Cơ delta
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Cơ hình tam giác phủ khớp vai, tạo đường cong của vai. Ba phần của cơ (đòn, mỏm cùng, gai) cho phép gấp, dạng và duỗi cánh tay.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Phần đòn (trước)
Pars clavicularis musculi deltoidei
Bám từ một phần ba ngoài bờ trước xương đòn. Gập và xoay trong cánh tay, phối hợp với cơ ngực lớn.
- 02
Phần cùng vai (giữa)
Pars acromialis musculi deltoidei
Bám từ bờ ngoài mỏm cùng vai, có cấu trúc lông chim nhiều bó, rất khỏe. Dạng cánh tay từ khoảng 15° đến 90° sau khi cơ trên gai khởi động; trên 90° cần xương vai xoay lên nhờ cơ thang và cơ răng trước.
- 03
Phần gai (sau)
Pars spinalis musculi deltoidei
Bám từ bờ dưới gai vai. Duỗi và xoay ngoài cánh tay, đối lập với phần đòn.
- 04
Bám tận: lồi củ delta
Tuberositas deltoidea
Ba phần hội tụ thành gân bám vào lồi củ delta ở giữa mặt ngoài thân xương cánh tay. Cơ bọc quanh khớp vai tạo đường cong vai; khi trật khớp vai, chỏm rời khỏi dưới cơ làm vai mất tròn, “vuông vai”. Phần giữa cơ là nơi tiêm bắp thường dùng, cách mỏm cùng vai 3–5 cm để tránh thần kinh nách.
- 05
Thần kinh và mạch máu
Innervatio et vascularisatio
Thần kinh nách (C5–C6) đi qua khoang tứ giác cùng động mạch mũ cánh tay sau, vòng quanh cổ phẫu thuật xương cánh tay rồi vào mặt sâu cơ. Tổn thương thần kinh nách (gãy cổ phẫu thuật, trật khớp vai) làm mất dạng vai và tê mặt ngoài vai.
Vị trí và liên quan
Nguyên ủy ở một phần ba ngoài xương đòn, mỏm cùng vai và gai vai (giống chỗ bám của cơ thang); các thớ hội tụ bám vào lồi củ delta ở giữa mặt ngoài thân xương cánh tay. Bao hoạt dịch dưới cơ delta – dưới mỏm cùng ngăn cơ với chỏm xương cánh tay và chóp xoay.
Hình thể và cấu tạo
Phần giữa (mỏm cùng) có cấu trúc lông chim đa hướng, khỏe, là cơ dạng chính từ khoảng 15° đến 90° sau khi cơ trên gai khởi động động tác; phần trước gấp và xoay trong, phần sau duỗi và xoay ngoài cánh tay. Cơ delta là vị trí tiêm bắp thường dùng, ở phần trên cơ để tránh thần kinh nách.
Mạch máu và thần kinh
Thần kinh nách (C5–C6) chi phối cơ, đi cùng động mạch mũ cánh tay sau qua khoang tứ giác rồi vòng quanh cổ phẫu thuật xương cánh tay. Gãy cổ phẫu thuật hay trật khớp vai có thể làm tổn thương thần kinh nách: cơ delta teo, mất dạng vai và tê vùng da “miếng vá hạ sĩ” ở mặt ngoài vai.
Cơ delta trong vận động và độ vững của vai
Cơ delta là cơ nội tại lớn của vai, hình tam giác giống chữ delta Hy Lạp lộn ngược, tạo nên đường cong tròn của vai. Cơ dày và trải rộng từ trước ra sau. Đây là vị trí tiêm bắp thường dùng, kể cả khi tiêm vaccin. Cơ delta giữ vai trò then chốt trong vận động và độ vững của vai: khi chóp xoay tổn thương, cơ delta phải hoạt động bù. Trong phẫu thuật, vạt cơ delta có thể dùng để sửa khuyết hổng vùng vai sau điều trị ung thư vú.[1]
Độ vững của khớp vai dựa trên hai nhóm yếu tố. Nhóm tĩnh gồm hình thể xương, áp lực âm trong khớp, sụn viền ổ chảo, các dây chằng ổ chảo – cánh tay và bao khớp. Nhóm động gồm các cơ chóp xoay và những cơ khác quanh vai, trong đó có cơ delta. Hai nhóm phối hợp giúp khớp vừa vận động theo nhiều bậc tự do vừa giữ được độ vững; khi một cơ chế suy yếu, bệnh lý khớp vai có thể xuất hiện.[2]
Ba phần, cơ chế dạng và mạch – thần kinh
Cơ delta là cơ nội tại lớn, hình tam giác của vai, gọi theo chữ delta Hy Lạp lộn ngược, tạo đường cong tròn của vai. Nguyên ủy hình chữ U gồm gai vai, mặt trên mỏm cùng vai và một phần ba ngoài xương đòn, đối xứng với chỗ bám tận của cơ thang; bám tận vào lồi củ delta xương cánh tay. Phần trước và phần sau có cấu trúc lông chim một bên, phần giữa (phần cùng vai) có cấu trúc lông chim nhiều bên. Cơ delta không thể khởi động động tác dạng vì lực co song song với trục xương cánh tay: cơ trên gai và chóp xoay dạng từ 0° đến 15°, sau đó phần giữa nâng tay tới khoảng 100° trong khi phần trước và sau giữ vững cánh tay. Khi đi, phần trước cùng cơ ngực lớn gấp tay, phần sau cùng cơ lưng rộng duỗi tay. Cơ delta còn chống trật khớp vai xuống dưới khi tay khép và mang vật nặng (như khi tập deadlift), và một nghiên cứu năm 2018 cho thấy nó có thể bù cho động tác dạng yếu do rách chóp xoay tới 108,1% mức bình thường. Về phát triển, như mọi cơ vân thân và chi, cơ delta có nguồn gốc trung bì cận trục: tuần 5, nguyên bào cơ từ khúc nguyên thủy di cư vào mầm chi, và cơ delta phát triển từ khối cơ lưng.[1]
Máu đến chủ yếu từ nhánh cùng vai – ngực của động mạch nách (tách từ đoạn 2, sau cơ ngực bé), đi cùng tĩnh mạch đầu trong rãnh delta – ngực, thêm phần nhỏ từ động mạch mũ cánh tay sau và động mạch cánh tay sâu. Các nhánh tận của động mạch mũ sau băng qua khoảng giữa cơ delta và đầu trên xương cánh tay, dễ chảy máu hoặc tụ máu khi mổ vai đường trước. Bạch huyết đổ về hạch delta – ngực cạnh tĩnh mạch đầu. Cơ do nhánh trước và sau của thần kinh nách (C5–C6, nhánh tận của bó sau đám rối cánh tay) chi phối; thần kinh đi cùng động mạch mũ sau qua lỗ tứ giác rồi vòng quanh cổ phẫu thuật xương cánh tay. Có thể khám cơ bằng cách đưa tay bệnh nhân lên quá 15° hoặc cho dạng chống lực và quan sát phần giữa co. Liệt thần kinh nách hay do dùng nạng quá mức, phẫu thuật hoặc trật khớp vai do chấn thương nặng. Biến thể hiếm gồm phần sau có bao mạc riêng hoặc tách hẳn giống cơ tròn bé, dải cơ bất thường chạy vuông góc với thớ phần sau, và bám tận lạc chỗ vào mỏm trên lồi cầu trong xương cánh tay, khi đó thớ cơ đi nông so với động mạch cánh tay, thần kinh trụ và thần kinh giữa, dễ gây tổn thương thần kinh – mạch khi mổ. Động mạch cùng vai – ngực cũng có thể chui vào cơ delta (typ I) hoặc đi cùng tĩnh mạch đầu rồi quay lại cơ ngực lớn (typ II).[1]


Trước (đòn)
- Nguyên ủy
- Một phần ba ngoài xương đòn
- Cấu trúc
- Lông chim một bên
- Động tác chính
- Gấp và xoay trong; giữ vững khi dạng
Giữa (cùng vai)
- Nguyên ủy
- Mặt trên mỏm cùng vai
- Cấu trúc
- Lông chim nhiều bên
- Động tác chính
- Dạng tay từ 15° tới khoảng 100°
Sau (gai vai)
- Nguyên ủy
- Gai vai
- Cấu trúc
- Lông chim một bên
- Động tác chính
- Duỗi và xoay ngoài; giữ vững khi dạng
| Phần | Nguyên ủy | Cấu trúc | Động tác chính |
|---|---|---|---|
| Trước (đòn) | Một phần ba ngoài xương đòn | Lông chim một bên | Gấp và xoay trong; giữ vững khi dạng |
| Giữa (cùng vai) | Mặt trên mỏm cùng vai | Lông chim nhiều bên | Dạng tay từ 15° tới khoảng 100° |
| Sau (gai vai) | Gai vai | Lông chim một bên | Duỗi và xoay ngoài; giữ vững khi dạng |
Đường mổ vai, biến chứng và chẩn đoán phân biệt
Nhiều phẫu thuật vai đi qua hoặc vén cơ delta: tái tạo bao khớp Bankart mở cho mất vững trước tái diễn; thay khớp vai (bán phần, toàn phần, toàn phần đảo ngược) cho biến dạng sau chấn thương, thoái hóa nặng và hoại tử vô mạch; sửa, cắt hay cố định gân đầu dài cơ nhị đầu; và sửa chóp xoay, nay phần lớn làm qua nội soi hoặc đường mổ nhỏ tách cơ delta phía ngoài. Ở đường delta – ngực, đánh dấu mỏm quạ trên da để định hướng, rạch theo rãnh delta – ngực, tìm “vệt mỡ” chứa tĩnh mạch đầu giữa hai cơ, rồi vén cơ delta ra ngoài, cơ ngực lớn vào trong. Khi đường này không phù hợp có thể dùng đường trước – ngoài (mốc là mỏm quạ và mỏm cùng vai, tách cơ delta khi sửa chóp xoay, giúp bộc lộ cả mặt sau vai) hoặc đường ngoài trực tiếp: rạch dọc 5 cm từ mỏm cùng vai và tách cơ delta 5 cm, đặt mũi khâu ở đỉnh đường rạch để không vô tình làm tổn thương thần kinh nách. Kỹ thuật ít xâm lấn phía ngoài dùng một đường rạch gần và một đường xa, thần kinh nách nằm giữa hai đường.[1]
Biến chứng của thao tác trên cơ delta gồm bong cơ khỏi xương đòn, cần khâu toàn bộ chiều dày và xuyên xương rồi chờ 4–6 tuần liền hoàn toàn; tổn thương thần kinh nách khi vén hay rạch phía trước, vì thần kinh đi dưới cơ theo hướng sau – trước, làm yếu dạng quá 15° và mất cảm giác vùng da trên cơ delta; và rách tĩnh mạch đầu gây phù chi trên. Cơ delta còn được dùng làm vạt để che khuyết vai sau điều trị ung thư vú, và các biến thể phần sau hay dải cơ bất thường có thể gây nhầm lẫn khi lấy vạt. Không dạng được tay không có nghĩa là bệnh tại cơ delta, vì triệu chứng này cũng gặp trong bệnh toàn thân và rối loạn thần kinh – cơ gốc chi: hội chứng nhược cơ Lambert–Eaton, viêm đa cơ và viêm da cơ, đau đa cơ dạng thấp (thường cứng nhiều hơn yếu), tác dụng phụ của vắc-xin chứa nhôm hydroxid và suy mòn do bệnh mạn tính hay suy dinh dưỡng. Thăm khám kỹ giúp phân biệt các nguyên nhân này. Cơ delta cũng là chỗ tiêm bắp phổ biến, kể cả tiêm vắc-xin, dùng phần trên của cơ để tránh thần kinh nách.[1]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Deltoid MuscleElzanie A, Varacallo MA · StatPearls 2024 · NBK537056 · 11k ký tự
Đang tải…
Elzanie A, Varacallo MA. Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Deltoid Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. NBK537056 · PMID 30725741 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Deltoid MuscleElzanie A et al., StatPearls 2024PMID 30725741
- [2]Shoulder biomechanicsLugo R et al., European journal of radiology 2008PMID 18511227
- [3]Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Gluteus Maximus MuscleStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30855781Căn cứ cho: Cơ mông lớn

