Hệ sinh dụcBuồng trứng
Hệ sinh dục· Ovarium

Buồng trứng

Mô hình

Human Reference Atlas (HuBMAP), CC BY 4.0, đã nén meshopt. Kéo thanh “Mặt cắt” để nhìn vào bên trong.

Mô tả

Hai tuyến hình hạnh nhân, kích thước khoảng 3 × 2 × 1 cm, nằm trong hố buồng trứng ở thành bên chậu hông, treo vào dây chằng rộng bởi mạc treo buồng trứng. Vùng vỏ chứa các nang trứng; buồng trứng tạo noãn và tiết estrogen, progesteron.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Biểu mô bề mặt và bao trắng

    Epithelium superficiale; Tunica albuginea ovarii

    Buồng trứng hình hạnh nhân khoảng 3 × 1,5 × 1 cm, phủ một lớp biểu mô vuông đơn (không phải phúc mạc thật), dưới là bao trắng sợi. Nhiều u buồng trứng thể biểu mô từng được cho là xuất phát ở đây; nay nhiều u thanh dịch độ cao được cho là bắt nguồn từ tua vòi.

  2. 02

    Vỏ buồng trứng và nang noãn

    Cortex ovarii; Folliculi ovarici

    Chứa nang noãn ở mọi giai đoạn: nguyên thủy, sơ cấp, thứ cấp và nang trội (de Graaf, khoảng 2 cm) trước khi phóng noãn; sau phóng noãn thành hoàng thể tiết progesteron. Số nang giảm từ khoảng 1–2 triệu lúc sinh xuống khoảng 400 000 ở tuổi dậy thì.

  3. 03

    Tủy và rốn buồng trứng

    Medulla ovarii; Hilum ovarii

    Mô đệm lỏng ở trung tâm chứa mạch máu xoắn, bạch huyết và thần kinh vào ra qua rốn ở bờ mạc treo; có tế bào rốn (tương đồng tế bào Leydig) tiết androgen.

  4. 04

    Các dây chằng buồng trứng

    Ligamentum suspensorium ovarii; Ligamentum ovarii proprium; Mesovarium

    Dây chằng treo (thắt lưng – buồng trứng) chứa động – tĩnh mạch buồng trứng từ thành chậu xuống; dây chằng riêng buồng trứng nối với sừng tử cung; mạc treo buồng trứng gắn vào lá sau dây chằng rộng. Buồng trứng có cuống dài dễ xoắn, gây đau cấp cần mổ.

  5. 05

    Mạch buồng trứng

    Arteria et vena ovarica

    Động mạch buồng trứng tách trực tiếp từ động mạch chủ bụng ngang L2, nối với nhánh buồng trứng của động mạch tử cung. Tĩnh mạch buồng trứng phải đổ vào tĩnh mạch chủ dưới, trái đổ vào tĩnh mạch thận trái; bạch huyết về hạch cạnh động mạch chủ.

Vị trí và liên quan

Buồng trứng nằm trong hố buồng trứng ở thành bên chậu hông, giới hạn bởi các mạch chậu ngoài ở trên và niệu quản, mạch chậu trong ở sau; thần kinh bịt chạy ngay bên ngoài, nên bệnh lý buồng trứng có thể gây đau lan mặt trong đùi. Buồng trứng treo vào thành chậu bởi dây chằng treo buồng trứng và nối với tử cung bởi dây chằng riêng buồng trứng.

Thiết diện buồng trứng sơ sinh với các nang trứng (Gray, hình 1113).
Thiết diện buồng trứng sơ sinh với các nang trứng (Gray, hình 1113).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Hình thể và cấu tạo

Buồng trứng được phủ bởi biểu mô bề mặt và lớp áo trắng mỏng. Vùng vỏ chứa nang trứng ở các giai đoạn (nguyên thủy, nguyên phát, thứ phát, nang có hốc), thể vàng sau phóng noãn và thể trắng; vùng tủy chứa mô liên kết lỏng và mạch máu. Buồng trứng không được phúc mạc phủ, nên noãn phóng ra ổ phúc mạc rồi được loa vòi tử cung đón.

Các giai đoạn phát triển của nang trứng trong buồng trứng.
Các giai đoạn phát triển của nang trứng trong buồng trứng.Tnhath · CC BY-SA 4.0 · Nguồn

Mạch máu và thần kinh

Động mạch buồng trứng tách từ động mạch chủ bụng ngang mức L2, đi trong dây chằng treo buồng trứng và nối với nhánh buồng trứng của động mạch tử cung. Tĩnh mạch buồng trứng phải đổ vào tĩnh mạch chủ dưới, bên trái vào tĩnh mạch thận trái. Bạch huyết theo mạch buồng trứng về hạch cạnh động mạch chủ.

Tử cung và dây chằng rộng phải nhìn từ sau, với vòi tử cung và buồng trứng (Gray, hình 1161).
Tử cung và dây chằng rộng phải nhìn từ sau, với vòi tử cung và buồng trứng (Gray, hình 1161).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Sinh lý

Mỗi nang nguyên thủy chứa một noãn dừng ở kỳ đầu giảm phân I, bao quanh bởi một lớp tế bào tiền hạt dẹt. Phần lớn nang ở trạng thái nghỉ; chỉ một nhóm được hoạt hóa để thành nang thứ phát rồi nang có hốc, nhờ trao đổi tín hiệu hai chiều giữa noãn và tế bào hạt, trong đó nhiều phân tử thuộc họ TGF-β.[1]

Ngoài nang trứng, buồng trứng còn có mô đệm gồm biểu mô bề mặt, lớp áo trắng, lưới buồng trứng, tế bào rốn, mạch máu, thần kinh, bạch mạch và tế bào miễn dịch. Lão hóa buồng trứng là sự giảm dần cả số lượng lẫn chất lượng noãn, liên quan đến sai lệch phân ly nhiễm sắc thể, tổn thương DNA và rối loạn ty thể; khi xảy ra sớm sẽ thành suy giảm dự trữ buồng trứng hoặc suy buồng trứng sớm.[2][3]

Liên quan, kích thước, chức năng và phát triển

Buồng trứng nằm sát vòi tử cung trong hố buồng trứng, tạo bởi chỗ chia đôi thành động mạch chậu ngoài và chậu trong. Phía trước là dây chằng rốn trong, phía sau là niệu quản và động mạch chậu trong, phía trên là phễu vòi và dây chằng treo buồng trứng (dây chằng phễu – chậu), phía dưới là góc tử cung – vòi qua dây chằng riêng buồng trứng. Dây chằng treo mang động – tĩnh mạch buồng trứng cùng đám rối giao cảm và phó giao cảm; dây chằng riêng là di tích của dây kéo (gubernaculum) và không chứa mạch. Buồng trứng bình thường rộng 2,0 cm, dài 3,5 cm, dày 1,0 cm, cỡ quả bóng golf. Thể tích thay đổi theo tuổi: khoảng 0,7 mL lúc 2 tuổi, đạt đỉnh 7,7 mL lúc 20 tuổi rồi giảm dần còn khoảng 2,8 mL khi mãn kinh. Từ ngoài vào trong có biểu mô mầm (vuông đơn), áo trắng bằng collagen, vùng vỏ chứa nang ở mọi kích thước và độ trưởng thành, và vùng tủy (rốn) bằng mô liên kết lỏng chứa mạch lớn.[4]

Buồng trứng có hai chức năng. Thứ nhất là nội tiết: từ tuổi dậy thì, GnRH vùng dưới đồi kích thích thùy trước tuyến yên tiết FSH và LH, tạo trục dưới đồi – tuyến yên – buồng trứng; FSH tác động lên tế bào hạt thúc đẩy nang lớn lên, LH tác động lên tế bào vỏ tạo androgen làm tiền chất cho estradiol, và estrogen tăng tạo các đặc tính sinh dục phụ. Thứ hai là chứa noãn, vốn bắt đầu phát triển từ trong bào thai rồi dừng lại tới dậy thì. Nang có hốc trung bình 2–9 mm và thường dưới 25 nang; chúng lớn dần trong chu kỳ tới khi một nang trội hình thành, các nang khác thoái hóa. Đỉnh LH gây phóng noãn; hoàng thể thay thế nang, tiết nhiều progesteron cùng ít inhibin A và estradiol. Nếu có thụ tinh, phôi nang tiết hCG duy trì hoàng thể cho tới khi rau đảm nhận; nếu không, hoàng thể thoái hóa thành thể trắng và progesteron giảm gây hành kinh. Về phát triển, buồng trứng có nguồn gốc trung bì trung gian; tế bào mầm từ nội bì túi noãn hoàng di cư qua ruột sau tới mào sinh dục (hình thành vào tuần 4), phân bào trên đường đi và thành noãn nguyên bào, được bao bởi lớp tế bào sẽ thành tế bào hạt. Buồng trứng cũng đi xuống nhưng dừng trong ổ bụng vì dây kéo nối với tử cung.[4]

Mô đệm buồng trứng: tế bào hình thoi xếp xoắn kiểu cuộn (HE).
Mô đệm buồng trứng: tế bào hình thoi xếp xoắn kiểu cuộn (HE).Mikael Häggström , M.D. Author info - Reusing images - Conflicts of interest: None Mikael Häggström , M.D. Consent note : Consent from the patient or patient's relatives is regarded as redundant, beca · CC0 · Nguồn
Nang trứng trưởng thành (nang de Graaf) của buồng trứng người, có hốc nang và gò trứng.
Nang trứng trưởng thành (nang de Graaf) của buồng trứng người, có hốc nang và gò trứng.Ed Uthman · CC BY 2.0 · Nguồn

Mạch, thần kinh, biến thể và ý nghĩa lâm sàng

Buồng trứng có nguồn máu kép từ động mạch buồng trứng và động mạch tử cung. Động mạch buồng trứng tách từ động mạch chủ bụng dưới động mạch thận (khoảng L2), đi trong dây chằng treo vào mạc treo buồng trứng và có thể nối với động mạch tử cung trong dây chằng rộng. Tĩnh mạch buồng trứng (đường kính trung bình 5 mm) còn dẫn lưu chu cung, cổ tử cung, mạc treo vòi và đám rối hình dây leo, nối với các đám rối cạnh buồng trứng, tử cung, bàng quang, trực tràng và âm hộ; bên trái đổ vào tĩnh mạch thận trái, bên phải đổ thẳng vào tĩnh mạch chủ dưới. Phần lớn bạch huyết theo mạch buồng trứng về hạch cạnh động mạch chủ quanh L2, nhưng còn hai đường: qua mạch bên tới hạch hạ vị rồi lên hạch cạnh chủ, và theo dây chằng tròn tới hạch chậu ngoài và hạch bẹn; đây là các đường di căn của ung thư buồng trứng. Giao cảm đến từ đám rối buồng trứng (tách từ đám rối thận, đi trong dây chằng treo) và dây thần kinh buồng trứng trên trong dây chằng riêng; phó giao cảm từ đám rối tử cung (chậu) do dây tạng chậu tạo nên. Khi mổ cần đặc biệt chú ý niệu quản hai bên nằm sát buồng trứng và các dây chằng: kẹp nhầm có thể gây hỏng niệu quản và suy thận cùng bên.[4]

Biến thể hay gặp nhất là nang buồng trứng: nang cơ năng xuất hiện tự nhiên theo dao động hormone trong chu kỳ, nhưng nang tồn tại lâu hoặc rất lớn làm tăng thể tích và tăng nguy cơ xoắn buồng trứng; nang ở mọi kích thước đều có thể gây đau chậu hoặc ra huyết bất thường. Buồng trứng phụ (hiếm) là buồng trứng thứ ba gắn vào các dây chằng bình thường; buồng trứng thừa (cực hiếm) không gắn vào các dây chằng ấy mà dính vào ruột già, bàng quang hay trực tràng; chúng thường nhỏ, phát hiện tình cờ khi mổ, hay có nang và cần cắt bỏ vì nguy cơ hóa u cao hơn. Một số người chỉ có một buồng trứng. Trong hội chứng Turner, buồng trứng ban đầu phát triển bình thường nhưng thoái hóa từ trước khi sinh thành “dải xơ” gồm các làn mô liên kết xen những đám tế bào hạt; thay vì hơn hai triệu noãn, người bệnh còn rất ít nên đa số vô sinh, dù một số ít mang kiểu nhân khảm có thể có thai tự nhiên. Suy buồng trứng sớm gây vô sinh, triệu chứng mãn kinh và mất tác dụng bảo vệ xương và tim mạch của estrogen. Hội chứng buồng trứng đa nang biểu hiện thưa kinh, mụn, rậm lông và vô sinh, với hơn 25 nang trên siêu âm độ phân giải tốt; ung thư buồng trứng diễn tiến âm thầm và là nguyên nhân tử vong do ung thư đứng thứ ba ở phụ nữ.[4]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Abdomen and Pelvis, OvaryGibson E, Mahdy H · StatPearls 2023 · NBK545187 · 13k ký tự

Đang tải…

Gibson E, Mahdy H. Anatomy, Abdomen and Pelvis, Ovary. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK545187 · PMID 31424771 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Abdomen and Pelvis, Ovary Corpus LuteumOliver R, Pillarisetty LS · StatPearls 2023 · NBK539704 · 8k ký tự

Đang tải…

Oliver R, Pillarisetty LS. Anatomy, Abdomen and Pelvis, Ovary Corpus Luteum. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK539704 · PMID 30969526 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.