Gan
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Tạng đặc lớn nhất cơ thể (khoảng 1,4–1,5 kg), nằm ở hạ sườn phải. Gan tiết mật, chuyển hóa glucid, lipid và protein, tổng hợp protein huyết tương và khử độc.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Thùy phải
Lobus hepatis dexter
Lớn nhất, về giải phẫu ngoài nằm bên phải dây chằng liềm; về chức năng là gan phải theo đường Cantlie (từ túi mật tới tĩnh mạch chủ dưới), gồm hạ phân thùy V, VI, VII, VIII. Mặt tạng có ấn thận phải, đại tràng và tá tràng.
- 02
Thùy trái
Lobus hepatis sinister
Nằm bên trái dây chằng liềm, mỏng, vắt qua dạ dày; gồm hạ phân thùy II và III. Gan trái chức năng còn gồm hạ phân thùy IV (bên phải dây chằng liềm), đây là cơ sở của cắt gan trái và ghép gan từ người cho sống (thùy bên trái cho trẻ em).
- 03
Thùy đuôi và thùy vuông
Lobus caudatus; Lobus quadratus
Hai thùy nhỏ ở mặt tạng, hai bên cửa gan. Thùy vuông (hạ phân thùy IVb) nằm giữa túi mật và dây chằng tròn; thùy đuôi (hạ phân thùy I) ôm tĩnh mạch chủ dưới, nhận máu cả hai nhánh cửa và đổ thẳng vào tĩnh mạch chủ nên thường phì đại trong hội chứng Budd – Chiari.
- 04
Tám hạ phân thùy Couinaud
Segmenta hepatis
Ba tĩnh mạch gan chia gan theo chiều dọc, mặt phẳng nhánh cửa chia theo chiều ngang, tạo tám hạ phân thùy (I–VIII) đánh số theo chiều kim đồng hồ khi nhìn trước. Mỗi hạ phân thùy có cuống cửa riêng (tĩnh mạch cửa, động mạch gan, ống mật) nên cắt được độc lập.
- 05
Cửa gan
Porta hepatis
Khe ngang ở mặt tạng, dài khoảng 5 cm, nơi tĩnh mạch cửa (sau), động mạch gan riêng (trước trái) và ống gan (trước phải) vào ra cùng thần kinh và bạch huyết, được bờ tự do mạc nối nhỏ bọc. Thủ thuật Pringle kẹp cuống này để giảm chảy máu khi mổ gan.
- 06
Tĩnh mạch gan
Venae hepaticae
Ba tĩnh mạch gan phải, giữa và trái chạy giữa các hạ phân thùy, không có van, đổ thẳng vào tĩnh mạch chủ dưới ngay dưới cơ hoành; tĩnh mạch giữa nằm trên đường Cantlie. Tắc nghẽn dòng ra ở đây gây hội chứng Budd – Chiari.
- 07
Dây chằng và vùng trần
Ligamentum falciforme; Ligamentum teres hepatis; Area nuda
Dây chằng liềm treo gan vào thành bụng trước, bờ tự do chứa dây chằng tròn (di tích tĩnh mạch rốn); dây chằng vành và tam giác tạo vùng trần ở mặt sau, nơi gan dính trực tiếp vào cơ hoành không có phúc mạc. Dây chằng tĩnh mạch là di tích ống tĩnh mạch.
- 08
Tiểu thùy gan
Lobulus hepatis
Đơn vị cấu trúc hình lục giác khoảng 1–2 mm, giữa là tĩnh mạch trung tâm, các góc là khoảng cửa (bộ ba cửa). Bè tế bào gan tỏa tia xen với mao mạch nan hoa có tế bào Kupffer; mật chảy ngược chiều máu trong vi quản mật về ống mật ở khoảng cửa.
Vị trí và liên quan
Gan nằm ở hạ sườn phải và thượng vị, dưới vòm hoành phải, được che phần lớn bởi các xương sườn. Mặt hoành trơn, áp vào cơ hoành; mặt tạng liên quan với dạ dày, tá tràng, đại tràng góc gan, thận phải và túi mật. Rốn gan (cửa gan) là nơi tĩnh mạch cửa, động mạch gan riêng và ống gan đi qua.[1]

Hình thể và cấu tạo
Đơn vị cấu trúc của gan là tiểu thùy gan hình lục giác, với tĩnh mạch trung tâm ở giữa và các khoảng cửa (nhánh tĩnh mạch cửa, động mạch gan, ống mật) ở góc. Tế bào gan xếp thành bè, xen giữa là mao mạch nan hoa có đại thực bào Kupffer; khoảng Disse chứa tế bào hình sao dự trữ vitamin A.[2][3]

Phân thùy và mạch máu
Bề ngoài gan đồng nhất, nên giải phẫu gan được mô tả theo mạch máu. Năm 1897, Cantlie lần đầu chia đúng gan phải và gan trái bằng đường nối giường túi mật với tĩnh mạch chủ dưới; Couinaud sau đó chia gan thành tám hạ phân thùy, mỗi hạ phân thùy có cuống cửa (nhánh tĩnh mạch cửa, động mạch gan, ống mật) riêng và được dẫn lưu bởi các tĩnh mạch gan nằm giữa các phân thùy.[1]
Phân chia này là nền tảng của các can thiệp hiện đại như ghép gan, cắt gan theo phân thùy, nút hóa chất động mạch gan và nút tĩnh mạch cửa: không hiểu rõ giải phẫu mạch máu của gan thì không thể thực hiện an toàn các thủ thuật đó.[4]

Gan: chuyển hóa, miễn dịch và tái tạo
Gan là tạng lớn đảm nhận chuyển hóa dưỡng chất, thải độc và dự trữ năng lượng, đồng thời là một cơ quan miễn dịch: có tế bào B, T, tế bào tua và nhiều quần thể đại thực bào thường trú (tế bào Kupffer), và sản xuất protein pha cấp khi viêm. Lý do là vị trí tuần hoàn: gan là cơ quan lớn đầu tiên sau ruột, nhận máu giàu dưỡng chất (và kháng nguyên, sản phẩm vi khuẩn) qua tĩnh mạch cửa.[2][5]
Giải trình tự đơn bào và phiên mã không gian đã dựng “bản đồ tế bào gan”, cho thấy sự phân vùng (zonation) dọc tiểu thùy từ khoảng cửa tới tĩnh mạch trung tâm: tế bào gan ở mỗi vùng biểu hiện bộ gen chuyển hóa khác nhau, cùng các tương tác giữa tế bào gan, tế bào nội mô xoang, tế bào hình sao và đại thực bào.[6]
Gan có khả năng tái tạo đặc biệt sau tổn thương, nhờ sự phối hợp của nhiều loại tế bào và các con đường tín hiệu, gắn với tái lập trình chuyển hóa glucose, lipid và acid amin. Khi lão hóa, stress oxy hóa, viêm mạn mức thấp, bất ổn bộ gen và rối loạn biểu sinh làm gan suy giảm cấu trúc và chức năng, giảm khả năng tái tạo.[7][8]
Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (trước gọi là gan nhiễm mỡ không do rượu) là bệnh gan mạn phổ biến nhất; tế bào hình sao chuyển từ trạng thái nghỉ sang hoạt hóa và tạo xơ, quyết định tiến triển từ nhiễm mỡ sang viêm gan nhiễm mỡ và xơ gan.[9][10][11]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: LiverVernon H, Wehrle CJ, Alia VSK, Kasi A · StatPearls 2022 · NBK500014 · 9k ký tự
Đang tải…
Vernon H, Wehrle CJ, Alia VSK, Kasi A. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Liver. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK500014 · PMID 29763190 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Clinical and surgical anatomy of the liver: a review for cliniciansJuza RM et al., Clinical anatomy 2014PMID 24453062
- [2]Liver macrophages: development, dynamics, and functionsNusse Y et al., Cellular & molecular immunology 2025PMID 40461700
- [3]Pathogenesis of liver fibrosisHernandez-Gea V et al., Annual review of pathology 2011PMID 21073339
- [4]Liver anatomyAbdel-Misih SR et al., The Surgical clinics of North America 2010PMID 20637938
- [5]Priming and Maintenance of Adaptive Immunity in the LiverKawashima K et al., Annual review of immunology 2024PMID 38360545
- [6]Single-cell and spatially resolved transcriptomics for liver biologyLin P et al., Hepatology 2024PMID 37002587
- [7]Molecular mechanisms in liver repair and regeneration: from physiology to therapeuticsMa X et al., Signal transduction and targeted therapy 2025PMID 39920130
- [8]Liver aging: underlying mechanisms and therapeutic strategiesZhong L et al., Molecular aspects of medicine 2025PMID 40886472
- [9]Pathophysiological underpinnings of metabolic dysfunction-associated steatotic liver diseaseKuchay MS et al., American journal of physiology. Cell physiology 2025PMID 40244183
- [10]Regulation of Hepatic Stellate Cell Phenotypes in Metabolic Dysfunction-Associated SteatohepatitisKisseleva T et al., Gastroenterology 2025PMID 40120772
- [11]MAFLD: A Consensus-Driven Proposed Nomenclature for Metabolic Associated Fatty Liver DiseaseEslam M et al., Gastroenterology 2020PMID 32044314
- [12]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
- [13]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng