Tuyến tùng
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Tuyến nội tiết nhỏ hình quả thông, dài khoảng 8 mm, gắn vào trần não thất ba ở mặt sau gian não, nằm giữa hai gò trên. Tuyến tiết melatonin chủ yếu vào ban đêm, theo tín hiệu ánh sáng từ võng mạc qua nhân trên giao thoa thị giác và chuỗi giao cảm cổ, góp phần điều hòa nhịp ngày – đêm. Tuyến thường vôi hóa ở người lớn, là mốc đường giữa trên phim.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Tế bào tùng
Pinealocyti
Chiếm khoảng 95% tế bào của tuyến, là neuron biến đổi tổng hợp melatonin từ serotonin, chủ yếu về đêm. Sự tiết tuân theo nhịp ngày – đêm do nhân trên giao thoa điều khiển; ánh sáng ức chế tiết.
- 02
Tế bào kẽ (thần kinh đệm)
Cellulae interstitiales; Neuroglia
Tế bào giống tế bào hình sao nằm giữa các dây tế bào tùng và quanh mạch máu, chống đỡ tuyến. Tuyến là cơ quan quanh não thất, mao mạch có cửa sổ, nằm ngoài hàng rào máu – não.
- 03
Cát tuyến tùng
Corpora arenacea
Lắng đọng calci phosphat – carbonat tăng theo tuổi, thấy ở phần lớn người lớn trên phim CT. Tuyến tùng vôi hóa nằm đường giữa là mốc X-quang cổ điển: lệch sang một bên gợi ý khối choán chỗ trong sọ.
- 04
Vị trí và liên quan
Recessus pinealis; Commissura habenularis et posterior
Tuyến hình quả thông dài khoảng 8 mm ở thành sau não thất III, gắn bằng cuống có mép gian cuống (habenula) ở trên và mép trắng sau ở dưới, giữa là ngách tùng. Nằm trên hai lồi não trên nên u tuyến tùng chèn mái trung não gây hội chứng Parinaud và chèn cống não gây não úng thủy.
- 05
Đường thần kinh điều khiển
Innervatio sympathica glandulae pinealis
Tín hiệu ánh sáng đi từ võng mạc (tế bào hạch chứa melanopsin) tới nhân trên giao thoa, nhân cạnh não thất, cột trung gian bên tủy ngực, hạch cổ trên rồi theo sợi giao cảm tới tuyến tùng; noradrenalin về đêm kích thích tổng hợp melatonin. Tổn thương chuỗi giao cảm cổ (hội chứng Horner) có thể làm rối loạn nhịp này.
Vị trí và liên quan
Tuyến tùng nằm ở đường giữa, trong khe giữa thể chai (lồi thể chai) ở trên và hai gò trên của mái trung não ở dưới, cuống tuyến gắn vào mép sau và mép cuống tùng. Khối u vùng tuyến tùng có thể chèn ép mái trung não gây liệt nhìn lên (hội chứng Parinaud) và cống não gây tràn dịch não.

Hình thể và cấu tạo
Nhu mô gồm tế bào tuyến tùng (pinealocyte) và tế bào thần kinh đệm, chia thành tiểu thùy bởi vách liên kết. Theo tuổi, trong tuyến tích tụ các hạt calci (cát não), nhìn thấy trên phim cắt lớp ở phần lớn người trưởng thành.

Mạch máu và thần kinh
Tuyến được cấp máu bởi các nhánh mạch mạc sau (từ động mạch não sau) và không có hàng rào máu não, như các cơ quan quanh não thất khác. Thần kinh chi phối là sợi giao cảm sau hạch từ hạch cổ trên, mắt xích cuối của đường ánh sáng từ võng mạc đến tuyến tùng.
Melatonin và nhịp sinh học
Tuyến tùng nằm ở hố sọ sau, sau não thất ba, nặng chưa tới 0,2 g ở người lớn; chức năng chính là tiết khoảng 30 µg melatonin mỗi ngày. Melatonin luôn được tiết vào ban đêm, và thời gian tiết phụ thuộc trực tiếp độ dài đêm; vì gắn chặt với chu kỳ sáng – tối, nó đồng bộ hành vi và sinh lý với ngày và mùa của môi trường.[1][2][3]
Trong mỗi đợt tiết ban đêm, melatonin điều phối sinh lý thích nghi ban đêm qua tác dụng tức thời và “chuẩn bị trước” các đáp ứng ban ngày qua tác dụng có độ trễ, khi melatonin đã vắng mặt. Tương tự, lịch sử độ dài đợt tiết qua cả năm chuẩn bị hệ thần kinh – nội tiết cho mùa sắp tới; melatonin của mẹ còn lập trình hành vi và sinh lý thai nhi theo chu kỳ sáng – tối sau sinh.[2]
Melatonin không chỉ do tuyến tùng tạo ra mà còn có ở ruột, da, bạch cầu và cả ở vi khuẩn, thực vật, với cùng con đường sinh tổng hợp từ tryptophan. Melatonin tuần hoàn chủ yếu được gan 6-hydroxyl hóa (P450) và thải qua nước tiểu dưới dạng 6-sulfatoxymelatonin; tác dụng qua thụ thể màng và thụ thể nhân, gồm điều hòa giấc ngủ, kích thích miễn dịch, chống oxy hóa và bảo vệ thần kinh.[4]
Liên hệ lâm sàng
Tiết melatonin giảm theo tuổi, song song với giấc ngủ kém đi, nên melatonin được dùng điều trị mất ngủ và rối loạn nhịp sinh học (kèm liệu pháp ánh sáng); tuy vậy bằng chứng về lợi ích của liệu pháp “bù” này còn hạn chế và liều tối ưu chưa thống nhất.[5][6]
Vôi hóa tuyến tùng rất thường gặp và là mốc trên phim; các khối vùng tuyến tùng gồm nang tuyến tùng, u nhu mô (pineocytoma, u biệt hóa trung gian, pineoblastoma) và u nhú vùng tuyến tùng. U có thể chèn cống não gây não úng thủy, chèn mái trung não gây hội chứng Parinaud, và ở trẻ em có thể gây dậy thì sớm. Phân loại WHO lần thứ 5 dựa trên đặc điểm phân tử để chọn điều trị, từ phẫu thuật đơn thuần đến điều trị đa mô thức.[3][7]
Những quan niệm cho rằng tuyến tùng tiết N,N-dimethyltryptamin (DMT) lúc sinh, khi mơ hay lúc cận tử không phù hợp với bằng chứng khoa học: nồng độ DMT đo được trong não quá nhỏ để gây tác dụng thần kinh.[1]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Physiology, Pineal GlandIlahi S, Beriwal N, Ilahi TB · StatPearls 2023 · NBK525955 · 12k ký tự
Đang tải…
Ilahi S, Beriwal N, Ilahi TB. Physiology, Pineal Gland. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK525955 · PMID 30247830 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]N,N-dimethyltryptamine and the pineal gland: Separating fact from mythNichols DE, Journal of psychopharmacology 2018PMID 29095071
- [2]Melatonin as a Hormone: New Physiological and Clinical InsightsCipolla-Neto J et al., Endocrine reviews 2018PMID 30215696
- [3]Revisiting the pineal gland: a review of calcification, masses, precocious puberty, and melatonin functionsPatel S et al., The International journal of neuroscience 2020PMID 31714865
- [4]MelatoninHardeland R et al., The international journal of biochemistry & cell biology 2006PMID 16219483
- [5]Melatonin in sleep disordersPoza JJ et al., Neurologia 2022PMID 36064286
- [6]Circadian Rhythm Dysregulation and Restoration: The Role of MelatoninVasey C et al., Nutrients 2021PMID 34684482
- [7]SNO-EANO-EURACAN consensus on management of pineal parenchymal tumorsLiu APY et al., Neuro-oncology 2024PMID 39073785
- [8]Physiology, Pituitary HormonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 32491488Căn cứ cho: Tuyến yên và các trục nội tiết
- [9]Physiology, Anterior PituitaryStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29763073
