Hệ sinh dục
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ sinh dục gồm tuyến sinh dục (tinh hoàn ở nam, buồng trứng ở nữ), đường dẫn sinh dục, các tuyến phụ và cơ quan sinh dục ngoài. Tuyến sinh dục tạo giao tử và tiết hormone sinh dục; ở nữ, tử cung là nơi phôi làm tổ và thai phát triển.
Chức năng
- 01Tạo giao tử: sinh tinh ở tinh hoàn, phát triển nang trứng và phóng noãn ở buồng trứng
- 02Tiết hormone sinh dục: testosteron, estradiol, progesteron
- 03Thụ tinh, làm tổ của phôi và mang thai
Phát triển
Tuyến sinh dục phát triển từ gờ sinh dục ở thành bụng sau và ban đầu chưa biệt hóa. Ở phôi nam, gen SRY trên nhiễm sắc thể Y khởi động biệt hóa tinh hoàn; tế bào Sertoli tiết hormone kháng ống Müller làm thoái triển ống cận trung thận, còn testosteron của tế bào Leydig duy trì ống trung thận thành mào tinh, ống dẫn tinh và túi tinh. Khi không có các tín hiệu này, ống cận trung thận phát triển thành vòi tử cung, tử cung và phần trên âm đạo.
Sinh lý
Chu kỳ buồng trứng là một hệ nội tiết động gồm các sự kiện tại buồng trứng, tương tác vùng dưới đồi – tuyến yên, biến đổi của nội mạc và cơ tử cung khi làm tổ và mang thai, biến đổi cổ tử cung và sự phát triển tuyến vú; các steroid buồng trứng cũng ảnh hưởng tới nguy cơ ung thư biểu mô buồng trứng, tử cung, cổ tử cung và vú.[1]
Hoạt động sinh dục được điều khiển bởi trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến sinh dục: GnRH tiết theo nhịp từ vùng dưới đồi kích thích tuyến yên trước tiết LH và FSH. Ở nam, LH kích thích tế bào Leydig tiết testosteron, FSH cùng testosteron hỗ trợ tế bào Sertoli trong sinh tinh. Ở nữ, FSH thúc đẩy nang trứng phát triển và tiết estradiol; đỉnh LH giữa chu kỳ gây phóng noãn, sau đó thể vàng tiết progesteron chuẩn bị nội mạc cho phôi làm tổ.


Phát triển ống sinh dục và tử cung
Khoảng tuần thứ 8, phôi của cả hai giới đều có hai cặp ống: ống cận trung thận (Müller) và ống trung thận (Wolff). Mỗi ống Müller có ba đoạn: đoạn dọc chạy ngoài và song song với ống Wolff, đoạn ngang bắt chéo phía trước ống Wolff cùng bên, và đoạn dọc thứ hai hợp nhất với ống bên kia ở đường giữa rồi chạm vào thành sau xoang niệu – sinh dục (củ Müller). Hai đoạn đầu trở thành vòi tử cung; đoạn hợp nhất được rỗng hóa tạo thân và cổ tử cung cùng khoảng 1/5 trên âm đạo. Không có nhiễm sắc thể Y và testosteron từ tinh hoàn, ống Müller phát triển còn ống Wolff thoái triển; rối loạn hợp nhất hay tiêu vách gây các dị dạng Müller (tử cung đôi, hai sừng, có vách).[2]
Buồng trứng phát sinh từ trung bì trung gian. Tế bào mầm nguyên thủy xuất phát từ nội bì lưng túi noãn hoàng, di chuyển dọc ruột sau tới gờ sinh dục (hình thành vào tuần 4), vừa đi vừa phân bào và trở thành noãn nguyên bào; chúng được bao bởi lớp tế bào sẽ thành tế bào hạt, tạo các nang trứng nguyên thủy. Buồng trứng cũng hạ xuống nhưng dừng ở chậu hông vì dây kéo (gubernaculum) bám vào tử cung; phần còn lại của dây kéo là dây chằng riêng buồng trứng và dây chằng tròn tử cung. Ở phôi nam, tuyến tiền liệt mọc thành các nụ biểu mô từ thành xoang niệu – sinh dục, phân nhánh rồi rỗng hóa thành ống và nang tuyến dưới tác dụng của androgen từ tế bào Leydig.[3][4]
Tử cung và buồng trứng: tư thế, liên quan và mạch máu
Trục cổ tử cung thường không thẳng với trục thân: thân gập ra trước trên cổ (gập trước) và khoảng 80% phụ nữ có tử cung ngả trước, tạo góc gần vuông với âm đạo; khoảng 20% ngả sau. Tỉ lệ cổ/thân là 2:1 trước dậy thì, 1:2 ở tuổi sinh sản và trở lại 2:1 sau mãn kinh do teo. Buồng trứng (khoảng 3,5 × 2 × 1 cm) nằm trong hố buồng trứng ở chỗ chia động mạch chậu ngoài và trong, phía sau có niệu quản; thể tích tăng từ 0,7 mL lúc 2 tuổi lên đỉnh 7,7 mL lúc 20 tuổi rồi giảm còn khoảng 2,8 mL khi mãn kinh. Dây chằng treo (phễu – chậu) mang động mạch, tĩnh mạch và đám rối thần kinh buồng trứng; dây chằng riêng nối buồng trứng với góc tử cung và không có mạch.[2][3]
Tử cung được cấp máu chủ yếu bởi động mạch tử cung (nhánh trước động mạch chậu trong), nối với động mạch buồng trứng (tách từ động mạch chủ bụng quanh L2, dưới động mạch thận) trong dây chằng rộng. Trong cơ tử cung, động mạch tử cung cho các động mạch cung, rồi động mạch nan hoa, và tới nội mạc thì chia thành động mạch đáy (nuôi lớp đáy cố định) và động mạch xoắn (nuôi lớp chức năng, co thắt khi hành kinh và được nguyên bào nuôi tái cấu trúc khi có thai). Tĩnh mạch buồng trứng trái đổ vào tĩnh mạch thận trái, tĩnh mạch phải đổ thẳng vào tĩnh mạch chủ dưới. Bạch huyết theo từng đoạn: đáy tử cung và buồng trứng đổ về hạch cạnh động mạch chủ, một phần theo dây chằng tròn tới hạch bẹn nông, đoạn dưới tử cung về hạch chậu ngoài và trong, những đường di căn quan trọng của ung thư phụ khoa.[2][3]

Hoàng thể: tuyến nội tiết tạm thời
Sau khi phóng noãn, nang trứng xẹp thành thể huyết rồi thành hoàng thể gồm tế bào hạt và tế bào vỏ hoàng thể hóa, liên lạc qua liên kết khe. Hoàng thể có lưu lượng máu trên mỗi đơn vị mô cao nhất trong cơ thể, nhờ quá trình tạo mạch mạnh: màng đáy nang bị phá, tế bào nội mô tăng sinh và di chuyển vào lớp hạt dưới tác dụng của các yếu tố tăng trưởng mạch. Bước giới hạn tốc độ của sự tổng hợp progesteron là vận chuyển cholesterol vào ty thể nhờ protein StAR.[5]
Hoàng thể có hai số phận. Nếu có thụ tinh và làm tổ, từ khoảng ngày 9 hợp bào nuôi tiết hCG (chất được thử trong que thử thai), duy trì hoàng thể thai nghén tiết progesteron giữ nội mạc cho tới khoảng tuần 12, khi nhau thai đảm nhận; hoàng thể cũng tiết relaxin làm mềm khớp mu. Nếu không, hoàng thể thoái hóa thành thể trắng, progesteron giảm và hành kinh xảy ra. Thiểu năng hoàng thể (do sụt cân, tăng prolactin, stress, cường androgen, tập luyện quá mức) là nguyên nhân thường gặp của vô sinh và là cơ sở của hỗ trợ hoàng thể bằng progestin trong hỗ trợ sinh sản; thuốc tránh thai phối hợp ức chế FSH, LH nên không có phóng noãn và hoàng thể.[5]
Tuyến tiền liệt: liên quan và các vùng
Tuyến tiền liệt là tuyến xơ – cơ đặc hình nón ngược: đáy ở trên ôm cổ bàng quang, đỉnh ở dưới tựa trên cơ thắt niệu đạo ngoài. Phía trước là khớp mu, ngăn bởi mỡ sau mu và đám rối tĩnh mạch tiền liệt; phía sau là trực tràng, ngăn bởi cân Denonvilliers (vì thế sờ được tuyến khi thăm trực tràng); hai bên là cơ nâng hậu môn. Sách giải phẫu chia tuyến thành thùy trước, sau, hai thùy bên và thùy giữa, nhưng phân vùng mô học có ý nghĩa lâm sàng hơn: vùng ngoại vi lớn nhất (khoảng 70%) ở phía sau – nơi phát sinh phần lớn ung thư; vùng trung tâm (khoảng 25%) bao quanh ống phóng tinh; vùng chuyển tiếp nhỏ (khoảng 5%) quanh niệu đạo tiền liệt – nơi phì đại lành tính phát sinh; và dải xơ – cơ phía trước không có tuyến.[4]
Động mạch chính là động mạch bàng quang dưới, thêm nhánh của động mạch trực tràng giữa và thẹn trong; tĩnh mạch tạo đám rối tiền liệt đổ về tĩnh mạch chậu trong; bạch huyết về hạch chậu trong và hạch cùng. Phì đại lành tính là sự tăng sản dạng nốt (không lan tỏa) chèn ép niệu đạo, gây tiểu nhiều lần, tiểu đêm và dòng yếu; thuốc chẹn alpha-1 làm giãn cơ trơn cổ bàng quang và niệu đạo tiền liệt, còn thuốc ức chế 5-alpha-reductase ngăn chuyển testosteron thành dihydrotestosteron và làm tuyến teo nhỏ. Ung thư tuyến tiền liệt thường là ung thư biểu mô tuyến ở vùng ngoại vi, liên quan tiền sử gia đình, BMI cao, hút thuốc và bức xạ.[4]

Ngoại vi
- Tỉ lệ thể tích
- ~70%
- Vị trí
- Phía sau – dưới, sờ được qua trực tràng
- Bệnh lý điển hình
- Ung thư biểu mô tuyến
Trung tâm
- Tỉ lệ thể tích
- ~25%
- Vị trí
- Đáy tuyến, quanh ống phóng tinh
- Bệnh lý điển hình
- Ít gặp bệnh
Chuyển tiếp
- Tỉ lệ thể tích
- ~5%
- Vị trí
- Quanh niệu đạo tiền liệt đoạn gần
- Bệnh lý điển hình
- Phì đại lành tính
Mô đệm xơ – cơ trước
- Tỉ lệ thể tích
- Không có tuyến
- Vị trí
- Mặt trước
- Bệnh lý điển hình
- —
| Vùng | Tỉ lệ thể tích | Vị trí | Bệnh lý điển hình |
|---|---|---|---|
| Ngoại vi | ~70% | Phía sau – dưới, sờ được qua trực tràng | Ung thư biểu mô tuyến |
| Trung tâm | ~25% | Đáy tuyến, quanh ống phóng tinh | Ít gặp bệnh |
| Chuyển tiếp | ~5% | Quanh niệu đạo tiền liệt đoạn gần | Phì đại lành tính |
| Mô đệm xơ – cơ trước | Không có tuyến | Mặt trước | — |
Các cơ quan chính
Tuyến hình nón nằm dưới bàng quang, bao quanh đoạn niệu đạo tiền liệt, nặng khoảng 20 g ở người trẻ. Gồm vùng ngoại vi (nơi phát sinh phần lớn ung thư), vùng trung tâm và vùng chuyển tiếp (nơi phì đại lành tính); dịch tiết chứa PSA, góp một phần thể tích tinh dịch.
Tinh hoànTestisHai tuyến hình trứng nằm trong bìu, dài khoảng 4–5 cm, bọc bởi lớp áo trắng; mào tinh hoàn áp vào bờ sau. Ống sinh tinh (với tế bào Sertoli) tạo tinh trùng; tế bào kẽ Leydig tiết testosteron. Nhiệt độ trong bìu thấp hơn thân nhiệt vài độ, cần cho sinh tinh.
Tử cungUterusTạng rỗng hình quả lê có thành cơ dày, nằm trong chậu hông bé giữa bàng quang và trực tràng, thường ở tư thế gập trước và ngả trước; dài khoảng 7–8 cm ở phụ nữ chưa sinh. Gồm đáy, thân và cổ tử cung; thành có ba lớp: nội mạc, cơ tử cung và thanh mạc.
Vòi tử cungTuba uterinaHai ống dài khoảng 10–12 cm nằm ở bờ trên dây chằng rộng, nối sừng tử cung với vùng buồng trứng. Gồm bốn đoạn từ ngoài vào: phễu có tua vòi, bóng (nơi thường xảy ra thụ tinh), eo và đoạn kẽ trong thành tử cung. Lông chuyển và nhu động đưa noãn và phôi về buồng tử cung.
Buồng trứngOvariumHai tuyến hình hạnh nhân, kích thước khoảng 3 × 2 × 1 cm, nằm trong hố buồng trứng ở thành bên chậu hông, treo vào dây chằng rộng bởi mạc treo buồng trứng. Vùng vỏ chứa các nang trứng; buồng trứng tạo noãn và tiết estrogen, progesteron.
Số liệu tham chiếu
- Ở người, một chu kỳ sinh tinh từ tinh nguyên bào tới tinh trùng kéo dài khoảng 74 ngày.
- Buồng trứng có khoảng 1–2 triệu nang nguyên thủy lúc sinh, nhưng chỉ khoảng 400–500 noãn được phóng ra trong suốt đời sinh sản.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]The Ovarian CycleRichards JS, Vitamins and hormones 2018PMID 29544627
- [2]Anatomy, Abdomen and Pelvis: UterusAmeer MA et al., StatPearls 2025PMID 29262069
- [3]Anatomy, Abdomen and Pelvis, OvaryGibson E et al., StatPearls 2023PMID 31424771
- [4]Anatomy, Abdomen and Pelvis, ProstateSingh O et al., StatPearls 2023PMID 31082031
- [5]Anatomy, Abdomen and Pelvis, Ovary Corpus LuteumOliver R et al., StatPearls 2023PMID 30969526
