Hệ hô hấp
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ hô hấp gồm đường dẫn khí (mũi, hầu, thanh quản, khí quản, phế quản) và phổi. Trao đổi khí diễn ra qua màng phế nang – mao mạch của khoảng 300–500 triệu phế nang.
Chức năng
- 01Trao đổi khí: hấp thu O₂ và thải CO₂
- 02Tham gia điều hòa cân bằng acid – base
- 03Lọc, làm ấm và làm ẩm khí thở vào
- 04Phát âm
Hàng rào khí – máu
Trao đổi khí diễn ra qua hàng rào khí – máu cực mỏng giữa phế nang và mao mạch phổi. Các nghiên cứu hình thái định lượng (lập thể học) cho phép ước tính diện tích và độ dày của hàng rào này, từ đó tính khả năng khuếch tán của phổi; giá trị ước tính phù hợp với mức tiêu thụ oxy tối đa đo được, cho thấy cấu trúc phổi được “thiết kế” để trao đổi khí với khối tế bào tối thiểu.[1]
Chất hoạt diện (surfactant) do tế bào phế nang type II tiết ra là phức hợp phospholipid và protein đặc hiệu (SP-A, B, C, D), làm giảm sức căng bề mặt và giữ cho phế nang không xẹp ở cuối thì thở ra. Lượng chất hoạt diện được giữ ổn định nhờ tế bào type II tái hấp thu và đại thực bào phế nang thoái biến.[2]
Tuần hoàn phổi
Khác với tuần hoàn hệ thống, các tiểu động mạch phổi co lại khi phế nang thiếu oxy (co mạch phổi do thiếu oxy), đẩy máu sang vùng được thông khí tốt hơn để cân bằng thông khí – tưới máu. Phản xạ này hoạt động từ thời kỳ bào thai (giảm lưu lượng máu qua phổi chưa thở) và có ý nghĩa khi thông khí một phổi trong gây mê.[3]


Cây khí – phế quản và các phân thùy phổi
Khí quản bắt đầu ngay dưới thanh quản, ngang sụn nhẫn và đốt sống C6, chạy trước thực quản và chia đôi ở carina ngang T4–T5. Khí quản dài 5–6 cm ở trẻ nhỏ và 10–13 cm ở người lớn. Thành có bốn lớp: niêm mạc với biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển, tấm dưới niêm giàu mạch máu, thần kinh, collagen và elastin, lớp cơ – sụn với 16–20 vòng sụn trong hình chữ C ở mặt trước và hai bên giữ cho ống không xẹp khi hít vào, và áo ngoài neo khí quản vào cấu trúc xung quanh. Phế quản chính chia thành phế quản thùy (ba bên phải, hai bên trái), rồi phế quản phân thùy, bậc thứ ba, mỗi nhánh thông khí cho một phân thùy phế quản – phổi.[4][5]
Phổi phải có ba thùy ngăn bởi khe chếch và khe ngang; phổi trái chỉ có khe chếch chia thùy trên và thùy dưới, bờ trước có khuyết tim chứa thất trái. Mỗi phổi có đỉnh vượt trên xương sườn I, được màng phổi cổ phủ, đáy lõm tựa trên vòm hoành (vòm phải cao hơn do gan), ba mặt (sườn, trung thất, hoành) và ba bờ; bờ sau dày đi từ C7 tới T10. Phân thùy phế quản – phổi là đơn vị giải phẫu và phẫu thuật: phổi phải có 10 phân thùy, phổi trái 8–9 tùy cách chia. Hiểu phân thùy giúp định khu tổn thương trên phim, hướng dẫn nội soi phế quản và cắt phổi theo phân thùy.[5]

Thùy trên phải
- Phân thùy
- Đỉnh, sau, trước
Thùy giữa phải
- Phân thùy
- Ngoài, trong
Thùy dưới phải
- Phân thùy
- Trên (đỉnh thùy dưới), đáy trong, đáy trước, đáy ngoài, đáy sau
Thùy trên trái
- Phân thùy
- Đỉnh – sau, trước, lưỡi trên, lưỡi dưới
Thùy dưới trái
- Phân thùy
- Trên, đáy trước – trong, đáy ngoài, đáy sau
| Thùy | Phân thùy |
|---|---|
| Thùy trên phải | Đỉnh, sau, trước |
| Thùy giữa phải | Ngoài, trong |
| Thùy dưới phải | Trên (đỉnh thùy dưới), đáy trong, đáy trước, đáy ngoài, đáy sau |
| Thùy trên trái | Đỉnh – sau, trước, lưỡi trên, lưỡi dưới |
| Thùy dưới trái | Trên, đáy trước – trong, đáy ngoài, đáy sau |
Biểu mô hô hấp và thanh thải nhầy – lông chuyển
Hệ hô hấp chia thành phần dẫn khí (mũi, hầu, thanh quản, khí quản, phế quản, tiểu phế quản), nơi không khí được lọc, làm ấm và làm ẩm, và phần hô hấp, nơi trao đổi khí. Phần lớn đường dẫn khí được lót biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển: một hàng tế bào nằm trên màng đáy nhưng nhân ở các tầng khác nhau nên trông như nhiều lớp. Biểu mô gồm tế bào trụ có lông, tế bào hình đài tiết mucin, tế bào đáy (tế bào gốc) và tế bào thần kinh – nội tiết. Lớp nhầy bắt bụi và vi sinh vật, lông chuyển đập đồng bộ đẩy lớp nhầy lên họng để nuốt hoặc khạc ra, gọi là thang máy nhầy – lông chuyển. Làm ẩm cần dịch tiết thanh dịch và nhầy; làm ấm dựa vào mạng mao mạch dày dưới niêm mạc.[6][4]
Biểu mô hô hấp không có ở toàn bộ hầu và thanh quản: những vùng chịu cọ xát như hầu miệng và bờ tự do dây thanh được lót biểu mô lát tầng. Khi hàng rào biểu mô hay thang máy nhầy – lông chuyển bị tổn thương (khói thuốc, nhiễm trùng, rối loạn di truyền của lông chuyển hoặc của dịch nhầy như xơ nang), vi sinh vật và chất kích thích lưu lại trong đường thở, gây nhiễm khuẩn tái diễn, viêm mạn và giãn phế quản. Nhiều bệnh hô hấp vì vậy được hiểu tốt nhất từ cấu trúc vi thể của biểu mô và lớp dưới niêm.[6]
Phát triển của phổi
Thanh quản, khí quản, phế quản và phổi bắt đầu ở tuần thứ 4 từ túi thừa hô hấp, một chỗ lồi ở mặt bụng ruột trước đoạn hầu. Nội bì của túi thừa cho biểu mô và tuyến của toàn bộ đường hô hấp dưới tới phế nang; trung bì tạng bao quanh cho sụn, cơ trơn và mô liên kết. Vách khí – thực quản tách phần bụng (ống thanh – khí quản) khỏi phần lưng (thực quản); vách này khép không hoàn toàn gây rò khí – thực quản. Tuần thứ 5, hai nụ phổi thành phế quản chính; phế quản chính phải cho ba phế quản thùy, trái cho hai, rồi tạo 10 phế quản phân thùy bên phải và 8–9 bên trái. Đến tuần 24 đã có khoảng 17 thế hệ phân nhánh, và thêm 6–7 thế hệ sau sinh.[5]
Sự phát triển chia bốn giai đoạn chồng gối nhau. Giai đoạn giả tuyến tạo các thế hệ phân nhánh tới tiểu phế quản tận, chưa có phế nang. Giai đoạn ống có tiểu phế quản hô hấp, ống phế nang, tạo mạch mạnh, hàng rào khí – máu đầu tiên và tế bào phế nang type II bắt đầu tiết chút ít surfactant. Giai đoạn túi tận có túi phế nang nguyên thủy mỏng dần, mao mạch áp sát; thai có thể sống được khi tế bào type II tiết đủ surfactant. Giai đoạn phế nang kéo dài tới sau sinh với sự nhân lên của phế nang trưởng thành. Vì vậy trẻ sinh rất non thiếu surfactant dễ suy hô hấp, và thuốc trưởng thành phổi trước sinh nhắm vào khâu này.[5]

Hai hệ tuần hoàn, bạch huyết và thần kinh của phổi
Phổi có hai hệ mạch. Động mạch phổi xuất phát từ thất phải, chia phải – trái rồi đi kèm và chia theo cây phế quản tới mao mạch phế nang, mang máu nghèo oxy tới để trao đổi khí. Bốn tĩnh mạch phổi, hai mỗi bên, đưa máu đã oxy hóa về nhĩ trái. Hệ động mạch phế quản thuộc tuần hoàn hệ thống và nuôi chính mô phổi: bên trái thường hai nhánh (trên, dưới) từ động mạch chủ ngực, bên phải một nhánh từ động mạch gian sườn sau phải, từ động mạch phế quản trái trên hoặc trực tiếp từ động mạch chủ. Tĩnh mạch phế quản đổ về hệ đơn; tuy vậy một phần nhỏ máu phế quản và màng phổi tạng đổ vào tĩnh mạch phổi, làm bão hòa oxy của máu về tim trái giảm nhẹ.[5]
Bạch huyết phổi gồm đám rối nông dưới màng phổi và đám rối sâu quanh phế quản – mạch; bạch huyết qua hạch trong nhu mô, hạch quanh phế quản, rồi hạch khí – phế quản và cạnh khí quản, về thân phế quản – trung thất và ống ngực. Đây là chặng di căn hạch của ung thư phổi. Đám rối phổi quanh rốn phổi gồm sợi phó giao cảm từ dây X (co phế quản, giãn mạch phổi, tăng tiết tuyến) và sợi giao cảm từ chuỗi hạch (giãn phế quản, co mạch phổi, giảm tiết); thuốc giãn phế quản trong hen dựa trên cân bằng này. Thần kinh hoành (C3–C5) đi qua trung thất xuống chi phối cơ hoành, màng ngoài tim sợi và một phần màng phổi.[5]
Các cơ quan chính
Phần đầu tiên của đường hô hấp, gồm mũi ngoài và hốc mũi được vách mũi chia đôi. Hốc mũi sưởi ấm, làm ẩm, lọc không khí hít vào, chứa niêm mạc khứu giác và thông với các xoang cạnh mũi.
Thanh quảnLarynxĐoạn đường thở nối hầu với khí quản, ngang đốt sống C3–C6, có khung sụn (sụn giáp, sụn nhẫn, nắp thanh môn, hai sụn phễu) nối bởi dây chằng và màng. Bên trong có nếp tiền đình và nếp thanh âm; khe thanh môn giữa hai nếp thanh âm là phần hẹp nhất của đường thở ở người lớn. Thanh quản bảo vệ đường thở khi nuốt và phát âm.
PhổiPulmonesHai tạng xốp nằm trong khoang màng phổi. Phổi phải có ba thùy (trên, giữa, dưới); phổi trái có hai thùy và khuyết tim.
Khí quảnTracheaỐng dẫn khí dài khoảng 10–12 cm, được nâng đỡ bởi 16–20 vòng sụn hình chữ C; chia đôi tại carina thành phế quản chính phải và trái.
Số liệu tham chiếu
- Diện tích bề mặt trao đổi khí của phế nang khoảng 70 m².
- Tần số thở lúc nghỉ ở người trưởng thành là 12–20 lần/phút.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Lung morphometry: the link between structure and functionWeibel ER, Cell and tissue research 2017PMID 27981379
- [2]Surfactant catabolismIkegami M, Respirology 2006PMID 16423266
- [3]Hypoxic pulmonary vasoconstriction: physiology and anesthetic implicationsLumb AB et al., Anesthesiology 2015PMID 25587641
- [4]Anatomy, Head and Neck, TracheaDerricott H et al., StatPearls 2026PMID 28846296
- [5]Anatomy, Thorax, LungsChaudhry R et al., StatPearls 2024PMID 29262068
- [6]Histology, Respiratory EpitheliumKia'i N et al., StatPearls 2023PMID 31082105
- [7]The normal human lung: ultrastructure and morphometric estimation of diffusion capacityGehr P, Bachofen M, Weibel ER, 1978PMID 644146Căn cứ cho: Diện tích bề mặt phế nang
- [8]Physiology, LungStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 31424761Căn cứ cho: Tần số thở
