Tuyến nước bọt
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Ba đôi tuyến nước bọt lớn (mang tai, dưới hàm, dưới lưỡi) cùng hàng trăm tuyến nhỏ tiết khoảng 0,5–1,5 lít nước bọt mỗi ngày, giúp làm ướt thức ăn, tiêu hóa tinh bột bằng amylase và bảo vệ răng miệng.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Tuyến mang tai
Glandula parotidea
Tuyến nước bọt lớn nhất, thuần thanh dịch, nằm trước tai và sau ngành hàm dưới trong bao xơ chắc. Dây VII cùng các nhánh đi xuyên qua tuyến (chia tuyến thành thùy nông và sâu), nên phẫu thuật u tuyến mang tai có nguy cơ liệt mặt; chi phối tiết qua dây IX và hạch tai.
- 02
Ống tuyến mang tai (Stensen)
Ductus parotideus
Dài khoảng 5 cm, chạy ngang trên mặt ngoài cơ cắn khoảng một khoát ngón tay dưới cung gò má, xuyên cơ mút và đổ vào miệng đối diện răng hàm lớn thứ hai hàm trên. Đôi khi có tuyến mang tai phụ dọc theo ống.
- 03
Tuyến dưới hàm
Glandula submandibularis
Tuyến pha (chủ yếu thanh dịch) trong tam giác dưới hàm, vòng quanh bờ sau cơ hàm – móng thành phần nông và phần sâu. Tạo khoảng 70% nước bọt lúc nghỉ; chi phối tiết theo thừng nhĩ (VII) qua hạch dưới hàm.
- 04
Ống tuyến dưới hàm (Wharton)
Ductus submandibularis
Dài khoảng 5 cm, đi ra trước trên sàn miệng, bắt chéo với thần kinh lưỡi và đổ ở cục dưới lưỡi cạnh hãm lưỡi. Ống dài, đi lên và nước bọt đặc hơn nên khoảng 80% sỏi tuyến nước bọt nằm ở đây.
- 05
Tuyến dưới lưỡi
Glandula sublingualis
Tuyến nhỏ nhất trong ba tuyến lớn, chủ yếu tiết nhầy, nằm dưới niêm mạc sàn miệng trên cơ hàm – móng, đổ ra bằng 8–20 ống nhỏ (Rivinus) trên nếp dưới lưỡi. Tắc ống gây nang nhầy sàn miệng (ranula).
- 06
Tuyến nước bọt phụ
Glandulae salivariae minores
Khoảng 600–1000 tuyến nhỏ rải rác dưới niêm mạc môi, má, khẩu cái, lưỡi, tiết liên tục giữ ẩm niêm mạc. Sinh thiết tuyến môi dưới giúp chẩn đoán hội chứng Sjögren; đây cũng là nơi hay gặp nang nhầy môi.
Vị trí và liên quan
Tuyến mang tai lớn nhất, nằm trước tai và sau ngành xương hàm dưới; ống mang tai (Stensen) bắt chéo cơ cắn, xuyên cơ mút và đổ vào tiền đình miệng đối diện răng hàm trên thứ hai. Tuyến dưới hàm nằm ở tam giác dưới hàm, ống Wharton đổ ở nhú dưới lưỡi cạnh hãm lưỡi. Tuyến dưới lưỡi nằm dưới niêm mạc sàn miệng, đổ qua nhiều ống nhỏ.
Hình thể và cấu tạo
Tuyến mang tai gần như thuần thanh dịch; tuyến dưới hàm hỗn hợp, ưu thế thanh dịch; tuyến dưới lưỡi hỗn hợp, ưu thế nhầy. Mỗi tuyến gồm nang tuyến (acinus) tiết nước bọt nguyên phát, các ống trung gian, ống vân điều chỉnh điện giải, và tế bào cơ – biểu mô ép nang tuyến. Dây VII chạy trong tuyến mang tai, chia tuyến thành thùy nông và thùy sâu.

Mạch máu và thần kinh
Tuyến mang tai được cấp máu bởi nhánh động mạch cảnh ngoài (động mạch thái dương nông, ngang mặt), tuyến dưới hàm và dưới lưỡi bởi động mạch mặt và động mạch lưỡi. Sợi phó giao cảm tiết dịch đến tuyến mang tai từ dây IX qua hạch tai, đến tuyến dưới hàm và dưới lưỡi từ dây VII qua thừng nhĩ và hạch dưới hàm; giao cảm làm nước bọt đặc hơn.

Ba đôi tuyến nước bọt chính
Tuyến mang tai là tuyến nước bọt lớn nhất. Tuyến nằm trong hố sau hàm, giới hạn trên là cung gò má, trước là cơ cắn, sau là cơ ức – đòn – chũm; thùy nông lan ra trước phủ lên ngành xương hàm dưới và phần sau cơ cắn. Dây thần kinh mặt chạy xuyên qua nhu mô tuyến, nên khi cắt tuyến mang tai phải đặc biệt chú ý bảo tồn dây thần kinh này.[1][2]
Tuyến dưới hàm lớn thứ hai, nằm trong tam giác dưới hàm và gồm thùy nông, thùy sâu ngăn cách bởi cơ hàm – móng. Ống Wharton đổ vào miệng ở cục dưới lưỡi, cạnh hãm lưỡi. Khi nghỉ, tuyến dưới hàm tiết khoảng 70% lượng nước bọt; khi bị kích thích, tuyến mang tai chiếm ưu thế. Tuyến dưới lưỡi nhỏ nhất, nằm giữa các cơ sàn miệng, đổ qua nhiều ống Rivinus và ống Bartholin (hợp với ống Wharton gần cục dưới lưỡi), chỉ góp khoảng 5% lượng nước bọt.[3][4]
Tiết nước bọt là một phản xạ thần kinh. Lượng tiết phụ thuộc vào cường độ và loại kích thích vị giác, nhai hay xúc giác: những thời gian dài tiết ít khi nghỉ xen kẽ những đợt ngắn tiết nhiều khi ăn. Thần kinh phó giao cảm (cholinergic, qua thụ thể muscarinic M3) và giao cảm (adrenergic) đều kích thích tế bào nang. Tế bào nang tiết dịch đẳng trương giàu Na⁺ và Cl⁻; khi chảy qua hệ ống, dịch được ống tái hấp thu muối nên thành nhược trương. Lo âu gây khô miệng là ví dụ cho thấy phản xạ này chịu điều biến từ các trung tâm thần kinh cao hơn.[5]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Head and Neck, Sublingual GlandGrewal JS, Bordoni B, Shah J, Ryan J · StatPearls 2023 · NBK535426 · 10k ký tự
Đang tải…
Grewal JS, Bordoni B, Shah J, Ryan J. Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK535426 · PMID 30571047 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Submandibular GlandGrewal JS, Jamal Z, Ryan J · StatPearls 2022 · NBK542272 · 10k ký tự
Đang tải…
Grewal JS, Jamal Z, Ryan J. Anatomy, Head and Neck, Submandibular Gland. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK542272 · PMID 31194412 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Parotid GlandChason HM, Downs BW · StatPearls 2024 · NBK534225 · 9k ký tự
Đang tải…
Chason HM, Downs BW. Anatomy, Head and Neck, Parotid Gland. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. NBK534225 · PMID 30480958 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Head and Neck, Parotid GlandChason HM et al., StatPearls 2024PMID 30480958
- [2]Facial Nerve and Parotid Gland AnatomyKochhar A et al., Otolaryngologic clinics of North America 2016PMID 27040583
- [3]Anatomy, Head and Neck, Submandibular GlandGrewal JS et al., StatPearls 2022PMID 31194412
- [4]Anatomy, Head and Neck, Sublingual GlandGrewal JS et al., StatPearls 2023PMID 30571047
- [5]The physiology of salivary secretionProctor GB, Periodontology 2000 2016PMID 26662479
- [6]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
- [7]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng
