Tai
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Cơ quan thính giác và thăng bằng, gồm tai ngoài (vành tai, ống tai), tai giữa (hòm nhĩ với màng nhĩ và ba xương con) và tai trong nằm trong phần đá xương thái dương (ốc tai cho nghe; tiền đình và ba ống bán khuyên cho thăng bằng).
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Loa tai và ống tai ngoài
Auricula; Meatus acusticus externus
Loa tai là khung sụn chun phủ da (trừ dái tai), thu và định hướng âm thanh. Ống tai ngoài dài khoảng 2,5 cm, một phần ba ngoài là sụn có tuyến ráy tai, hai phần ba trong là xương; kéo loa tai lên và ra sau để làm thẳng ống khi soi tai ở người lớn.
- 02
Màng nhĩ
Membrana tympanica
Màng hình nón đường kính khoảng 9–10 mm, nghiêng, gồm ba lớp (da, sợi, niêm mạc). Cán xương búa dính vào mặt trong tạo rốn nhĩ; phần chùng nhỏ ở trên, phần căng lớn ở dưới, tam giác sáng ở góc trước dưới khi soi tai.
- 03
Chuỗi xương con
Ossicula auditus
Xương búa, xương đe và xương bàn đạp nối nhau bằng khớp hoạt dịch, truyền rung động từ màng nhĩ tới cửa sổ bầu dục. Hiệu ứng đòn bẩy và chênh lệch diện tích màng nhĩ – đế xương bàn đạp khuếch đại áp lực khoảng 20 lần; cơ căng màng nhĩ (V3) và cơ bàn đạp (VII) giảm chấn khi âm lớn.
- 04
Hòm nhĩ và vòi nhĩ
Cavitas tympani; Tuba auditiva
Hòm nhĩ là khoang chứa khí trong xương thái dương, thông ra sau với sào bào và các tế bào chũm, ra trước với vòi nhĩ (Eustache) dài khoảng 3,5 cm xuống tỵ hầu để cân bằng áp suất. Ở trẻ nhỏ vòi ngắn và nằm ngang hơn nên dễ viêm tai giữa.
- 05
Ốc tai
Cochlea
Ống xương xoắn hai vòng rưỡi quanh trụ ốc, chia thành thang tiền đình, ống ốc tai (chứa nội dịch) và thang nhĩ. Cơ quan Corti trên màng đáy có tế bào lông phân tích tần số theo vị trí: âm cao ở đáy, âm trầm ở đỉnh ốc.
- 06
Tiền đình (soan nang, cầu nang)
Vestibulum; Utriculus et sacculus
Khoang giữa của mê nhĩ xương, mang cửa sổ bầu dục ở thành ngoài. Chứa soan nang và cầu nang, mỗi túi có một vết thăng bằng với sỏi tai cảm nhận gia tốc thẳng và tư thế đầu theo trọng lực (soan nang theo mặt phẳng ngang, cầu nang theo chiều dọc).
- 07
Ba ống bán khuyên
Canales semicirculares
Ống trước, sau và ngoài nằm gần vuông góc nhau; mỗi ống có một bóng chứa mào bóng với vòm cảm nhận gia tốc xoay của đầu. Ống trước và sau dùng chung trụ chung; sỏi tai rơi vào ống sau gây chóng mặt tư thế kịch phát lành tính.
Tai ngoài và tai giữa
Tai ngoài gồm vành tai (khung sụn đàn hồi) và ống tai ngoài dài khoảng 2,5 cm, kết thúc ở màng nhĩ. Tai giữa là hòm nhĩ chứa khí trong xương thái dương, thông với hầu mũi qua vòi nhĩ (Eustache) để cân bằng áp suất, và với các xoang chũm ở phía sau. Ba xương con, búa, đe và bàn đạp, nối màng nhĩ với cửa sổ bầu dục, khuếch đại áp lực âm thanh lên khoảng hai mươi lần; cơ căng màng nhĩ (dây V) và cơ bàn đạp (dây VII) giảm bớt dao động khi tiếng quá lớn.
Tai trong
Tai trong là mê đạo xương trong phần đá xương thái dương, chứa mê đạo màng đầy nội dịch. Ốc tai xoắn khoảng hai vòng rưỡi, gồm thang tiền đình và thang nhĩ chứa ngoại dịch, kẹp giữa là ống ốc tai với cơ quan Corti; tế bào lông ở đáy ốc tai đáp ứng âm cao, ở đỉnh đáp ứng âm trầm. Bộ phận tiền đình gồm soan nang và cầu nang (cảm nhận gia tốc thẳng và trọng lực) cùng ba ống bán khuyên vuông góc nhau (cảm nhận gia tốc xoay).
Thông tin từ ốc tai và tiền đình đi theo dây VIII qua ống tai trong vào rãnh hành – cầu, tới các nhân ốc tai và nhân tiền đình ở thân não. Đường thính giác lên bắt chéo một phần, qua lồi não sinh tư dưới và thể gối trong của đồi thị tới vỏ thính giác ở hồi Heschl; vì vậy tổn thương một bên vỏ não hiếm khi gây điếc một tai.

Liên hệ lâm sàng
Viêm tai giữa hay gặp ở trẻ nhỏ vì vòi nhĩ ngắn và nằm ngang hơn. Điếc dẫn truyền do tổn thương tai ngoài hoặc tai giữa (ráy tai, thủng màng nhĩ, xơ cứng xương bàn đạp), điếc tiếp nhận do tổn thương ốc tai hoặc dây VIII; nghiệm pháp Rinne và Weber giúp phân biệt hai loại. Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính do sỏi tai lạc vào ống bán khuyên, thường là ống sau.

Sinh lý ốc tai
Khác các giác quan khác, nghe không chỉ là đáp ứng thụ động: tế bào lông ốc tai có một “quá trình chủ động” khuếch đại tín hiệu âm hàng trăm lần, làm sắc tính chọn lọc tần số và mở rộng dải động. Ở động vật có vú, cơ chế này kết hợp vận động của bó lông với co duỗi thân tế bào lông ngoài nhờ protein prestin.[1]
Nghe bắt đầu khi rung động làm lệch các lông lập thể (stereocilia) trên đỉnh tế bào lông. Mỗi tế bào có hàng chục lông lập thể xếp thành các hàng cao dần như bậc thang; cấu trúc này cần cho cảm thụ cơ học và phải được duy trì suốt đời vì tế bào lông ốc tai của động vật có vú không tái sinh. Dòng ion qua kênh cơ học ở đầu lông lập thể dường như điều chỉnh kích thước của chúng.[2]
Vân mạch (stria vascularis) tạo điện thế nội ốc tai, “nguồn pin” cho khuếch đại của tế bào lông ngoài; ở đây có rất nhiều tế bào quanh mạch tham gia hàng rào máu – dịch nội vân và điều hòa vi tuần hoàn.[3][4]
Liên hệ lâm sàng
Nghe kém tuổi già (presbycusis) ảnh hưởng vân mạch, dây chằng xoắn, tế bào lông và neuron thính giác. Vân mạch suy làm giảm điện thế nội ốc tai, khuếch đại của tế bào lông ngoài không đủ và gây nghe kém tần số cao; thoái hóa neuron giải thích khó phân biệt lời nói trong môi trường ồn. Tiếng ồn là nguyên nhân chính.[3]
Trước khi ngưỡng nghe tăng, tiếng ồn, thuốc độc tai và tuổi già có thể cắt vĩnh viễn synap giữa tế bào lông trong và một phần sợi thần kinh ốc tai (“bệnh synap ốc tai”, nghe kém ẩn). Tình trạng này góp phần gây khó nghe trong ồn, ù tai và tăng nhạy cảm âm thanh dù thính lực đồ bình thường.[5]
Hở ống bán khuyên (thường gặp nhất là ống trên) tạo “cửa sổ thứ ba” giữa tai trong và cấu trúc xung quanh, phá vỡ cơ học tai trong và gây chóng mặt, dao động thị giác khi có âm lớn hoặc thay đổi áp lực, đôi khi nghe kém; phẫu thuật bít lỗ hở giảm hiệu quả triệu chứng tiền đình.[6]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
External Ear AnatomySutton AE, Geiger Z · StatPearls 2026 · NBK470359 · 40k ký tự
Đang tải…
Sutton AE, Geiger Z. External Ear Anatomy. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK470359 · PMID 29262017 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Middle Ear Anatomy and PhysiologyPeterson DC, Sutton AE · StatPearls 2026 · NBK482338 · 40k ký tự
Đang tải…
Peterson DC, Sutton AE. Middle Ear Anatomy and Physiology. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK482338 · PMID 29493963 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Inner Ear Anatomy and Cochlear PhysiologySutton AE, Peterson DC · StatPearls 2026 · NBK538335 · 40k ký tự
Đang tải…
Sutton AE, Peterson DC. Inner Ear Anatomy and Cochlear Physiology. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK538335 · PMID 30855919 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, EarAnsari A, Tariq MA, Sadiq NM · StatPearls 2023 · NBK545170 · 12k ký tự
Đang tải…
Ansari A, Tariq MA, Sadiq NM. Histology, Ear. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK545170 · PMID 31424754 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Integrating the active process of hair cells with cochlear functionHudspeth AJ, Nature reviews. Neuroscience 2014PMID 25096182
- [2]Lifelong dynamic maintenance of stereocilia bundles in mammalian auditory hair cellsVélez-Ortega AC et al., Current topics in developmental biology 2025PMID 40973236
- [3]Pathology and mechanisms of cochlear agingKeithley EM, Journal of neuroscience research 2020PMID 31066107
- [4]Cochlear Capillary PericytesCanis M et al., Advances in experimental medicine and biology 2019PMID 30937866
- [5]Cochlear synaptopathy in acquired sensorineural hearing loss: Manifestations and mechanismsLiberman MC et al., Hearing research 2017PMID 28087419
- [6]Canal dehiscenceChien WW et al., Current opinion in neurology 2011PMID 21124219
- [7]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [8]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [9]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não
