Hệ bạch huyếtHạch bạch huyết
Hệ bạch huyết· Nodi lymphoidei

Hạch bạch huyết

Mô hình

Các lớp

Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.

Mô tả

Các cơ quan nhỏ hình hạt đậu nằm trên đường đi của mạch bạch huyết, tập trung thành nhóm ở cổ, nách, bẹn, trung thất và quanh các mạch lớn trong ổ bụng. Vùng vỏ chứa nang lympho B, vùng cận vỏ chứa lympho T, vùng tủy có các dây tủy và xoang bạch huyết.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Bao và rốn hạch

    Capsula et hilum nodi lymphoidei

    Hạch hình hạt đậu, thường 2–10 mm, có bao xơ gửi các bè vào trong. Nhiều mạch bạch huyết đến đâm qua bao ở mặt lồi; ở rốn (mặt lõm) có động mạch vào, tĩnh mạch và một hoặc hai mạch bạch huyết đi ra.

  2. 02

    Các xoang bạch huyết

    Sinus nodi lymphoidei

    Bạch huyết chảy từ xoang dưới bao, qua xoang quanh bè và xoang tủy rồi ra rốn hạch. Lòng xoang có lưới sợi và đại thực bào giữ lại vi khuẩn, tế bào ung thư; vì vậy di căn ung thư thường xuất hiện trước tiên ở xoang dưới bao của hạch gác (sentinel).

  3. 03

    Vỏ hạch

    Cortex nodi lymphoidei

    Lớp ngoài chứa các nang lympho B; nang thứ phát có trung tâm mầm, nơi lympho bào B tăng sinh, tăng ái lực kháng thể và chuyển lớp dưới sự hỗ trợ của tế bào T và tế bào tua nang.

  4. 04

    Vùng cận vỏ

    Paracortex

    Vùng giữa vỏ và tủy, giàu lympho bào T và tế bào tua trình diện kháng nguyên. Có các tiểu tĩnh mạch nội mô cao (HEV), cửa ngõ để lympho bào trong máu đi vào hạch. Vùng này teo khi thiếu tuyến ức bẩm sinh.

  5. 05

    Tủy hạch

    Medulla nodi lymphoidei

    Phần trong gần rốn, gồm các dây tủy chứa tương bào và đại thực bào xen với xoang tủy. Tương bào ở đây tiết kháng thể thẳng vào bạch huyết đi ra.

  6. 06

    Nhóm hạch đầu – cổ

    Nodi lymphoidei capitis et colli

    Vòng hạch nông quanh cổ (dưới cằm, dưới hàm, mang tai, sau tai, chẩm) dẫn lưu vào chuỗi hạch cổ sâu dọc tĩnh mạch cảnh trong. Hạch cảnh – nhị thân dẫn lưu amidan khẩu cái và là hạch hay sưng nhất khi viêm họng. Hạch thượng đòn trái (Virchow) to có thể báo hiệu ung thư ổ bụng.

  7. 07

    Nhóm hạch nách

    Nodi lymphoidei axillares

    Khoảng 20–30 hạch chia năm nhóm: ngực (trước), cánh tay (ngoài), dưới vai (sau), trung tâm và đỉnh. Chúng nhận khoảng 75% bạch huyết của tuyến vú, nên là chặng di căn đầu tiên của ung thư vú; nạo hạch nách có thể làm tổn thương thần kinh ngực dài.

  8. 08

    Nhóm hạch bụng – chậu

    Nodi lymphoidei abdominis et pelvis

    Hạch tạng đi theo các nhánh của động mạch chủ bụng (thân tạng, mạc treo tràng trên, mạc treo tràng dưới) dẫn lưu ống tiêu hóa; hạch thắt lưng quanh động mạch chủ và tĩnh mạch chủ dưới nhận bạch huyết từ thận, tuyến thượng thận, tinh hoàn, buồng trứng và các chuỗi hạch chậu. Tất cả đổ về bể dưỡng chấp và ống ngực.

  9. 09

    Nhóm hạch bẹn

    Nodi lymphoidei inguinales

    Hạch bẹn nông nằm dưới dây chằng bẹn, dẫn lưu chi dưới, mông, thành bụng dưới rốn, tầng sinh môn và hậu môn dưới đường lược; hạch bẹn sâu nằm cạnh tĩnh mạch đùi, hạch cao nhất (Cloquet) ở vòng đùi. Lưu ý: tinh hoàn không đổ vào hạch bẹn mà vào hạch thắt lưng.

Vị trí và liên quan

Hạch bạch huyết xếp thành chuỗi theo mạch máu và thành nhóm ở các vùng nối chi với thân: nhóm cổ (dọc tĩnh mạch cảnh trong), nách, bẹn, cùng các nhóm sâu ở trung thất, quanh động mạch chủ bụng, mạc treo và chậu. Mỗi vùng da hay tạng dẫn bạch huyết về một nhóm hạch nhất định, cơ sở để khám hạch và để xác định hạch gác trong ung thư.

Cấu tạo hạch bạch huyết: vỏ bọc, vùng vỏ, nang lympho, vùng tủy, mạch đến và mạch đi.
Cấu tạo hạch bạch huyết: vỏ bọc, vùng vỏ, nang lympho, vùng tủy, mạch đến và mạch đi.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Hình thể và cấu tạo

Hạch có vỏ xơ, các mạch bạch huyết đến xuyên qua vỏ ở mặt lồi, mạch đi ra và mạch máu ở rốn hạch. Bạch huyết chảy qua xoang dưới vỏ, xoang trung gian rồi xoang tủy, được đại thực bào và tế bào tua lọc. Vùng vỏ nông có nang lympho B (có trung tâm mầm khi đáp ứng), vùng cận vỏ là vùng T với tĩnh mạch nội mô cao, nơi lympho từ máu đi vào hạch.

Thiết diện một mảng Peyer (nang lympho tập hợp) (Gray, hình 1063).
Thiết diện một mảng Peyer (nang lympho tập hợp) (Gray, hình 1063).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Mạch máu và thần kinh

Bạch huyết từ các hạch hợp thành các thân bạch huyết rồi đổ vào hai ống lớn: ống ngực (bắt đầu từ bể dưỡng chấp ngang L1–L2, đi lên trong trung thất sau) nhận bạch huyết của phần lớn cơ thể và đổ vào góc tĩnh mạch trái (chỗ hợp lưu tĩnh mạch cảnh trong và dưới đòn trái); ống bạch huyết phải nhận bạch huyết của nửa phải đầu – cổ, chi trên phải và nửa phải ngực, đổ vào góc tĩnh mạch phải.

Sinh lý

Hạch bạch huyết có ba khoang: vỏ, cận vỏ và tủy; tế bào B và T về các vùng riêng, gặp tế bào trình diện kháng nguyên và tăng sinh dòng. Đơn vị giải phẫu – chức năng cơ bản là tiểu thùy lympho, dựng trên khung lưới. Trong nang lympho, trung tâm mầm là nơi tế bào B tăng sinh, đột biến siêu biến và được chọn theo ái lực, tạo kháng thể ái lực cao.[1][2]

Mỗi hạch liên tục nhận bạch huyết mang sản phẩm chuyển hóa, protein, mầm bệnh và tế bào miễn dịch từ vùng mô nó dẫn lưu. Các hạch không giống nhau về khả năng tạo đáp ứng miễn dịch, điều này ảnh hưởng tới hiệu quả tiêm chủng và tới diễn tiến khối u.[3]

Vi cấu trúc, xoang và đường đi của tế bào lympho

Theo định luật Starling của mao mạch, dịch được lọc ra khoảng kẽ ở đầu tiểu động mạch và tái hấp thu ở đầu tiểu tĩnh mạch; tùy mô, lượng lọc vượt tái hấp thu chừng 10%, và phần dịch kẽ dư này được hệ bạch mạch dẫn lưu. Khi vào mao mạch bạch huyết, dịch kẽ được gọi là bạch huyết; nó đi qua mạch góp, qua hạch vùng rồi hạch góp (nhận bạch huyết từ nhiều hạch vùng), và chỉ trở về máu ở góc tĩnh mạch cảnh – dưới đòn sau khi qua ít nhất một hạch. Hạch hình hạt đậu, dài 1–20 mm tùy vị trí: mạch đến đi vào mặt lồi, còn mạch đi ra và mạch máu đi vào ở rốn hạch phía mặt lõm. Bao liên kết bọc ngoài và tách ra các bè vào trong. Khung đỡ do tế bào lưới tạo nên, tổng hợp collagen typ III. Vỏ nông chứa tế bào B cùng tế bào tua nang xếp thành nang nguyên phát, khi tế bào B được hoạt hóa thì tạo trung tâm mầm và thành nang thứ phát. Vỏ sâu là vùng tế bào T cùng tế bào tua, xếp thành các đơn vị vỏ sâu; tế bào T hoạt hóa cũng tăng sinh nhưng không tạo trung tâm mầm. Tủy gồm các dây tủy chứa tương bào, có nguồn gốc từ tế bào B của vỏ nông.[4]

Xoang là các khoang giống mạch mà bạch huyết chảy qua, trong lòng có lưới tạo bởi tua của tế bào trình diện kháng nguyên và collagen typ III. Bạch huyết vào xoang dưới vỏ (giữa bao và vỏ), đi theo xoang bè tới xoang tủy rồi ra mạch đi. Tế bào lympho B và T ngây thơ (trưởng thành nhưng chưa gặp kháng nguyên đặc hiệu) vào hạch chủ yếu qua tiểu tĩnh mạch nội mô cao bằng cách xuyên mạch nhờ phân tử kết dính, rồi được tín hiệu chemokine phân về vỏ nông và vỏ sâu; nếu không gặp kháng nguyên, chúng rời hạch qua mạch đi. Kháng nguyên và vi khuẩn đã vượt hàng rào đầu tiên bị lưới xoang giữ lại và nhập bào, hoạt hóa tế bào B và T; tế bào B hoạt hóa biệt hóa thành tương bào, nguyên tương bào và tế bào B nhớ, và tương bào về dây tủy tiết kháng thể đặc hiệu vào bạch huyết trong xoang tủy. Mảnh vụn tế bào, hồng cầu hay hạt than bị đại thực bào trong xoang thực bào. Về phát triển, hạch bắt đầu là các đám trung mô đặc rồi phồng thành túi bạch huyết; vùng T hình thành từ tuần 13, vùng B từ tuần 14 ở xoang bờ, và tới tuần 20 đã có nang nguyên phát ở vỏ ngoài. Gần đây người ta còn mô tả các ổ tăng sinh dưới bao, dạng tấm dẹt tế bào B hoạt hóa xuất hiện khi tái tiếp xúc kháng nguyên dạng hạt và tạo kháng thể sớm trước cả trung tâm mầm, cùng các shunt bạch huyết – tĩnh mạch trong hạch ở động vật có vú.[4]

Vi thể hạch bạch huyết: vùng vỏ có nang lympho và vùng tủy.
Vi thể hạch bạch huyết: vùng vỏ có nang lympho và vùng tủy.Netha Hussain · CC BY-SA 3.0 · Nguồn
Hạch bạch huyết bình thường: vỏ bao, xoang dưới vỏ và các nang lympho ở vùng vỏ.
Hạch bạch huyết bình thường: vỏ bao, xoang dưới vỏ và các nang lympho ở vùng vỏ.Ed Uthman from Houston, TX, USA · CC BY 2.0 · Nguồn

Các nhóm hạch vùng và các mức hạch cổ

Ở chi dưới, hạch khoeo trong hố khoeo đổ về hạch bẹn; hạch bẹn gồm một chuỗi đứng dọc tĩnh mạch hiển lớn và một nhóm ngang dưới dây chằng bẹn, nhận thêm bạch huyết thành bụng dưới và lưng dưới tới ngang rốn. Từ đây bạch huyết lên hạch chậu ngoài (nhóm ngoài, giữa, trong quanh động – tĩnh mạch chậu ngoài), hạch chậu chung (cũng nhận hạch chậu trong của tạng chậu), rồi hạch thắt lưng trái (cạnh động mạch chủ), giữa (giữa động mạch chủ và tĩnh mạch chủ dưới) và phải (cạnh tĩnh mạch chủ dưới). Thân thắt lưng hai bên hợp với thân ruột (từ mạc treo và tạng bụng) tạo bể dưỡng chấp, túi bạch huyết có kích thước và hình dạng thay đổi ở ngang L1–L2, khởi đầu ống ngực. Ở ngực, phổi có hai hệ dẫn lưu song song, quanh phế quản và dưới màng phổi, cùng hội tụ về hạch khí – phế quản; các hạch này cùng hạch cánh tay – đầu (dẫn lưu tuyến ức, tuyến giáp, màng ngoài tim) đổ vào thân phế quản – trung thất. Ở chi trên, hạch khuỷu nằm trong hố khuỷu; hạch nách nhận bạch huyết chi trên và thành thân tới ngang rốn, và trong ung thư vú được chia ba mức theo cơ ngực bé, ung thư lan lần lượt từ mức I tới mức III: mức I ở ngoài – dưới cơ (hạch ngực, dưới vai, nách ngoài), mức II trên hoặc sau cơ (hạch gian ngực, hạch trung tâm), mức III ở trong cơ (hạch đỉnh nách). Phân loại Clough mới thay mức I–II bằng bốn vùng A–D chia theo dây thần kinh liên sườn – cánh tay thứ hai và tĩnh mạch ngực ngoài.[4]

Ở đầu có các hạch vùng: hạch chẩm ở bờ ngoài cơ thang, hạch chũm ở chỗ bám của cơ ức – đòn – chũm vào mỏm chũm, hạch mang tai nông và sâu, hạch mặt (hạch gò má, hạch cơ mút, hạch hàm dưới); chúng đều đổ xuống cổ. Bạch huyết vùng cổ được mô tả theo các chuỗi hạch và theo sáu mức phẫu tích. Đường dẫn lưu quan trọng nhất là chuỗi cổ bên sâu chiếm các mức II, III, IV, bờ ngoài chung là mặt trong cơ ức – đòn – chũm và bờ trong là động mạch cảnh trong (mức II) hoặc cảnh chung (mức III, IV); mạch đi của chuỗi này đổ vào thân cảnh rồi vào một trong hai ống bạch huyết lớn. Chuỗi cổ sau sâu chiếm mức V. Ngoài ra còn chuỗi cảnh ngoài nông, chuỗi cảnh trước nông và chuỗi cổ trước sâu; não có hệ “glymphatic” đưa dịch não tủy và dịch kẽ chứa chất thải về hạch cổ. Hạch to có thể do nhiễm trùng, viêm hoặc ác tính; siêu âm nội soi kèm chọc hút kim nhỏ có độ nhạy tới 85% và độ đặc hiệu 100%, đàn hồi đồ như một “sinh thiết ảo” khi không chọc được, còn PET/CT cho thông tin chức năng nhưng chiếu xạ toàn thân. Phân loại TNM hiện nay không chỉ ghi “có hay không có hạch” mà báo số hạch di căn, trạm hạch và tỉ lệ hạch; trong ung thư vú, pN1 là 1–3 hạch nách, pN2 là 4–9 hạch, pN3 là từ 10 hạch trở lên hoặc hạch dưới đòn, trên đòn, vú trong.[4]

  • Ia / Ib

    Giới hạn
    Sàn miệng (Ia ở trước Ib)
    Hạch chính
    Dưới cằm / dưới hàm
  • II

    Giới hạn
    Nền sọ tới xương móng; trước là tuyến dưới hàm
    Hạch chính
    Cổ bên sâu trên
  • III

    Giới hạn
    Xương móng tới sụn nhẫn
    Hạch chính
    Cổ bên sâu giữa
  • IV

    Giới hạn
    Sụn nhẫn tới xương đòn
    Hạch chính
    Cổ bên sâu dưới
  • V

    Giới hạn
    Giữa bờ sau ức – đòn – chũm và bờ trước cơ thang; xương móng tới mạch ngang cổ
    Hạch chính
    Cổ sau sâu trên, giữa, dưới
  • VI

    Giới hạn
    Giữa bờ trước hai cơ ức – đòn – chũm; xương móng tới cán ức
    Hạch chính
    Cảnh trước, cạnh khí quản và tuyến giáp
Các mức hạch cổ dùng trong phẫu tích.

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Lymph NodesWięcław M, Gupta V · StatPearls 2026 · NBK557717 · 21k ký tự

Đang tải…

Więcław M, Gupta V. Anatomy, Lymph Nodes. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK557717 · PMID 32491649 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Lymph NodesKoroulakis A, Jamal Z, Agarwal M · StatPearls 2022 · NBK513317 · 19k ký tự

Đang tải…

Koroulakis A, Jamal Z, Agarwal M. Anatomy, Head and Neck, Lymph Nodes. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK513317 · PMID 30020689 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Supraclavicular Lymph NodeBanjar FK, Wilson AM · StatPearls 2023 · NBK544300 · 11k ký tự

Đang tải…

Banjar FK, Wilson AM. Anatomy, Head and Neck, Supraclavicular Lymph Node. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK544300 · PMID 31335020 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Abdomen and Pelvis: Inguinal Lymph NodeBui T, Bordoni B · StatPearls 2023 · NBK557639 · 10k ký tự

Đang tải…

Bui T, Bordoni B. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Inguinal Lymph Node. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK557639 · PMID 32491571 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, Lymph NodesMercadante AA, Tadi P · StatPearls 2023 · NBK559053 · 7k ký tự

Đang tải…

Mercadante AA, Tadi P. Histology, Lymph Nodes. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK559053 · PMID 32644479 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.