Hệ sinh dụcTinh hoàn
Hệ sinh dục· Testis

Tinh hoàn

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Hai tuyến hình trứng nằm trong bìu, dài khoảng 4–5 cm, bọc bởi lớp áo trắng; mào tinh hoàn áp vào bờ sau. Ống sinh tinh (với tế bào Sertoli) tạo tinh trùng; tế bào kẽ Leydig tiết testosteron. Nhiệt độ trong bìu thấp hơn thân nhiệt vài độ, cần cho sinh tinh.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Các bao tinh hoàn

    Tunica vaginalis; Tunica albuginea

    Ngoài cùng là bìu và các lớp mạc thừng tinh; tinh mạc (hai lá thanh mạc, di tích ống phúc tinh mạc) bọc mặt trước và hai bên, dịch đọng trong khoang này gây tràn dịch tinh mạc. Bao trắng là vỏ xơ dày, dày lên ở bờ sau thành thể Highmore (trung thất tinh hoàn).

  2. 02

    Tiểu thùy và ống sinh tinh

    Lobuli testis; Tubuli seminiferi contorti

    Các vách xơ chia tinh hoàn thành khoảng 250 tiểu thùy, mỗi tiểu thùy có 1–4 ống sinh tinh xoắn (tổng dài vài trăm mét). Biểu mô tinh gồm tế bào dòng tinh ở các giai đoạn và tế bào Sertoli nuôi dưỡng, tạo hàng rào máu – tinh hoàn; một chu kỳ sinh tinh khoảng 64–74 ngày.

  3. 03

    Tế bào kẽ Leydig

    Endocrinocyti interstitiales

    Nằm thành đám trong mô kẽ giữa các ống sinh tinh, gần mao mạch; dưới tác dụng LH tiết testosteron (khoảng 95% testosteron của nam). U tế bào Leydig có thể gây dậy thì sớm hoặc vú to ở nam.

  4. 04

    Lưới tinh và ống ra

    Rete testis; Ductuli efferentes

    Các ống thẳng đổ vào lưới ống nối nhau trong trung thất tinh hoàn; từ đó 12–20 ống ra xuyên bao trắng tới đầu mào tinh. Biểu mô ống ra có tế bào có lông chuyển và tế bào hấp thu phần lớn dịch tinh hoàn.

  5. 05

    Mào tinh hoàn

    Epididymis

    Ống cuộn dài khoảng 6 m gấp lại thành đầu, thân và đuôi dọc bờ sau tinh hoàn; tinh trùng mất khoảng 2 tuần đi qua để trưởng thành và có khả năng di động, rồi được dự trữ ở đuôi. Viêm mào tinh là nguyên nhân thường gặp của đau bìu.

  6. 06

    Thừng tinh và ống dẫn tinh

    Funiculus spermaticus; Ductus deferens

    Thừng tinh chứa ống dẫn tinh (thành cơ dày, sờ như sợi dây cứng), động mạch tinh hoàn, đám rối tĩnh mạch hình dây leo (giãn gây giãn tĩnh mạch thừng tinh, thường bên trái), bạch huyết và thần kinh, đi qua ống bẹn. Bạch huyết tinh hoàn đổ về hạch cạnh động mạch chủ ngang L1–L2, không phải hạch bẹn.

Vị trí và liên quan

Hai tinh hoàn nằm trong bìu, bên trái thường thấp hơn bên phải. Trong thời kỳ bào thai, tinh hoàn phát triển ở thành bụng sau rồi di chuyển xuống bìu qua ống bẹn, kéo theo mạch, thần kinh và ống dẫn tinh tạo nên thừng tinh. Tinh hoàn được bọc bởi tinh mạc (lá thành và lá tạng), di tích của ống phúc tinh mạc.

Thiết diện tinh hoàn và mào tinh: tiểu thùy và ống sinh tinh (Gray, hình 1149).
Thiết diện tinh hoàn và mào tinh: tiểu thùy và ống sinh tinh (Gray, hình 1149).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Hình thể và cấu tạo

Lớp áo trắng dày gửi các vách vào trong chia tinh hoàn thành khoảng 250 tiểu thùy, mỗi tiểu thùy chứa các ống sinh tinh xoắn. Các ống đổ vào ống thẳng, lưới tinh hoàn, rồi các ống ra tới đầu mào tinh. Mào tinh hoàn (đầu, thân, đuôi) là nơi tinh trùng trưởng thành và được dự trữ trước khi vào ống dẫn tinh.

Ống sinh tinh ở độ phóng đại lớn hơn: các tế bào dòng tinh xếp thành tầng, tinh trùng trong lòng ống (HE).
Ống sinh tinh ở độ phóng đại lớn hơn: các tế bào dòng tinh xếp thành tầng, tinh trùng trong lòng ống (HE).Nephron · CC BY-SA 3.0 · Nguồn
Ống sinh tinh với biểu mô sinh tinh và tinh trùng trong lòng ống (HE, độ phóng đại thấp).
Ống sinh tinh với biểu mô sinh tinh và tinh trùng trong lòng ống (HE, độ phóng đại thấp).Nephron · CC BY-SA 3.0 · Nguồn
Tinh hoàn phải lộ ra khi mở tinh mạc (Gray, hình 1148).
Tinh hoàn phải lộ ra khi mở tinh mạc (Gray, hình 1148).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Mạch máu và thần kinh

Động mạch tinh hoàn tách trực tiếp từ động mạch chủ bụng ngang mức L2. Tĩnh mạch tạo đám rối hình dây leo quanh động mạch, giúp làm mát máu động mạch; tĩnh mạch tinh hoàn phải đổ vào tĩnh mạch chủ dưới, bên trái đổ vào tĩnh mạch thận trái, góp phần giải thích giãn tĩnh mạch thừng tinh thường gặp bên trái. Bạch huyết tinh hoàn đổ về hạch cạnh động mạch chủ, không về hạch bẹn.

Thiết diện ngang qua bìu và tinh hoàn trái (Gray, hình 1145).
Thiết diện ngang qua bìu và tinh hoàn trái (Gray, hình 1145).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Sinh lý

Sinh tinh gồm ba pha: pha tăng sinh duy trì nguồn tế bào gốc, pha giảm phân (trao đổi chéo và đơn bội hóa) và pha biệt hóa sau giảm phân (tạo tinh trùng, nén chặt DNA). Tinh trùng còn tiếp tục trưởng thành ở mào tinh, nhận thành phần tinh dịch khi phóng tinh và hoàn tất hoạt hóa trong vòi tử cung.[1]

Tế bào gốc sinh tinh là tinh nguyên bào nguyên thủy nhất, vừa tự đổi mới vừa liên tục sinh ra các tinh nguyên bào biệt hóa, bảo đảm sinh tinh suốt đời. Quá trình này cần sự phối hợp của nhiều loại tế bào, hormone, yếu tố cận tiết và cơ chế biểu sinh, nên dễ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố gây vô sinh nam.[2][3]

Bao bọc, mào tinh và sự di chuyển xuống bìu

Tinh hoàn là tuyến sinh dục nam vừa nội tiết vừa ngoại tiết, hình bầu dục, dài khoảng 3–5 cm và rộng 2–3 cm, nằm trong bìu và được vách bìu ngăn đôi; sờ qua bìu thấy nhẵn và mềm. Thừng tinh treo cực trên, còn cực dưới dính vào bìu bởi dây chằng bìu, di tích của dây kéo tinh hoàn (gubernaculum); tinh hoàn trái thường thấp hơn bên phải. Bao tinh hoàn hai lá bọc quanh tinh hoàn trừ bờ sau và bờ trên, nơi mào tinh và thừng tinh bám vào; lá tạng áp sát mào tinh, tinh hoàn và ống dẫn tinh, và giữa mặt sau ngoài tinh hoàn với thân mào tinh có một khe nhỏ gọi là xoang mào tinh. Dưới bao tinh hoàn là lớp áo trắng, một bao xơ chắc. Mào tinh nằm ở bờ sau tinh hoàn, gồm đầu, thân và đuôi; đây là một ống cuộn chặt, nếu duỗi thẳng dài khoảng 6 m, đủ chỗ để tinh trùng trưởng thành và được dự trữ. Đầu mào tinh ở cực trên nhận dịch từ các ống của tinh hoàn rồi chuyển tinh trùng xuống phần xa. Khi đi từ ổ bụng xuống bìu, tinh hoàn lần lượt được bọc bởi mạc tinh trong, cơ và mạc bìu, và mạc tinh ngoài; cơ bìu kéo tinh hoàn lên hay hạ xuống chủ yếu theo nhiệt độ.[4]

Tinh hoàn bắt đầu là một tuyến sinh dục chưa biệt hóa sau phúc mạc. Gen SRY trên nhiễm sắc thể Y (yếu tố quyết định tinh hoàn) làm tuyến biệt hóa thành tinh hoàn; khi không có SRY tuyến thành buồng trứng. Tinh hoàn bào thai sản xuất testosteron, cho phép cơ quan sinh dục nam phát triển, còn tế bào Sertoli tiết chất ức chế Müller làm ống cận trung thận thoái triển ở tuần 8–10; ở người trưởng thành chỉ còn túi phụ tinh hoàn và túi bầu dục tuyến tiền liệt. Lớp áo trắng hình thành do lõm vào, tạo lớp mô liên kết giữa ống sinh tinh và phần còn lại của tuyến. Trong ba tháng cuối thai kỳ, tinh hoàn rời ổ bụng, qua ống bẹn rồi xuống bìu, theo sau ống phúc tinh mạc, một túi phúc mạc. Ống này bình thường chết theo chương trình và chỉ còn lại bao tinh hoàn; nếu không đóng có thể gây tràn dịch tinh mạc thông và thoát vị bẹn. Di tích phôi thai không có chức năng gồm túi phụ tinh hoàn (đầu ống Müller, ở cực trên trong rãnh giữa đầu mào tinh và tinh hoàn) và túi phụ mào tinh (đầu ống trung thận, vị trí thay đổi nhưng hay ở đầu mào tinh); cả hai đều không hằng định. Ở khoảng 7% nam giới, mào tinh nằm ở mặt trước tinh hoàn, điều cần biết khi khám và phẫu thuật.[4]

  • Bao tinh hoàn

    Nguồn gốc phôi
    Ống phúc tinh mạc
    Vị trí ở người lớn
    Quanh tinh hoàn, trừ bờ sau và trên
  • Dây chằng bìu

    Nguồn gốc phôi
    Dây kéo tinh hoàn
    Vị trí ở người lớn
    Cực dưới tinh hoàn nối với bìu
  • Túi phụ tinh hoàn

    Nguồn gốc phôi
    Đầu trên ống Müller
    Vị trí ở người lớn
    Cực trên, rãnh giữa đầu mào tinh và tinh hoàn
  • Túi phụ mào tinh

    Nguồn gốc phôi
    Đầu trên ống trung thận
    Vị trí ở người lớn
    Thường ở đầu mào tinh
  • Túi bầu dục tuyến tiền liệt

    Nguồn gốc phôi
    Ống Müller
    Vị trí ở người lớn
    Trong tuyến tiền liệt
Các di tích phôi thai quanh tinh hoàn.

Tinh hoàn ẩn, xoắn, giãn tĩnh mạch và vô sinh

Động mạch tinh hoàn tách từ mặt trước ngoài động mạch chủ bụng ngay dưới động mạch thận, đi sau phúc mạc bắt chéo trước niệu quản, qua lỗ bẹn sâu vào thừng tinh; tinh hoàn còn nhận máu từ động mạch ống dẫn tinh và động mạch cơ bìu. Máu tĩnh mạch về đám rối hình dây leo nằm trước ống dẫn tinh rồi hợp thành tĩnh mạch tinh hoàn; bên phải đổ vào tĩnh mạch chủ dưới, bên trái vào tĩnh mạch thận trái. Bạch huyết theo động mạch về hạch trước động mạch chủ. Giãn tĩnh mạch thừng tinh là tình trạng các tĩnh mạch này giãn, khá phổ biến và phần lớn không triệu chứng, nhưng một số người bị vô sinh và thiếu testosteron. Cơ chế chính là stress oxy hóa trong nhu mô do tăng nhiệt bìu, thiếu oxy tinh hoàn và tổn thương hàng rào máu – tinh hoàn; thắt hoặc nút mạch qua da các tĩnh mạch giãn có thể cải thiện tinh dịch đồ, khả năng sinh sản và nồng độ testosteron. Vô sinh ảnh hưởng 8–12% các cặp vợ chồng, và yếu tố nam là nguyên nhân chính hoặc góp phần ở khoảng một nửa số cặp; nguyên nhân có thể bẩm sinh, mắc phải hay vô căn, đều làm suy giảm sinh tinh. Tinh dịch đồ vẫn là nền tảng đánh giá, bổ sung các xét nghiệm chất lượng và chức năng tinh trùng, và kỹ thuật hỗ trợ sinh sản giúp nhiều cặp có con.[4][5][6]

Tinh hoàn ẩn (tinh hoàn không xuống) cần phát hiện sớm vì vừa gây vô sinh vừa làm tăng nguy cơ ung thư tinh hoàn, kể cả ở tinh hoàn bên đối diện, nên khuyến cáo tự khám đều đặn. Điều trị chính là hạ tinh hoàn cố định vào bìu, nên làm trước 1 tuổi với tinh hoàn ẩn bẩm sinh; nếu không đưa xuống bìu để theo dõi được thì nên cắt bỏ. Mọi tinh hoàn ẩn thật đều kèm thoát vị bẹn, còn tinh hoàn di động (co rút) thì không. Ở trẻ sinh non quá trình xuống thường chưa xong nên cần theo dõi sau sinh; đôi khi tinh hoàn ra khỏi lỗ bẹn nông nhưng lạc giữa đùi và bìu rồi nằm ở tầng sinh môn, gọi là tinh hoàn lạc chỗ. Xoắn tinh hoàn ở nam giới trẻ là cấp cứu ngoại khoa: phải tái lập dòng máu trong vòng 6 giờ từ khi khởi phát và cố định tinh hoàn vào bìu, phần lớn phẫu thuật viên cố định luôn bên đối diện. Tràn dịch tinh mạc là dịch thanh tụ giữa hai lá bao tinh hoàn, do viêm, chấn thương hoặc bẩm sinh khi ống phúc tinh mạc còn thông với ổ bụng.[4]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Abdomen and Pelvis: TestesTiwana MS, Leslie SW · StatPearls 2023 · NBK470201 · 8k ký tự

Đang tải…

Tiwana MS, Leslie SW. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Testes. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK470201 · PMID 29261881 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.