đậu – vân cấp máu bao trong và nhân nền), M2 trên thùy đảo, M3 trong nắp và M4 trên vỏ mặt ngoài. Tắc gây liệt và mất cảm giác nửa người ưu thế mặt – tay, kèm thất ngôn khi ở bán cầu ưu thế.
- 05
Động mạch đốt sống
Arteria vertebralis
Tách từ động mạch dưới đòn, đi lên trong các lỗ ngang C6–C1, vòng trên cung sau đốt đội rồi vào sọ qua lỗ lớn. Tách động mạch tủy sống trước và động mạch tiểu não sau dưới (PICA), rồi hai bên hợp lại ở bờ dưới cầu não.
- 06
Động mạch thân nền
Arteria basilaris
Chạy trong rãnh nền mặt trước cầu não, tách động mạch tiểu não trước dưới (AICA), các nhánh cầu não và động mạch tiểu não trên, rồi tận cùng bằng hai động mạch não sau. Tắc thân nền gây hội chứng khóa trong hoặc hôn mê.
- 07
Động mạch não sau
Arteria cerebri posterior
Vòng quanh cuống đại não để cấp máu thùy chẩm (vỏ thị giác), mặt dưới thùy thái dương, đồi thị và trung não. Tắc gây bán manh đồng danh bên đối diện, thường còn thị lực vùng hoàng điểm.
- 08
Đa giác Willis
Circulus arteriosus cerebri
Vòng nối ở nền não quanh giao thoa thị giác: hai động mạch não trước nối nhau bằng động mạch thông trước, động mạch cảnh trong nối động mạch não sau bằng động mạch thông sau. Vòng đầy đủ chỉ gặp ở khoảng một nửa số người; các chỗ chia nhánh ở đây là vị trí thường gặp của phình mạch.
Tuần hoàn trước: động mạch cảnh trong
Động mạch cảnh trong tách từ động mạch cảnh chung ngang bờ trên sụn giáp, không cho nhánh ở cổ, đi qua ống cảnh của xương thái dương, xuyên xoang tĩnh mạch hang rồi vào khoang dưới nhện. Nhánh đầu tiên trong sọ là động mạch mắt; sau đó là động mạch thông sau và động mạch mạch mạc trước, rồi chia hai nhánh tận là động mạch não trước và động mạch não giữa.
Động mạch não trước chạy trong khe liên bán cầu, quanh thể chai, nuôi mặt trong thùy trán và thùy đỉnh, trong đó có vùng vận động – cảm giác của chi dưới. Động mạch não giữa là nhánh tận lớn nhất, chạy trong rãnh bên, nuôi phần lớn mặt ngoài bán cầu (vùng vận động – cảm giác của mặt và chi trên, vùng ngôn ngữ ở bán cầu ưu thế) và qua các động mạch đậu – vân nuôi nhân nền và bao trong.

Tuần hoàn sau: hệ đốt sống – thân nền
Hai động mạch đốt sống tách từ động mạch dưới đòn, đi lên qua lỗ ngang các đốt sống cổ C6–C1, vào sọ qua lỗ lớn và cho động mạch tiểu não dưới sau cùng các động mạch tủy sống. Ở bờ dưới cầu não, hai động mạch hợp lại thành động mạch thân nền, chạy trong rãnh nền của cầu não, cho động mạch tiểu não dưới trước, các nhánh cầu não, động mạch tiểu não trên, rồi chia đôi thành hai động mạch não sau.
Động mạch não sau vòng quanh cuống đại não, nuôi thùy chẩm (vỏ thị giác), mặt dưới thùy thái dương và qua các nhánh xuyên nuôi đồi thị và trung não. Hệ đốt sống – thân nền vì vậy cấp máu cho thân não, tiểu não, thùy chẩm và phần sau của đồi thị.
Đa giác Willis
Ở nền não, quanh giao thoa thị giác và cuống tuyến yên, hai hệ nối với nhau thành một vòng: động mạch thông trước nối hai động mạch não trước, hai động mạch thông sau nối động mạch cảnh trong với động mạch não sau. Vòng nối này cho phép bù trừ khi một nguồn bị hẹp, nhưng hình dạng đầy đủ kinh điển chỉ gặp ở một phần dân số; các đoạn thiểu sản hoặc vắng mặt là biến thể thường gặp.
Tĩnh mạch và điều hòa lưu lượng
Máu tĩnh mạch đi theo các tĩnh mạch não nông và sâu (tĩnh mạch não lớn Galen) đổ vào các xoang màng cứng (xoang dọc trên, xoang thẳng, xoang ngang, xoang sigma) rồi ra tĩnh mạch cảnh trong.
Lưu lượng máu não được điều chỉnh tại chỗ theo nhu cầu hoạt động của neuron. Sự “ghép cặp thần kinh – mạch máu” này do đơn vị thần kinh – mạch máu đảm nhận, gồm neuron, tế bào hình sao, tế bào nội mô của hàng rào máu – não, tế bào cơ trơn, tế bào quanh mạch và chất nền ngoại bào; chúng phát hiện nhu cầu và gây giãn hoặc co mạch tương ứng.[1]
Liên hệ lâm sàng
Triệu chứng đột quỵ thiếu máu phản ánh vùng cấp máu bị tắc: tắc động mạch não giữa gây liệt và mất cảm giác nửa người ưu thế ở mặt và tay, kèm thất ngôn nếu ở bán cầu ưu thế; tắc động mạch não trước gây yếu chân bên đối diện; tắc động mạch não sau gây bán manh cùng bên đối diện; tắc nhánh xuyên đậu – vân gây nhồi máu ổ khuyết ở bao trong.
Đơn vị thần kinh – mạch máu
Mạch máu thần kinh trung ương có hai đặc tính không có ở cơ quan ngoại biên: hàng rào máu – não chọn lọc chất ra vào nhu mô, và cơ chế ghép cặp thần kinh – mạch máu làm tăng lưu lượng máu tại chỗ ngay khi neuron hoạt động để cung cấp dưỡng chất và lấy đi chất thải.[2]
Khái niệm đơn vị thần kinh – mạch máu được chính thức hóa năm 2001. Ngày nay ghép cặp thần kinh – mạch máu được hiểu là quá trình đa chiều: chất trung gian từ nhiều loại tế bào (neuron, tế bào hình sao, tế bào quanh mạch, nội mô) kích hoạt các con đường riêng trên toàn mạng mạch não, từ mao mạch ngược lên động mạch màng mềm, chứ không chỉ là tín hiệu neuron – tế bào hình sao tới mạch tại chỗ. Rối loạn đơn vị này xuất hiện sớm trong bệnh Alzheimer.[3][4]
Liên hệ lâm sàng
Bệnh mạch máu nhỏ não là rối loạn các vi mạch não, biểu hiện trên hình ảnh bằng tăng tín hiệu chất trắng, nhồi máu nhỏ dưới vỏ mới và ổ khuyết; đây là nguyên nhân thường gặp của đột quỵ và sa sút trí tuệ mạch máu. Cơ chế gồm rối loạn chức năng nội mô vi mạch: hở hàng rào máu – não, giảm khả năng giãn mạch, xơ cứng thành mạch, rối loạn lưu lượng và dẫn lưu dịch kẽ, kéo theo thiếu máu, viêm, tổn thương myelin.[5]
Đau nửa đầu gắn với đường dẫn truyền tam thoa – mạch máu: sợi cảm giác của dây V chi phối mạch màng não và mạch não, dẫn tín hiệu đau về nhân tam thoa ở thân não rồi lên đồi thị và vỏ não. Sự hoạt hóa đường này, cùng các vùng vỏ và dưới vỏ liên quan, giải thích đau đầu và các triệu chứng thần kinh đi kèm.[6]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Neuroanatomy, Circle of WillisRosner J, Reddy V, Lui F · StatPearls 2023 · NBK534861 · 9k ký tự
Đang tải…
Rosner J, Reddy V, Lui F. Neuroanatomy, Circle of Willis. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK534861 · PMID 30521282 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]The neurovascular unit - concept reviewMuoio V et al., Acta physiologica 2014PMID 24629161
- [2]Neuronal regulation of the blood-brain barrier and neurovascular couplingKaplan L et al., Nature reviews. Neuroscience 2020PMID 32636528
- [3]The Neurovascular Unit Coming of Age: A Journey through Neurovascular Coupling in Health and DiseaseIadecola C, Neuron 2017PMID 28957666
- [4]Cerebral blood flow regulation and neurovascular dysfunction in Alzheimer diseaseKisler K et al., Nature reviews. Neuroscience 2017PMID 28515434
- [5]Small vessel disease: mechanisms and clinical implicationsWardlaw JM et al., The Lancet. Neurology 2019PMID 31097385
- [6]Migraine pathophysiology: anatomy of the trigeminovascular pathway and associated neurological symptoms, cortical spreading depression, sensitization, and modulation of painNoseda R et al., Pain 2013PMID 23891892
- [7]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [8]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [9]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não
