Tài liệuVùng mông
Giải phẫu định khu· Regio glutealis

Vùng mông

Mô hình

Các lớp

Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.

Đại cương

Mô hình định khu vùng mông (bên phải): xương chậu, xương cùng và đầu trên xương đùi, khớp hông và các dây chằng cùng – gai, cùng – ụ ngồi giới hạn lỗ ngồi lớn và bé, ba cơ mông, cơ hình lê cùng nhóm cơ xoay ngoài ngắn (cơ sinh đôi, cơ bịt trong, cơ vuông đùi), các túi thanh mạc, bó mạch – thần kinh mông trên và dưới, thần kinh ngồi, thần kinh và mạch thẹn trong.

Giới hạn và phân khu

Vùng mông nằm sau xương chậu, từ mào chậu xuống nếp lằn mông, phía trong là xương cùng – cụt, phía ngoài là mấu chuyển lớn xương đùi. Dây chằng cùng – gai (từ xương cùng tới gai ngồi) và cùng – ụ ngồi (từ xương cùng tới ụ ngồi) biến khuyết ngồi lớn và bé thành lỗ ngồi lớn và lỗ ngồi bé. Lỗ ngồi lớn là cửa chính từ chậu hông ra vùng mông, được cơ hình lê chia thành khe trên và dưới cơ hình lê. Để tiêm bắp an toàn, người ta chia mông thành bốn phần tư và tiêm vào phần tư trên ngoài, tránh xa thần kinh ngồi.[1]

Các lớp từ nông vào sâu

Dưới da dày và lớp mỡ là cơ mông lớn, cơ lớn và nông nhất, duỗi và xoay ngoài đùi, bám vào dải chậu – chày và lồi củ mông. Sâu hơn, cơ mông nhỡ và cơ mông bé bám vào mấu chuyển lớn, giữ khung chậu thăng bằng khi đứng một chân. Dưới nữa là nhóm cơ xoay ngoài ngắn của khớp hông, xếp từ trên xuống: cơ hình lê, cơ sinh đôi trên, cơ bịt trong, cơ sinh đôi dưới và cơ vuông đùi (cơ bịt ngoài nằm sâu hơn). Giữa các cơ có nhiều túi thanh mạc, như túi mấu chuyển của cơ mông lớn và túi ngồi.[1][2][3][4]

Các cơ mông vận động xương đùi.
Các cơ mông vận động xương đùi.OpenStax · CC BY 4.0 · Nguồn

Mạch máu, thần kinh và bạch huyết

Qua khe trên cơ hình lê có bó mạch – thần kinh mông trên (chi phối cơ mông nhỡ, mông bé và cơ căng mạc đùi). Qua khe dưới cơ hình lê có thần kinh và mạch mông dưới, thần kinh ngồi, thần kinh bì đùi sau, thần kinh cơ bịt trong, thần kinh cơ vuông đùi và bó mạch – thần kinh thẹn. Thần kinh mông dưới (L5–S2) chỉ chi phối một cơ duy nhất là cơ mông lớn. Động mạch mông dưới đi cùng thần kinh ngồi; động mạch mông trên và dưới đều là nhánh của động mạch chậu trong.[1][2][5]

Phát triển phôi thai

Nụ chi dưới hình thành vào khoảng tuần 4 (giai đoạn phôi 14) như một khối trung mô phủ ngoại bì ở thành bên – bụng, nhờ cảm ứng qua lại giữa ngoại bì và trung bì. Đến giai đoạn 17 chi dưới đã có bàn chân dẹt và khớp hông nhận ra được nhưng chưa có gối; các ngón tách nhau trong giai đoạn 20–23 và rõ vào cuối tuần 8. Khi nụ lớn lên, nó nhận thần kinh từ bốn khoanh thắt lưng cuối và ba khoanh cùng đầu, giải thích vì sao các cơ mông và cơ hình lê do nhánh của đám rối cùng (L4–S3) chi phối. Như các cơ vân khác, cơ mông nhỡ và cơ hình lê được tạo từ tế bào có nguồn gốc đốt phôi di cư vào nụ chi.[4][3]

Biến thể giải phẫu

Cơ hình lê thay đổi về chi phối thần kinh (chỉ S2 ở một số người, L5–S2 ở người khác) và về cấu trúc; ở ít nhất một phần năm dân số, dây thần kinh ngồi hoặc phần mác chung xuyên qua cơ ở những vị trí khác nhau, và ở một số người ranh giới cơ không rõ. Thần kinh mông trên có thể có nhánh trên đi dưới nhánh dưới rồi vào cơ căng mạc đùi, nhưng biến thể hay gặp hơn là kiểu phân bố của nó quanh mấu chuyển lớn, điều cần biết khi rạch ở mặt ngoài hông.[3][5][6]

Liên hệ lâm sàng

Tiêm bắp sai vị trí có thể làm tổn thương thần kinh mông dưới hoặc thần kinh ngồi, và gây giả phình động mạch mông dưới. Liệt thần kinh mông trên làm yếu cơ mông nhỡ và bé: khi đứng trên chân bệnh, khung chậu bên lành bị sụp (dấu Trendelenburg). Thần kinh ngồi có thể bị chèn bởi cơ hình lê (hội chứng cơ hình lê) hoặc tổn thương trong trật khớp hông ra sau. Vỡ động mạch mông dưới có thể gây hội chứng chèn ép khoang vùng mông và liệt thần kinh ngồi.[1]

Lưu ý phẫu thuật và thủ thuật

Cơ mông nhỡ cùng động mạch và thần kinh mông trên có thể tổn thương do gãy, trật khớp hông và thay khớp háng; đường mổ trực tiếp phía ngoài phải xẻ cơ mông nhỡ để vào khớp nên có nguy cơ tổn thương thần kinh cao nhất, vì thần kinh chỉ chạy khoảng vài centimet trên mấu chuyển lớn. Vít chậu – cùng đặt qua da để cố định khung chậu cũng có thể chạm thần kinh mông trên. Tiêm bắp sai vị trí ở mông gây tổn thương thần kinh mông trên hoặc thần kinh ngồi, nên tiêm ở góc phần tư trên ngoài. Hội chứng cơ hình lê là kích thích đoạn gần dây thần kinh ngồi, gây đau hông và mông, thường bị chẩn đoán và điều trị sai; mổ giải phóng gân cơ hình lê khỏi mấu chuyển lớn chỉ đặt ra khi mọi biện pháp không mổ thất bại.[4][5][3]

Các cấu trúc chính

  • Foramen ischiadicum majus

    Tên
    Lỗ ngồi lớn
    Vị trí, vai trò
    Cửa từ chậu hông ra mông; cơ hình lê chia đôi
  • Foramen ischiadicum minus

    Tên
    Lỗ ngồi bé
    Vị trí, vai trò
    Gân cơ bịt trong, bó mạch – thần kinh thẹn vào đáy chậu
  • M. gluteus maximus

    Tên
    Cơ mông lớn
    Vị trí, vai trò
    Duỗi, xoay ngoài đùi; thần kinh mông dưới
  • M. gluteus medius

    Tên
    Cơ mông nhỡ
    Vị trí, vai trò
    Dạng đùi, giữ khung chậu thăng bằng; thần kinh mông trên
  • M. piriformis

    Tên
    Cơ hình lê
    Vị trí, vai trò
    Mốc của vùng mông; xoay ngoài đùi
  • N. ischiadicus

    Tên
    Thần kinh ngồi
    Vị trí, vai trò
    L4–S3; ra dưới cơ hình lê, xuống sau đùi
  • Lig. sacrotuberale

    Tên
    Dây chằng cùng – ụ ngồi
    Vị trí, vai trò
    Giới hạn lỗ ngồi bé; nơi bám của cơ mông lớn

Thành phần từng lớp

DaCutis5
  • Regio coxalis · Hip region
  • Regio glutea · Gluteal region
  • Regio lumbalis · Lumbar region
  • Regio sacralis · Sacral region
  • Sulcus gluteus · Gluteal fold
Cơ, mạc và bao gânMusculi, fasciae et vaginae tendinum45
  • Arcus tendineus levatoris ani · Tendinous arch of levator ani
  • Bursa ischiadica musculi glutei maximi · Sciatic bursa of gluteus maximus muscle
  • Bursa ischiadica obturatoris interni · Sciatic bursa of obturator internus
  • Bursa musculi piriformis · Bursa of piriformis muscle
  • Bursa subcutanea trochanterica · Subcutaneous trochanteric bursa
  • Bursa subtendinea iliaca · Subtendinous bursa of iliacus muscle
  • Bursa subtendinea obturatoris interni · Subtendinous bursa of obturator internus
  • Bursa superior musculi bicipitis femoris · Superior bursa of biceps femoris muscle
  • Bursa trochanterica musculi glutei maximi · Trochanteric bursa of gluteus maximus muscle
  • Bursa trochanterica musculi glutei minimi · Trochanteric bursa of gluteus minimus muscle
  • Bursae intermusculares gluteae · Intermuscular gluteal bursae
  • Caput longum musculi bicipitis femoris · Long head of biceps femoris
  • Fascia musculi piriformis · Piriformis fascia
  • Lamina anterior fasciae thoracolumbaris · Anterior layer of thoracolumbar fascia
  • Lamina media fasciae thoracolumbaris · Middle layer of thoracolumbar fascia
  • Lamina posterior fasciae thoracolumbaris · Posterior layer of thoracolumbar fascia
  • Musculi interspinales lumborum · Interspinales lumborum muscles
  • Musculus coccygeus · Coccygeus muscle
  • Musculus gemellus inferior · Inferior gemellus muscle
  • Musculus gemellus superior · Superior gemellus muscle
  • Musculus gluteus maximus · Gluteus maximus muscle
  • Musculus gluteus medius · Gluteus medius muscle
  • Musculus gluteus minimus · Gluteus minimus muscle
  • Musculus gracilis · Gracilis muscle
  • Musculus iliacus · Iliacus muscle
  • Musculus iliococcygeus · Iliococcygeus muscle
  • Musculus iliocostalis lumborum · Iliocostalis lumborum muscle
  • Musculus latissimus dorsi · Latissimus dorsi muscle
  • Musculus multifidus lumborum · Multifidus lumborum muscle
  • Musculus obliquus externus abdominis · External abdominal oblique muscle
  • Musculus obliquus internus abdominis · Internal abdominal oblique muscle
  • Musculus piriformis · Piriformis muscle
  • Musculus puboanalis · Pubo-analis muscle
  • Musculus pubococcygeus · Pubococcygeus muscle
  • Musculus quadratus femoris · Quadratus femoris muscle
  • Musculus quadratus lumborum · Quadratus lumborum muscle
  • Musculus semitendinosus · Semitendinosus muscle
  • Musculus transversus abdominis · Transversus abdominis muscle
  • Obturator externus · Obturator externus
  • Obturator internus · Obturator internus
  • Partes dors. musculorum intertransversariorum lat. lumborum · Dorsal parts of lateral intertransversarii lumborum muscles
  • Partes vent. musculorum intertransversariorum lat. lumborum · Ventral parts of lateral intertransversarii lumborum muscles
  • Psoas major · Psoas major
  • Sphincter externus ani · External anal sphincter
  • Trochanteric bursa of gluteus medius muscle
Xương và sụnOssa et cartilagines8
  • Os coccygis · Coccyx
  • Os coxae · Hip bone
  • Os femoris · Femur
  • Os sacrum · Sacrum
  • Vertebra lumborum II · Vertebra L2
  • Vertebra lumborum III · Vertebra L3
  • Vertebra lumborum IV · Vertebra L4
  • Vertebra lumborum V · Vertebra L5
Khớp và dây chằngJuncturae et ligamenta27
  • Capsula articularis coxae · Articular capsule of hip joint
  • Cartilago triradiata · Triradiate cartilage
  • Discus intervertebralis L2-L3 · Intervertebral disc L2-L3
  • Discus intervertebralis L3-L4 · Intervertebral disc L3-L4
  • Discus intervertebralis L4-L5 · Intervertebral disc L4-L5
  • Discus intervertebralis L5-S1 · Intervertebral disc L5-S1
  • Frenula capsulae
  • Labrum acetabuli · Acetabular labrum
  • Ligamentum capitis femoris · Ligament of head of femur
  • Ligamentum iliolumbale · Iliolumbar ligament
  • Ligamentum intercornuale · Intercornual ligament
  • Ligamentum ischiofemorale · Ischiofemoral ligament
  • Ligamentum pubofemorale · Pubofemoral ligament
  • Ligamentum sacroiliacum anterius · Anterior sacro-iliac ligament
  • Ligamentum sacroiliacum interosseum · Interosseous sacro-iliac ligament
  • Ligamentum sacroiliacum posterius · Posterior sacro-iliac ligament
  • Ligamentum sacrospinale · Sacrospinous ligament
  • Ligamentum sacrotuberale · Sacrotuberous ligament
  • Ligamentum transversum acetabuli · Transverse acetabular ligament
  • Membrana obturatoria · Obturator membrane
  • Nucleus pulposus L2-L3 · Nucleus pulposus L2-L3
  • Nucleus pulposus L3-L4 · Nucleus pulposus L3-L4
  • Nucleus pulposus L4-L5 · Nucleus pulposus L4-L5
  • Nucleus pulposus L5-S1 · Nucleus pulposus L5-S1
  • Pars descendens ligamenti iliofemoralis · Descending part of iliofemoral ligament
  • Symphysis Sacrococcygea · Sacrococcygeal symphysis
  • Zona orbicularis · Zona orbicularis
Động mạchArteriae16
  • Arteria anorectalis superior · Superior anorectal artery
  • Arteria circumflexa lateralis femoris · Lateral circumflex femoral artery
  • Arteria circumflexa medialis femoris · Medial circumflex femoral artery
  • Arteria glutea inferior · Inferior gluteal artery
  • Arteria glutea superior · Superior gluteal artery
  • Arteria iliaca interna · Internal iliac artery
  • Arteria iliolumbalis · Iliolumbar artery
  • Arteria obturatoria · Obturator artery
  • Arteria pudendalis interna · Internal pudendal artery
  • Arteria sacralis mediana · Median sacral artery
  • Arteriae lumbales · Lumbar arteries
  • Divisio anterior arteriae iliacae internae · Anterior division of internal iliac artery
  • Divisio posterior arteriae iliacae internaecus · Posterior division of internal iliac artery
  • Ramus iliacus arteriae iliolumbalis · Iliacus branch of iliolumbar artery
  • Ramus lumbalis arteriae iliolumbalis · Lumbar branch of iliolumbar artery
  • Ramus spinalis arteriae iliolumbalis · Spinal branch of iliolumbar artery
Tĩnh mạchVenae9
  • Vena basilica · Basilic vein
  • Vena iliaca interna · Internal iliac vein
  • Vena iliolumbalis · Iliolumbar vein
  • Vena pudendalis interna · Internal pudendal vein
  • Venae circumflexae latérales · Lateral circumflex femoral veins
  • Venae gluteae inferiores · Inferior gluteal veins
  • Venae gluteae superiores · Superior gluteal veins
  • Venae lumbales · Lumbar veins
  • Venae sacrales latérales · Lateral sacral veins
Thần kinhNervi15
  • Cauda equina · Cauda equina
  • Nervi intercostales · Intercostal nerves
  • Nervus cutaneus lateralis femoris · Lateral femoral cutaneous nerve
  • Nervus cutaneus posterior femoris · Posterior femoral cutaneous nerve
  • Nervus genitofemoralis · Genitofemoral nerve
  • Nervus gluteus superior · Superior gluteal nerve
  • Nervus iliohypogastricus · Iliohypogastric nerve
  • Nervus ilioinguinalis · Ilio-inguinal nerve
  • Nervus ischiadicus · Sciatic nerve
  • Nervus musculi piriformis · Nerve to piriformis muscle
  • Nervus musculi quadrati femoris · Nerve to quadratus femoris muscle
  • Nervus obturatorius · Obturator nerve
  • Nervus pudendalis · Pudendal nerve
  • Radix anterior nervi cutanei femoris · Anterior root of posterior femoral cutaneous nerve
  • Radix posterior nervi cutanei posterioris femoris · Posterior root of posterior femoral cutaneous nerve
Bạch huyếtSystema lymphoideum9
  • Nodi glutei inferiores · Inferior gluteal nodes
  • Nodi glutei superiores · Superior gluteal nodes
  • Nodi obturatorii · Obturator nodes
  • Nodi pararectales · Pararectal nodes
  • Nodi postvesicales · Postvesical nodes
  • Nodi retrocaecales · Retrocaecal nodes
  • Nodi sacrales latérales · Lateral sacral nodes
  • Nodi sacrales mediani · Median sacral nodes
  • Nodi vesicales latérales · Lateral vesical nodes

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Abdomen and Pelvis: Superior Gluteal NerveLung K, Lui F · StatPearls 2023 · NBK535408 · 13k ký tự

Đang tải…

Lung K, Lui F. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Superior Gluteal Nerve. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK535408 · PMID 30571029 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Gluteus Medius MuscleShah A, Bordoni B · StatPearls 2023 · NBK557509 · 12k ký tự

Đang tải…

Shah A, Bordoni B. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Gluteus Medius Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK557509 · PMID 32491441 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Piriformis MuscleChang C, Jeno SH, Varacallo MA · StatPearls 2023 · NBK519497 · 8k ký tự

Đang tải…

Chang C, Jeno SH, Varacallo MA. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Piriformis Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK519497 · PMID 30137781 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Giải phẫu định khu

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.