Niệu quản
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Ống cơ dài khoảng 25–30 cm dẫn nước tiểu từ bể thận xuống bàng quang bằng các sóng nhu động. Niệu quản có ba chỗ hẹp sinh lý, nơi sỏi thận hay mắc lại.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Đoạn bụng
Pars abdominalis ureteris
Từ chỗ nối bể thận – niệu quản (L2) đi xuống sau phúc mạc trên mặt trước cơ thắt lưng lớn, ngang qua các mỏm ngang; bị động mạch sinh dục bắt chéo phía trước. Niệu quản phải liên quan đại tràng phải và rễ mạc treo, niệu quản trái liên quan đại tràng sigma.
- 02
Đoạn chậu
Pars pelvica ureteris
Vào chậu bằng cách bắt chéo trước chỗ chia đôi động mạch chậu chung, đi dọc thành bên chậu rồi vòng ra trước. Ở nữ, niệu quản đi dưới động mạch tử cung khoảng 2 cm cạnh cổ tử cung (“nước chảy dưới cầu”), dễ bị tổn thương khi cắt tử cung; ở nam, ống dẫn tinh bắt chéo phía trên.
- 03
Đoạn trong thành bàng quang
Pars intramuralis ureteris
Đi chếch khoảng 1,5–2 cm trong thành bàng quang rồi mở ra ở lỗ niệu quản tại góc trên tam giác bàng quang. Đường chếch này tạo van chức năng: bàng quang căng ép đoạn trong thành, ngăn trào ngược bàng quang – niệu quản; đoạn trong thành ngắn bẩm sinh gây trào ngược ở trẻ.
- 04
Ba chỗ hẹp
Angustiae ureteris
Niệu quản dài khoảng 25–30 cm, đường kính 3–4 mm, có ba chỗ hẹp sinh lý: chỗ nối bể thận – niệu quản, chỗ bắt chéo động mạch chậu và chỗ đi vào bàng quang (hẹp nhất). Sỏi thận thường kẹt ở các vị trí này, gây cơn đau quặn thận lan xuống bẹn.
- 05
Thành niệu quản
Tunica muscularis ureteris; Urothelium
Niêm mạc lót biểu mô chuyển tiếp (urothelium) có lớp tế bào bề mặt hình ô bảo vệ khỏi nước tiểu, lớp cơ trơn dọc trong – vòng ngoài (thêm lớp dọc ngoài ở một phần ba dưới) tạo sóng nhu động 1–5 lần mỗi phút. Máu nuôi đến từ nhiều nguồn theo đoạn (thận, sinh dục, chậu, bàng quang), nối dọc trong lớp áo ngoài.
Vị trí và liên quan
Niệu quản nằm sau phúc mạc, đi xuống trên cơ thắt lưng lớn, bắt chéo trước động mạch chậu (gần chỗ chia đôi của động mạch chậu chung) để vào chậu hông, rồi chạy chếch qua thành bàng quang. Ba chỗ hẹp là khúc nối bể thận – niệu quản, chỗ bắt chéo động mạch chậu và đoạn trong thành bàng quang. Ở nữ, niệu quản đi dưới động mạch tử cung (“nước chảy dưới cầu”), mốc quan trọng khi cắt tử cung.
Hình thể và cấu tạo
Thành niệu quản gồm niêm mạc lót biểu mô chuyển tiếp (niệu mạc), lớp cơ trơn (dọc trong, vòng ngoài, thêm lớp dọc ngoài ở một phần ba dưới) và lớp áo ngoài. Đoạn chạy chếch trong thành bàng quang hoạt động như một van, đóng lại khi bàng quang căng để chống trào ngược.

Mạch máu và thần kinh
Niệu quản nhận máu từng đoạn từ nhiều nguồn: động mạch thận, sinh dục, động mạch chủ bụng, chậu chung, chậu trong và bàng quang; các nhánh nối dọc trong lớp áo ngoài, nên phẫu tích quá sát có thể gây thiếu máu niệu quản. Đau quặn thận lan từ thắt lưng xuống bẹn theo các khoanh tủy T11–L2.
Đường đi, chỗ hẹp và nhu động
Niệu quản là hai ống cơ mảnh, đường kính 3–4 mm, có nguồn gốc từ nụ niệu quản (một chồi của ống trung thận). Niệu quản bắt đầu ở chỗ nối bể thận – niệu quản, sau tĩnh mạch và động mạch thận ở rốn thận, khoảng ngang L2. Từ đó niệu quản đi xuống trong khoang sau phúc mạc, trước cơ thắt lưng, vào chậu hông ở chỗ chia đôi động mạch chậu, men theo thành sau bên chậu hông và đổ vào bàng quang ở phía sau bên qua tam giác bàng quang.[1]
Niệu quản hẹp ở hai điểm là chỗ nối bể thận – niệu quản và chỗ nối niệu quản – bàng quang, nơi sỏi thận dễ kẹt và gây tắc. Ở chỗ chia đôi động mạch chậu, niệu quản bắt chéo trước bó mạch chậu, nằm trong khe giữa động mạch chậu ngoài và chậu trong và được cố định tại đây. Khi vào eo chậu trên, niệu quản gập đột ngột ra sau theo một góc nhọn. Chỗ này không hẹp về giải phẫu, nhưng sỏi dài có thể khó đi qua.[1]
Nhu động niệu quản về cơ bản có nguồn gốc cơ: sóng co bắt đầu từ các tế bào tạo nhịp ở bể thận và lan từ tế bào cơ trơn này sang tế bào khác, như một hợp bào chức năng. Thần kinh chủ yếu chỉ điều biến hoạt động này. Mỗi sóng co do một điện thế hoạt động dạng bình nguyên gây ra. Ion Ca²⁺ vào tế bào qua kênh canxi typ L là nguồn kích hoạt chính, và chất chẹn kênh này là nifedipin làm mất cả điện thế hoạt động lẫn co cơ. Lưu lượng nước tiểu quyết định kích thước và nhịp của từng giọt nước tiểu được đẩy đi.[2][3]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis UreterLescay HA, Jiang J, Leslie SW, Tuma F · StatPearls 2024 · NBK532980 · 20k ký tự
Đang tải…
Lescay HA, Jiang J, Leslie SW, Tuma F. Anatomy, Abdomen and Pelvis Ureter. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. NBK532980 · PMID 30422575 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Abdomen and Pelvis UreterLescay HA et al., StatPearls 2024PMID 30422575
- [2]Ureteral motilityOsman F et al., Acta physiologica Hungarica 2009PMID 19942548
- [3]Excitation-Contraction Coupling in Ureteric Smooth Muscle: Mechanisms Driving Ureteric PeristalsisBurdyga T et al., Advances in experimental medicine and biology 2019PMID 31183824
- [4]Normal reference values for glomerular filtration rate: what do we really know?Delanaye P et al., 2012PMID 22802582Căn cứ cho: Mức lọc cầu thận
