Tài liệuHệ tiêu hóa
Hệ cơ quan· Systema digestorium

Hệ tiêu hóa

Mô hình

Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.

Đại cương

Hệ tiêu hóa gồm ống tiêu hóa (miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, ống hậu môn) và các tuyến phụ thuộc (tuyến nước bọt, gan, tụy), đảm nhận tiêu hóa cơ học, tiêu hóa hóa học, hấp thu chất dinh dưỡng và thải phân.

Chức năng

  1. 01Tiêu hóa cơ học: nhai, nhào trộn và đẩy thức ăn
  2. 02Tiêu hóa hóa học nhờ các enzym
  3. 03Hấp thu chất dinh dưỡng, nước và điện giải
  4. 04Thải trừ phân

Gan, tuyến lớn nhất cơ thể

Gan chiếm khoảng 2,5% khối lượng cơ thể và đảm nhận chuyển hóa chất dinh dưỡng, khử độc và dự trữ năng lượng. Gan còn là một cơ quan miễn dịch: máu từ ruột theo tĩnh mạch cửa tới gan trước tiên, nên gan chứa nhiều đại thực bào thường trú (tế bào Kupffer) và tế bào miễn dịch khác để “lọc” vi khuẩn từ ống tiêu hóa, đồng thời sản xuất protein pha cấp khi viêm.[1][2]

Hệ tiêu hóa từ miệng tới hậu môn cùng các tuyến phụ.
Hệ tiêu hóa từ miệng tới hậu môn cùng các tuyến phụ.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn

Liên hệ lâm sàng

Xơ hóa gan là con đường chung của nhiều bệnh gan mạn (viêm gan virus, gan nhiễm mỡ do béo phì). Sự kiện then chốt là hoạt hóa tế bào hình sao của gan (tế bào Ito), khi đó chúng trở thành nguồn chính tạo chất nền ngoại bào; các nghiên cứu cho thấy quá trình này có thể đảo ngược một phần nếu loại bỏ nguyên nhân.[3]

Các thành phần của hệ tiêu hóa.
Các thành phần của hệ tiêu hóa.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Cấu tạo chung của thành ống tiêu hóa

Từ thực quản tới trực tràng, thành ống tiêu hóa giữ một kế hoạch bốn lớp. Niêm mạc gồm biểu mô, lớp đệm (lamina propria) chứa tế bào miễn dịch, mạch máu, bạch huyết và lớp cơ niêm. Tấm dưới niêm mạc là mô liên kết đặc mang mạch máu, bạch huyết và đám rối Meissner. Lớp cơ gồm cơ vòng ở trong, cơ dọc ở ngoài, giữa hai lớp là đám rối cơ ruột Auerbach. Ngoài cùng là thanh mạc (lá tạng phúc mạc) ở các đoạn trong phúc mạc, hoặc áo ngoài (adventitia) ở thực quản và các đoạn sau phúc mạc. Trên kế hoạch chung đó, mỗi đoạn có nét riêng: dạ dày có nếp niêm mạc (rugae) cho phép giãn khi chứa thức ăn và tuyến vị tiết HCl (tế bào thành) và pepsinogen (tế bào chính); ruột non có nếp vòng (van Kerckring) và nhung mao; tuyến Brunner dưới niêm chỉ có ở tá tràng; mảng Peyer dày đặc ở hồi tràng hơn hỗng tràng.[4][5]

Lớp cơ thay đổi theo chức năng của từng đoạn. Một phần ba trên thực quản là cơ vân, hai phần ba dưới là cơ trơn; lớp vòng trong dày hơn lớp dọc và dày lên ở đầu dưới tạo cơ thắt thực quản dưới, nằm khoảng 3 cm trên chỗ nối với dạ dày. Cơ thắt trên do cơ nhẫn – hầu cùng các thớ cơ khít hầu tạo nên, bình thường luôn co và chỉ mở khi nuốt. Nhu động nguyên phát tiếp nối từ thì hầu của động tác nuốt; nếu viên thức ăn còn kẹt, sự căng thành thực quản khởi phát nhu động thứ phát. Ở dạ dày, phần trên (tâm vị, đáy, thân) giãn ra để chứa, còn phần dưới tạo sóng nhào trộn khoảng 20 giây một lần, mỗi sóng đẩy một lượng nhỏ dưỡng chấp qua môn vị.[6][4]

Sơ đồ thiết diện ngang ruột non: bốn lớp thành ống tiêu hóa (tunica mucosa – niêm mạc, tela submucosa – hạ niêm mạc, tunica muscularis – lớp cơ vòng và cơ dọc, tunica serosa – thanh mạc), đám rối dưới niêm mạc (Meissner) và đám rối cơ ruột (Auerbach), nang bạch huyết tập hợp (Peyer) và mạc treo mang mạch máu.
Sơ đồ thiết diện ngang ruột non: bốn lớp thành ống tiêu hóa (tunica mucosa – niêm mạc, tela submucosa – hạ niêm mạc, tunica muscularis – lớp cơ vòng và cơ dọc, tunica serosa – thanh mạc), đám rối dưới niêm mạc (Meissner) và đám rối cơ ruột (Auerbach), nang bạch huyết tập hợp (Peyer) và mạc treo mang mạch máu.Human Anatomy wiki (original diagram) · CC BY 4.0 · Nguồn

Ruột trước, ruột giữa, ruột sau

Ống ruột nguyên thủy hình thành ở tuần thứ 4 khi phôi gấp theo chiều đầu – đuôi và hai bên, khép phần túi noãn hoàng lót nội bì vào trong. Nội bì cho biểu mô lót và nhu mô các tuyến; trung bì tạng bao quanh cho cơ, mô liên kết và các lớp thành; mạc treo lưng treo ống ruột vào thành bụng sau. Ống ruột chia ba đoạn, mỗi đoạn có một động mạch riêng: ruột trước do thân tạng, ruột giữa do động mạch mạc treo tràng trên, ruột sau do động mạch mạc treo tràng dưới; tá tràng có nguồn gốc từ cả ruột trước và ruột giữa. Dạ dày xoay 90° theo chiều kim đồng hồ quanh trục dọc nên dây X trái ra mặt trước, dây X phải ra mặt sau; sau đó dạ dày còn xoay quanh trục trước – sau, kéo môn vị lên phải và tâm vị xuống trái.[5][4]

Ruột giữa lớn nhanh đến mức ở tuần thứ 6 quai ruột nguyên phát thoát vị sinh lý qua rốn, nối với túi noãn hoàng bằng ống noãn hoàng, trục của quai là động mạch mạc treo tràng trên. Ngành trên của quai cho phần cuối tá tràng, hỗng tràng và phần trên hồi tràng; ngành dưới cho phần dưới hồi tràng, manh tràng, ruột thừa, đại tràng lên và hai phần ba phải đại tràng ngang. Quai xoay 90° ngược chiều kim đồng hồ khi thoát vị và thêm 180° khi trở về ổ bụng ở tuần thứ 10, tổng cộng 270°; lòng ruột bị bít tạm thời rồi tái thông ở tuần 8–10. Ruột sau cho một phần ba trái đại tràng ngang tới phần trên ống hậu môn; vách niệu – trực tràng chia ổ nhớp thành xoang niệu – sinh dục ở trước và trực tràng ở sau. Phần ống hậu môn dưới đường lược đến từ hố hậu môn (ngoại bì), nên mạch máu, bạch huyết và thần kinh hai bên đường lược khác nhau.[5][7]

Ống ruột nguyên thủy ở phôi: ruột trước (xanh lam) do thân tạng (truncus coeliacus) nuôi, ruột giữa (cam) do động mạch mạc treo tràng trên (a. mesenterica superior) nuôi và thoát vị sinh lý vào dây rốn, ruột sau (xanh lá) do động mạch mạc treo tràng dưới (a. mesenterica inferior) nuôi và tận cùng ở ổ nhớp (cloaca). Mầm gan và tụy mọc từ ruột trước.
Ống ruột nguyên thủy ở phôi: ruột trước (xanh lam) do thân tạng (truncus coeliacus) nuôi, ruột giữa (cam) do động mạch mạc treo tràng trên (a. mesenterica superior) nuôi và thoát vị sinh lý vào dây rốn, ruột sau (xanh lá) do động mạch mạc treo tràng dưới (a. mesenterica inferior) nuôi và tận cùng ở ổ nhớp (cloaca). Mầm gan và tụy mọc từ ruột trước.Human Anatomy wiki (original diagram) · CC BY 4.0 · Nguồn
  • Ruột trước

    Cơ quan dẫn xuất
    Thực quản, dạ dày, tá tràng tới nhú tá lớn, gan, túi mật, tụy
    Động mạch
    Thân tạng
    Giao cảm
    Thần kinh tạng lớn (T5–T9) → hạch tạng
  • Ruột giữa

    Cơ quan dẫn xuất
    Tá tràng sau nhú, hỗng – hồi tràng, manh tràng, ruột thừa, đại tràng lên, 2/3 phải đại tràng ngang
    Động mạch
    Mạc treo tràng trên
    Giao cảm
    Thần kinh tạng bé (T10–T11) → hạch mạc treo tràng trên
  • Ruột sau

    Cơ quan dẫn xuất
    1/3 trái đại tràng ngang, đại tràng xuống, sigma, trực tràng, ống hậu môn trên đường lược
    Động mạch
    Mạc treo tràng dưới
    Giao cảm
    Đám rối mạc treo tràng dưới
Ranh giới mạch máu giữa ruột giữa và ruột sau nằm ở góc đại tràng trái, nơi động mạch mạc treo tràng trên nhường chỗ cho động mạch mạc treo tràng dưới.

Động mạch, hệ tĩnh mạch cửa và bạch huyết

Thân tạng tách khỏi động mạch chủ bụng ngang T12 và chia ba nhánh: vị trái, gan chung và lách. Dạ dày được bao bằng hai vòng mạch: bờ cong nhỏ có động mạch vị trái nối với vị phải (nhánh của động mạch gan riêng); bờ cong lớn có động mạch vị – mạc nối phải (từ động mạch vị – tá tràng) nối với vị – mạc nối trái (từ động mạch lách), cộng thêm 3–5 động mạch vị ngắn nuôi đáy vị. Ở tá tràng, động mạch tá – tụy trên (từ thân tạng) nối với động mạch tá – tụy dưới (từ mạc treo tràng trên), đúng ranh giới ruột trước – ruột giữa. Hỗng tràng và hồi tràng nhận các nhánh hỗng – hồi tràng tạo cung mạch trong mạc treo rồi tách ra mạch thẳng. Đại tràng nhận các nhánh hồi – đại tràng, đại tràng phải, đại tràng giữa (của mạc treo tràng trên) và đại tràng trái, sigma (của mạc treo tràng dưới), nối với nhau thành động mạch bờ (Drummond) chạy dọc suốt khung đại tràng. Trực tràng có ba nguồn: trực tràng trên (tận cùng của mạc treo tràng dưới), trực tràng giữa (từ chậu trong) và trực tràng dưới (từ thẹn trong).[4][5][7]

Tĩnh mạch đi theo động mạch nhưng gần như toàn bộ máu từ dạ dày tới phần trên trực tràng, cùng lách, tụy và túi mật, đổ về tĩnh mạch cửa: tĩnh mạch mạc treo tràng dưới đổ vào tĩnh mạch lách, rồi tĩnh mạch lách hợp với mạc treo tràng trên sau cổ tụy. Tĩnh mạch cửa đi trong dây chằng gan – tá tràng, sau động mạch gan riêng và ống mật chủ, chia phải – trái ở cửa gan rồi đổ vào xoang gan, nơi máu giàu chất dinh dưỡng trộn với máu giàu oxy của động mạch gan. Gan nhận khoảng 25% cung lượng tim, trong đó khoảng 75% qua tĩnh mạch cửa. Khi dòng chảy qua gan bị cản (xơ gan, huyết khối), áp lực cửa tăng gây giãn tĩnh mạch thực quản, cổ trướng và hội chứng gan – thận.[8][7]

Bạch huyết đi theo động mạch. Ở ruột non, bạch huyết bắt đầu từ niêm mạc, qua các hạch cạnh ruột, dọc cung mạch và quanh gốc động mạch mạc treo tràng trên, rồi về bể dưỡng chấp và ống ngực, đổ vào hợp lưu tĩnh mạch cảnh trong và dưới đòn trái. Đường này vận chuyển phần lớn lipid được hấp thu, là một phần của hệ miễn dịch niêm mạc, và cũng là đường di căn: hạch thượng đòn trái to (hạch Virchow) đôi khi là dấu hiệu của ung thư ống tiêu hóa. Bạch huyết dạ dày dẫn theo bốn vùng (vị, trên môn vị, tụy – lách, dưới môn vị) trước khi cùng về hạch thân tạng, cơ sở cho việc nạo hạch trong phẫu thuật ung thư dạ dày.[5][4]

Hệ thần kinh ruột và chi phối tự chủ

Ống tiêu hóa có hệ thần kinh nội tại riêng, hệ thần kinh ruột, được gọi là “bộ não thứ hai”. Đám rối cơ ruột Auerbach nằm giữa hai lớp cơ và điều hòa nhu động; đám rối dưới niêm Meissner điều hòa bài tiết và lưu lượng máu tại chỗ. Lớp cơ dọc ngoài làm ống ruột ngắn lại và dài ra, lớp vòng trong dày hơn làm thắt lòng ruột; hai lớp phối hợp nhờ đám rối cơ ruột để tạo sóng nhu động. Hệ tự chủ chỉ điều biến hoạt động nội tại này: phó giao cảm (dây X) tăng tiết và tăng nhu động; giao cảm làm giảm tiết, giảm nhu động và co mạch.[4][5]

Chi phối giao cảm đi theo ba tầng tương ứng ba đoạn ruột phôi thai. Sợi trước hạch của thần kinh tạng lớn (T5–T9) tiếp hợp ở hạch tạng, sợi sau hạch đi theo nhánh thân tạng tới các tạng ruột trước; thần kinh tạng bé (T10–T11) tiếp hợp ở hạch mạc treo tràng trên cho ruột giữa; ruột sau nhận đám rối mạc treo tràng dưới. Ở dạ dày, thân X trước và sau đi dọc bờ cong nhỏ cho các nhánh vị. Cảm giác đau tạng chạy ngược theo sợi giao cảm về tủy sống, nên đau xuất phát từ ruột non thường mơ hồ, khó khu trú và được cảm nhận ở vùng giữa bụng thay vì đúng vị trí tạng.[5][7][4]

Phúc mạc: tạng trong và sau phúc mạc

Phúc mạc là màng thanh dịch hai lá: lá thành (từ trung bì thân) lót thành bụng và lá tạng (từ trung bì tạng) bọc các tạng. Tạng trong phúc mạc gồm dạ dày, lách, gan, đoạn I và IV tá tràng, hỗng tràng, hồi tràng, đại tràng ngang và đại tràng sigma; chúng có mạc treo nên di động. Tạng sau phúc mạc nằm sau lá phúc mạc thành sau và được cố định: thực quản bụng, đoạn II và III tá tràng, đại tràng lên và xuống, tụy, thận, niệu quản, tuyến thượng thận và động mạch chủ. Mạc treo bụng trở thành mạc nối nhỏ (dây chằng gan – vị và gan – tá tràng, dây sau chứa bộ ba cửa); mạc treo lưng cho mạc nối lớn, dây chằng vị – lách và các mạc treo đại tràng ngang, sigma.[9]

Lỗ mạc nối (lỗ Winslow) nối túi mạc nối lớn và nhỏ, giới hạn bởi dây chằng gan – tá tràng ở trước, tĩnh mạch chủ dưới ở sau, tá tràng ở dưới và thùy đuôi gan ở trên; phẫu thuật viên luồn ngón tay qua lỗ này để kẹp dây chằng gan – tá tràng cầm máu gan hoặc vào túi mạc nối nhỏ. Bình thường ổ phúc mạc chỉ chứa dưới 100 mL dịch. Viêm phúc mạc thường do thủng tạng rỗng, máu, dịch vị hay dịch tụy, biểu hiện bằng co cứng thành bụng và phản ứng dội; cổ trướng trong xơ gan liên quan tăng áp lực cửa. Diện tích lớn và tính bán thấm của phúc mạc được dùng trong lọc màng bụng và dẫn lưu não thất – ổ bụng; ổ phúc mạc cũng là nơi di căn của ung thư (carcinôm phúc mạc) và của u nhầy giả phúc mạc.[9]

Các cơ quan chính

Răng và bộ máy nhaiDentes et apparatus masticatorius

Người có hai bộ răng: 20 răng sữa thay dần bằng 32 răng vĩnh viễn, xếp thành hai cung răng trên xương hàm trên và xương hàm dưới. Mỗi răng gồm thân răng phủ men và chân răng phủ xê-măng cắm trong huyệt răng nhờ dây chằng nha chu; bên trong là ngà răng bao quanh tủy răng. Hàm dưới chuyển động quanh khớp thái dương – hàm nhờ bốn cơ nhai do dây thần kinh hàm dưới (V3) chi phối; răng nhận cảm giác từ các dây thần kinh huyệt răng trên và dưới, máu từ động mạch hàm.

LưỡiLingua

Khối cơ vân phủ niêm mạc nằm ở sàn miệng, gồm thân và rễ lưỡi ngăn cách bởi rãnh tận hình chữ V. Lưỡi tham gia nhai, nuốt, nói và mang các nhú vị giác.

Tuyến nước bọtGlandulae salivariae majores

Ba đôi tuyến nước bọt lớn (mang tai, dưới hàm, dưới lưỡi) cùng hàng trăm tuyến nhỏ tiết khoảng 0,5–1,5 lít nước bọt mỗi ngày, giúp làm ướt thức ăn, tiêu hóa tinh bột bằng amylase và bảo vệ răng miệng.

HầuPharynx

Ống cơ – màng dài khoảng 12–15 cm từ nền sọ tới bờ dưới sụn nhẫn (C6), nằm sau mũi, miệng và thanh quản, chia thành tỵ hầu, khẩu hầu và thanh hầu. Hầu là ngã tư của đường thở và đường ăn: khi nuốt, các cơ khít hầu đẩy viên thức ăn xuống thực quản trong lúc thanh quản được nâng lên và đóng lại.

Thực quảnOesophagus

Ống cơ dài khoảng 25 cm nối hầu (ngang C6) với dạ dày, đi qua cổ, trung thất sau và lỗ thực quản của cơ hoành (ngang T10). Có ba chỗ hẹp sinh lý: chỗ nối hầu – thực quản, chỗ cung động mạch chủ và phế quản gốc trái bắt chéo, và chỗ qua cơ hoành.

Dạ dàyGaster

Đoạn phình của ống tiêu hóa nằm ở vùng thượng vị và hạ sườn trái, dung tích ở người trưởng thành khoảng 1–1,5 L. Niêm mạc dạ dày tiết acid hydrochloric và pepsinogen.

GanHepar

Tạng đặc lớn nhất cơ thể (khoảng 1,4–1,5 kg), nằm ở hạ sườn phải. Gan tiết mật, chuyển hóa glucid, lipid và protein, tổng hợp protein huyết tương và khử độc.

Túi mậtVesica biliaris

Túi hình quả lê dài 7–10 cm nằm trong hố túi mật ở mặt tạng của gan, chứa khoảng 30–50 mL mật. Mật được cô đặc và dự trữ ở đây, rồi được tống xuống tá tràng qua ống túi mật và ống mật chủ khi cholecystokinin kích thích túi mật co bóp sau bữa ăn.

Tá tràngDuodenum

Đoạn đầu của ruột non, dài khoảng 25 cm, uốn hình chữ C ôm lấy đầu tụy, phần lớn nằm sau phúc mạc. Gồm bốn phần: trên, xuống, ngang và lên; ở phần xuống, ống mật chủ và ống tụy đổ vào nhú tá lớn. Tá tràng trung hòa dịch vị và là nơi enzyme tụy và mật bắt đầu tiêu hóa thức ăn.

Ruột thừaAppendix vermiformis

Ống tịt dài trung bình 6–10 cm xuất phát từ mặt sau trong manh tràng, nơi ba dải cơ dọc của đại tràng hội tụ, khoảng 2 cm dưới góc hồi – manh tràng. Vị trí đầu ruột thừa rất thay đổi (sau manh tràng, trong chậu hông...). Thành có nhiều mô lympho; viêm ruột thừa là cấp cứu ngoại khoa bụng thường gặp nhất.

RuộtIntestinum

Ruột non (tá tràng, hỗng tràng, hồi tràng) dài khoảng 6–7 m, là nơi hấp thu phần lớn chất dinh dưỡng; ruột già (manh tràng, đại tràng, trực tràng) dài khoảng 1,5 m, hấp thu nước và điện giải.

Số liệu tham chiếu

  • Thời gian vận chuyển qua toàn bộ ống tiêu hóa thường từ 24 đến 72 giờ.
  • Đại tràng chứa khoảng 4 × 10¹³ vi khuẩn, tạo nên hệ vi sinh vật đường ruột.

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.