Cơ hoành
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Vách cơ – gân hình vòm ngăn cách lồng ngực với ổ bụng, gồm phần cơ bám vào xương ức, sáu sụn sườn dưới và cột sống thắt lưng (trụ hoành), hội tụ vào gân trung tâm. Là cơ hô hấp chính: khi co, vòm hạ xuống làm tăng thể tích lồng ngực. Có ba lỗ lớn: lỗ tĩnh mạch chủ (T8), lỗ thực quản (T10) và lỗ động mạch chủ (T12).
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Trung tâm gân
Centrum tendineum
Tấm gân hình lá ba thùy ở giữa vòm, không bám vào xương; mọi bó cơ hội tụ vào đây. Dính chặt với màng ngoài tim ở trên. Lỗ tĩnh mạch chủ dưới nằm trong trung tâm gân ngang T8, nên lỗ này giãn ra khi hít vào giúp máu về tim.
- 02
Phần ức và phần sườn
Pars sternalis et pars costalis
Phần ức gồm hai bó nhỏ từ mặt sau mỏm mũi kiếm; phần sườn bám vào mặt trong sáu sụn sườn và xương sườn dưới. Giữa các phần là khe hở ức – sườn (Larrey) cho động mạch thượng vị trên đi qua, nơi có thể thoát vị Morgagni.
- 03
Phần thắt lưng và hai trụ
Pars lumbalis et crura
Trụ phải (L1–L3) dài hơn trụ trái (L1–L2); hai trụ nối nhau bằng dây chằng cung giữa vắt trước động mạch chủ. Dây chằng cung trong và ngoài vắt qua cơ thắt lưng lớn và cơ vuông thắt lưng. Các bó của trụ phải vòng quanh thực quản như một cơ thắt sinh lý chống trào ngược.
- 04
Các lỗ của cơ hoành
Hiatus diaphragmatis
Ba lỗ chính dễ nhớ theo “8, 10, 12”: lỗ tĩnh mạch chủ dưới (T8, kèm nhánh thần kinh hoành phải), lỗ thực quản (T10, kèm hai thân thần kinh lang thang) và lỗ động mạch chủ (T12, sau dây chằng cung giữa, kèm ống ngực và tĩnh mạch đơn). Lỗ thực quản giãn rộng gây thoát vị hoành trượt.
- 05
Hai vòm hoành
Cupulae diaphragmatis
Vòm phải cao hơn vòm trái (do gan bên dưới), lên tới khoang liên sườn 4–5 khi thở ra hết. Khi hít vào bình thường, vòm hạ khoảng 1,5 cm, khi hít sâu tới 10 cm, tạo khoảng 75% thể tích khí lưu thông. Một vòm nhô cao bất thường trên phim gợi ý liệt thần kinh hoành bên đó.
- 06
Thần kinh và mạch máu
Innervatio et vascularisatio
Vận động duy nhất do thần kinh hoành (C3–C5, “C3, 4, 5 giữ cơ hoành sống”), nên tổn thương tủy cổ cao trên C3 cần thở máy. Phúc mạc dưới trung tâm vòm cũng do thần kinh hoành cảm giác, nên kích thích ở đó gây đau xuyên lên vai. Máu từ động mạch hoành trên, hoành dưới, cơ hoành và các động mạch liên sườn dưới.
Vị trí và liên quan
Cơ hoành có hai vòm, vòm phải cao hơn (ngang khoang gian sườn V khi thở ra) do gan bên dưới. Mặt trên liên quan màng phổi và màng ngoài tim, mặt dưới liên quan gan, dạ dày, lách, thận và tuyến thượng thận. Phía sau có các cung dây chằng cho cơ thắt lưng và cơ vuông thắt lưng đi qua, và hai trụ hoành bám vào thân các đốt sống thắt lưng.

Hình thể và cấu tạo
Phần cơ chia ba phần theo nguyên ủy: phần ức, phần sườn và phần thắt lưng (trụ phải lớn hơn trụ trái); tất cả bám tận vào gân trung tâm hình lá ba thùy. Lỗ tĩnh mạch chủ nằm trong gân trung tâm nên được kéo mở khi hít vào; lỗ thực quản được bao bởi các thớ của trụ phải, góp phần chống trào ngược; lỗ động mạch chủ nằm sau dây chằng cung giữa. Thoát vị hoành bẩm sinh hay gặp ở tam giác thắt lưng – sườn bên trái (lỗ Bochdalek).
Mạch máu và thần kinh
Thần kinh vận động duy nhất là thần kinh hoành (C3–C5), nên tổn thương tủy cổ cao trên C3 gây ngừng thở; phần ngoại vi nhận thêm cảm giác từ các thần kinh gian sườn dưới. Đau do kích thích cơ hoành trung tâm lan lên vai qua các khoanh C3–C5. Động mạch từ động mạch hoành trên và dưới, động mạch màng ngoài tim – hoành và cơ hoành, và các động mạch gian sườn dưới.
Liên hệ lâm sàng
Cơ hoành là cơ hô hấp chính, và rối loạn chức năng cơ hoành là nguyên nhân khó thở thường bị bỏ sót, do phẫu thuật, chấn thương, u hay nhiễm trùng. Trên phim X-quang thường chỉ thấy vòm hoành nâng cao; soi huỳnh quang hoặc siêu âm phân biệt liệt (cử động nghịch thường khi hít mạnh qua mũi), yếu và nhão cơ hoành (mỏng bẩm sinh một đoạn).[1]
Chức năng và các lỗ của cơ hoành
Cơ hoành là cơ hít vào quan trọng nhất: khi co, nó kéo trung tâm gân xuống, tăng đường kính dọc của lồng ngực và áp lực âm trong lồng ngực nên không khí đi vào; khi hít vào nó dẹt xuống ổ bụng, đồng thời các cơ gian sườn ngoài nâng thành ngực trước như quai xô. Khi thở ra, lồng ngực hạ xuống và cơ hoành giãn, nâng lên, đẩy khí ra. Cơ hoành còn giúp các cơ thành bụng trước tăng áp lực ổ bụng khi đi tiểu, đại tiện và sinh đẻ, và khi nín thở nâng vật nặng (nghiệm pháp Valsalva, dùng để phân biệt âm thổi tim phải hay trái). Nó là “bơm ngực – bụng”: khi hạ xuống, áp lực trong ngực giảm và trong bụng tăng, ép máu tĩnh mạch chủ dưới lên nhĩ phải và hỗ trợ dòng bạch huyết đi lên ống ngực, nơi các van chặn dòng chảy ngược. Các bó sợi của trụ phải vòng quanh lỗ thực quản như một dây treo, đóng vai trò cơ thắt chống trào ngược.[2]
Phần ức gồm hai trẽ thịt từ mặt sau mỏm mũi kiếm; phần sườn xuất phát từ mặt trong sụn sườn sáu xương sườn dưới, cài răng lược với cơ ngang bụng. Cung thắt lưng – sườn trong là dải gân phủ cơ thắt lưng lớn, đi từ thân L1 tới mỏm ngang L1; cung ngoài phủ phần trên cơ vuông thắt lưng, từ mỏm ngang L1 tới bờ dưới xương sườn 12. Trụ phải xuất phát từ thân ba đốt thắt lưng đầu và các đĩa xen giữa, trụ trái từ hai đốt đầu; bờ trong hai trụ tạo dây chằng cung giữa vắt ngang trước động mạch chủ. Ngoài ba lỗ lớn còn có các lỗ nhỏ: lỗ ở trụ phải và trụ trái cho các dây tạng lớn và bé (bên trái thêm tĩnh mạch bán đơn), thân giao cảm đi sau cung thắt lưng – sườn trong, và khe Morgagni giữa phần ức và phần sườn chứa động mạch thượng vị trên và bạch huyết thành bụng, đây cũng là vị trí thoát vị hoành phía trước.[2]
Lỗ tĩnh mạch chủ
- Ngang đốt
- T8
- Vị trí
- Trung tâm gân
- Thành phần đi qua
- Tĩnh mạch chủ dưới, nhánh thần kinh hoành phải
Lỗ thực quản
- Ngang đốt
- T10
- Vị trí
- Dây treo cơ của trụ phải, lệch trái
- Thành phần đi qua
- Thực quản, hai thân X, nhánh thực quản của mạch vị trái, bạch huyết
Lỗ động mạch chủ
- Ngang đốt
- T12
- Vị trí
- Giữa hai trụ, sau dây chằng cung giữa
- Thành phần đi qua
- Động mạch chủ, ống ngực, tĩnh mạch đơn
| Lỗ | Ngang đốt | Vị trí | Thành phần đi qua |
|---|---|---|---|
| Lỗ tĩnh mạch chủ | T8 | Trung tâm gân | Tĩnh mạch chủ dưới, nhánh thần kinh hoành phải |
| Lỗ thực quản | T10 | Dây treo cơ của trụ phải, lệch trái | Thực quản, hai thân X, nhánh thực quản của mạch vị trái, bạch huyết |
| Lỗ động mạch chủ | T12 | Giữa hai trụ, sau dây chằng cung giữa | Động mạch chủ, ống ngực, tĩnh mạch đơn |
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Thorax: DiaphragmBains KNS, Kashyap S, Lappin SL · StatPearls 2023 · NBK519558 · 11k ký tự
Đang tải…
Bains KNS, Kashyap S, Lappin SL. Anatomy, Thorax: Diaphragm. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK519558 · PMID 30137842 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
