Cơ tam đầu cẳng chân
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Khối cơ bắp chân gồm cơ bụng chân (hai đầu) và cơ dép, cùng bám vào xương gót qua gân gót (Achilles), gân lớn và khỏe nhất cơ thể. Đây là cơ gấp gan chân chính, đẩy cơ thể khi đi, chạy và nhảy.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Đầu trong cơ bụng chân
Caput mediale musculi gastrocnemii
Bám từ mặt khoeo xương đùi trên lồi cầu trong, lớn và xuống thấp hơn đầu ngoài. Cơ bụng chân bắt chéo cả gối lẫn cổ chân, nên gấp gối và gấp gan chân, hoạt động mạnh nhất khi gối duỗi (chạy, nhảy). Đầu trong hay bị rách khi bật nhảy đột ngột (“chân tennis”).
- 02
Đầu ngoài cơ bụng chân
Caput laterale musculi gastrocnemii
Bám từ mặt ngoài lồi cầu ngoài xương đùi; trong gân có thể có xương vừng nhỏ (fabella). Hai đầu giới hạn phần dưới hố khoeo và hợp lại ở giữa bắp chân.
- 03
Cơ dép
Musculus soleus
Cơ dẹt rộng nằm sâu dưới cơ bụng chân, bám từ đầu và thân xương mác, đường cơ dép xương chày và cung gân cơ dép. Giàu sợi chậm chống mỏi, giữ thăng bằng khi đứng. Các tĩnh mạch trong cơ dép là “bơm cơ – tĩnh mạch” đẩy máu về tim; ứ trệ ở đây là nơi huyết khối tĩnh mạch sâu hay bắt đầu.
- 04
Gân gót (gân Achilles)
Tendo calcaneus
Gân dày và khỏe nhất cơ thể, dài khoảng 15 cm, bám vào giữa mặt sau xương gót. Các bó xoắn khoảng 90° khi xuống. Vùng cách chỗ bám 2–6 cm ít mạch máu nhất nên hay đứt ở đây. Gõ gân gót thử phản xạ gót (S1–S2).
- 05
Cơ gan chân gầy
Musculus plantaris
Bụng cơ nhỏ ở trên lồi cầu ngoài xương đùi với gân rất dài và mảnh chạy giữa cơ bụng chân và cơ dép, bám cạnh gân gót. Vắng mặt ở khoảng 7–20% người; gân hay được lấy để ghép gân.
- 06
Thần kinh chi phối
Innervatio
Thần kinh chày (S1–S2), nhánh của thần kinh ngồi, đi giữa hố khoeo và cho nhánh vào cả hai đầu cơ bụng chân, cơ dép và cơ gan chân gầy. Tổn thương làm mất khả năng kiễng gót.
Vị trí và liên quan
Hai đầu cơ bụng chân bám vào lồi cầu trong và ngoài xương đùi nên cơ bắt qua cả gối và cổ chân; cơ dép nằm sâu hơn, bám vào đầu trên xương chày và xương mác, chỉ bắt qua cổ chân. Gân gót hình thành ở khoảng giữa cẳng chân, xoắn nhẹ khi đi xuống và bám vào củ xương gót.

Hình thể và cấu tạo
Cơ bụng chân giàu sợi nhanh, mạnh khi gối duỗi (nhảy, chạy nước rút); cơ dép giàu sợi chậm, hoạt động liên tục khi đứng để chống ngã ra trước. Cơ dép chứa các xoang tĩnh mạch lớn; co cơ ép máu về tim (“bơm cơ – tĩnh mạch” hay “tim thứ hai”), nên bất động lâu là yếu tố nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu.
Mạch máu và thần kinh
Thần kinh chày (S1–S2) chi phối cả ba đầu; phản xạ gân gót kiểm tra rễ S1. Máu đến từ các động mạch cơ bụng chân (nhánh động mạch khoeo) và nhánh của động mạch chày sau, động mạch mác. Vùng gân gót cách chỗ bám 2–6 cm nghèo mạch, là nơi đứt gân hay xảy ra.
Cơ bụng chân, cơ dép và gân gót
Cơ bụng chân là cơ nông, đi qua hai khớp, thuộc khoang sau cẳng chân. Cùng với cơ dép, nó tạo thành cơ tam đầu cẳng chân. Hai đầu cơ bụng chân bám vào lồi cầu trong và lồi cầu ngoài xương đùi, rồi tận hết ở xương gót qua gân gót. Cơ gấp gan bàn chân và phụ gấp gối, tham gia vào dáng đi, tư thế và lực đẩy. Cơ được cấp máu bởi các nhánh cơ bụng chân của động mạch khoeo và được chi phối bởi thần kinh chày.[1]
Biến thể gồm các đầu phụ, chẳng hạn cơ bụng chân thứ ba, hoặc thay đổi về nguyên ủy và hình thái. Bệnh lý thường gặp là rách cơ bắp chân, bệnh lý gân gót và hội chứng chèn ép thần kinh chày hay mạch khoeo. Đầu trong cơ bụng chân hay được dùng làm vạt xoay hoặc vạt tự do để tái tạo, và các phẫu thuật kéo dài cơ được dùng để chữa bàn chân ngựa.[1]
Cơ vân là bộ phát lực nhạy với chiều dài và vận tốc, được tạo nên từ vô số đơn vị co cơ (sarcomere). Hình dạng, kích thước, cách sắp xếp sợi và cánh tay đòn của mỗi cơ được tinh chỉnh cho nhiệm vụ của nó. Cơ có thể có một khoảng chiều dài sarcomere ưu tiên khi hoạt động. Ở cẳng chân, cơ bụng chân đi qua hai khớp còn cơ dép chỉ qua cổ chân, nên hai cơ góp phần khác nhau vào lực gấp gan bàn chân tùy theo tư thế gối.[2]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Gastrocnemius MuscleBordoni B, Varacallo MA · StatPearls 2026 · NBK532946 · 29k ký tự
Đang tải…
Bordoni B, Varacallo MA. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Gastrocnemius Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK532946 · PMID 30422541 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Gastrocnemius MuscleBordoni B et al., StatPearls 2026PMID 30422541
- [2]Skeletal muscle design to meet functional demandsLieber RL et al., Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences 2011PMID 21502118
- [3]Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Gluteus Maximus MuscleStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30855781Căn cứ cho: Cơ mông lớn
