Hệ tim mạch
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ tim mạch gồm tim và mạng lưới mạch máu (động mạch, mao mạch, tĩnh mạch). Tim bơm máu theo hai vòng tuần hoàn: tuần hoàn phổi, nơi diễn ra trao đổi khí, và tuần hoàn hệ thống, đảm bảo tưới máu cho các mô.
Chức năng
- 01Vận chuyển oxy và chất dinh dưỡng tới các mô
- 02Đào thải CO₂ và sản phẩm chuyển hóa tới phổi và thận
- 03Tham gia điều hòa thân nhiệt
- 04Vận chuyển hormone và tế bào miễn dịch
Thành tim và hệ dẫn truyền
Thành tim gồm ba lớp: nội tâm mạc, cơ tim và thượng tâm mạc (epicardium). Thượng tâm mạc chính là lá tạng của ngoại tâm mạc thanh mạc; trong phôi, nó bắt nguồn từ cơ quan tiền thượng tâm mạc và là nguồn tế bào tiền thân cho mô liên kết và mạch vành, đồng thời là trung tâm phát tín hiệu cho sự phát triển và tái tạo cơ tim.[1]
Xung động phát ra từ nút xoang nhĩ, qua nút nhĩ thất và bó His tới mạng Purkinje dưới nội tâm mạc thất. Tế bào Purkinje có siêu cấu trúc và đặc tính điện sinh lý riêng cho phép dẫn truyền rất nhanh, giúp hai tâm thất co gần như đồng thời; cũng vì vậy, sợi Purkinje thường là nơi khởi phát và duy trì rối loạn nhịp thất.[2]

Liên hệ lâm sàng
Ngoại tâm mạc là màng hai lớp bọc tim và gốc các mạch lớn, nhưng có nhiều biến thể giải phẫu, dị tật bẩm sinh và bệnh lý (viêm, tràn dịch, co thắt). Siêu âm tim thường là phương tiện đầu tiên; cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ ngày càng được dùng để chẩn đoán và theo dõi điều trị.[3]
Hai vòng tuần hoàn qua bốn buồng tim
Tim gồm bốn buồng hợp thành hai bơm. Nhĩ phải nhận máu nghèo oxy của toàn cơ thể trừ phổi qua tĩnh mạch chủ trên và dưới, cùng máu của chính cơ tim qua xoang vành; máu qua van ba lá xuống thất phải, buồng bơm chính của tim phải, rồi qua đường ra thất phải và van động mạch phổi vào thân động mạch phổi. Ở mao mạch phổi, máu nhận oxy từ phế nang và được bốn tĩnh mạch phổi đưa về nhĩ trái. Nhĩ trái chuyển máu xuống thất trái qua van hai lá, vừa thụ động vừa bằng nhĩ thu; thất trái bơm máu qua van động mạch chủ vào tuần hoàn hệ thống. Cả bốn van chỉ có một nhiệm vụ: cho máu đi một chiều và ngăn dòng ngược.[4]
Nhịp co của các buồng do hệ dẫn truyền điều khiển: nút xoang, máy tạo nhịp chính, nằm ở chỗ nối tĩnh mạch chủ trên với nhĩ phải; xung lan qua nhĩ tới nút nhĩ – thất, bó His và mạng Purkinje, nhờ đó nhĩ co trước rồi hai thất co gần như đồng thời. Ở bào thai, vách liên nhĩ còn mở (lỗ bầu dục) và ống động mạch nối động mạch phổi với động mạch chủ, đưa phần lớn máu tránh phổi chưa hoạt động; cả hai đóng nhanh sau sinh, tách riêng tuần hoàn phổi và hệ thống như ở người lớn.[4]
Động mạch chủ: đường đi và các nhánh lớn
Động mạch chủ nhận máu từ thất trái qua van động mạch chủ ba lá. Động mạch chủ lên dài khoảng 5 cm, lên tới ngang T4; hai động mạch vành tách ra ngay từ các xoang van là nhánh đầu tiên. Quai động mạch chủ uốn ra sau và sang trái, vắt qua cuống phổi trái, trước khí quản; bờ trên quai thường nằm trên mặt phẳng ngang qua góc ức (khớp ức – sườn II) và đĩa T4–T5, và cho ba nhánh: thân tay đầu, động mạch cảnh chung trái và động mạch dưới đòn trái. Động mạch chủ xuống ngực nằm trong trung thất sau, bên trái cột sống rồi dần vào giữa, cho các nhánh tạng (màng ngoài tim, phế quản, thực quản, trung thất) và nhánh thành (gian sườn sau, hoành trên), rồi qua lỗ động mạch chủ của cơ hoành ngang T12 để thành động mạch chủ bụng.[5]

Gốc và động mạch chủ lên
- Giới hạn
- Van động mạch chủ → T4 (khoảng 5 cm)
- Nhánh chính
- Động mạch vành phải và trái
Quai
- Giới hạn
- Ngang mặt phẳng góc ức
- Nhánh chính
- Thân tay đầu, cảnh chung trái, dưới đòn trái
Động mạch chủ ngực
- Giới hạn
- Trung thất sau → lỗ hoành T12
- Nhánh chính
- Phế quản, thực quản, màng ngoài tim, gian sườn sau, hoành trên
Động mạch chủ bụng
- Giới hạn
- T12 → chia đôi ngang L4
- Nhánh chính
- Thân tạng, mạc treo tràng trên, thận, mạc treo tràng dưới
| Đoạn | Giới hạn | Nhánh chính |
|---|---|---|
| Gốc và động mạch chủ lên | Van động mạch chủ → T4 (khoảng 5 cm) | Động mạch vành phải và trái |
| Quai | Ngang mặt phẳng góc ức | Thân tay đầu, cảnh chung trái, dưới đòn trái |
| Động mạch chủ ngực | Trung thất sau → lỗ hoành T12 | Phế quản, thực quản, màng ngoài tim, gian sườn sau, hoành trên |
| Động mạch chủ bụng | T12 → chia đôi ngang L4 | Thân tạng, mạc treo tràng trên, thận, mạc treo tràng dưới |
Tuần hoàn thai và thay đổi lúc sinh
Ở thai, máu được oxy hóa tại bánh rau và theo tĩnh mạch chủ dưới về nhĩ phải, trong khi phổi còn xẹp, ngập dịch ối và tiểu động mạch phổi co thắt nên sức cản phổi rất cao. Hai đường tắt đưa máu tránh phổi. Lỗ bầu dục giữa hai nhĩ, giới hạn bởi vách nguyên phát và vách thứ phát, để máu từ nhĩ phải (áp lực cao hơn) đẩy van vách nguyên phát sang nhĩ trái, xuống thất trái và ra động mạch chủ. Ống động mạch, dẫn xuất của cung động mạch VI, nối thân động mạch phổi với eo động mạch chủ và đưa phần lớn máu thất phải sang tuần hoàn hệ thống; ống được giữ mở nhờ prostaglandin E (nhất là PGE2) do bánh rau và chính ống tiết ra.[6][7]
Ngay sau tiếng khóc đầu tiên, phổi nở, tiểu động mạch phổi giãn và lưu lượng máu phổi tăng vọt; cùng lúc dây rốn được kẹp, loại bánh rau khỏi tuần hoàn. Máu tĩnh mạch phổi về nhiều làm áp lực nhĩ trái vượt nhĩ phải, ép vách nguyên phát vào vách thứ phát và đóng lỗ bầu dục, về sau để lại hố bầu dục. Ống động mạch co lại khi oxy tăng và prostaglandin giảm. Nếu ống không đóng (còn ống động mạch, liên quan rubella bẩm sinh), máu đi từ động mạch chủ sang động mạch phổi do chênh áp, lâu ngày gây tăng áp phổi, đảo shunt và tím (hội chứng Eisenmenger) với nguy cơ loạn nhịp, đột tử. Truyền prostaglandin E1 có thể giữ ống mở chủ động ở trẻ có tim bẩm sinh phụ thuộc ống.[7][6]

Sự hình thành các mạch máu lớn
Tim hình thành từ hai ống nội tâm mạc hợp nhất, gấp khúc rồi được vách hóa. Động mạch chủ và thân động mạch phổi cùng tách ra từ thân động mạch (truncus arteriosus): hai gờ nón – thân phải và trái mọc xoắn ốc rồi hợp thành vách chủ – phổi trong tuần 5–8, nên hai mạch lớn quấn quanh nhau khi rời tim; trung mô của các gờ cũng tạo van động mạch chủ và van động mạch phổi. Sai lệch của quá trình xoắn và vách hóa này là cơ sở của nhiều tật tim thân – nón. Tĩnh mạch chủ trên phát triển chủ yếu từ tĩnh mạch chính trước phải và tĩnh mạch chính chung phải; tĩnh mạch chủ dưới là đường ghép từ nhiều đoạn của các tĩnh mạch chính sau, dưới chính và trên chính cùng đoạn gan, giải thích các biến thể như tĩnh mạch chủ dưới đôi hay tĩnh mạch chủ trên trái tồn tại. Tĩnh mạch phổi được sáp nhập vào thành nhĩ trái; xoang tĩnh mạch góp phần tạo mào tận cùng của nhĩ phải.[8][4]
Các cơ quan chính
Cơ quan cơ rỗng gồm bốn buồng (hai tâm nhĩ, hai tâm thất), nằm trong trung thất giữa, khoảng hai phần ba khối lượng ở bên trái đường giữa. Thể tích nhát bóp lúc nghỉ khoảng 70 mL.
Động mạch chủAortaĐộng mạch lớn nhất cơ thể, xuất phát từ tâm thất trái; gồm động mạch chủ lên, cung động mạch chủ và động mạch chủ xuống (đoạn ngực và đoạn bụng).
Thân động mạch phổiTruncus pulmonalisThân động mạch ngắn (khoảng 5 cm) xuất phát từ nón động mạch của tâm thất phải, đi lên ra sau và chia đôi dưới cung động mạch chủ, ngang T5–T6, thành động mạch phổi phải và trái. Đây là động mạch duy nhất sau sinh mang máu nghèo oxy; ở bào thai, ống động mạch nối nó với cung động mạch chủ.
Tĩnh mạch chủVena cava superior et inferiorHai thân tĩnh mạch lớn nhất đưa máu hệ thống về tâm nhĩ phải. Tĩnh mạch chủ trên (khoảng 7 cm) do hai tĩnh mạch cánh tay đầu hợp thành sau sụn sườn I phải, nhận thêm tĩnh mạch đơn. Tĩnh mạch chủ dưới bắt đầu ngang L5 từ hai tĩnh mạch chậu chung, đi lên bên phải động mạch chủ, qua cơ hoành ngang T8 rồi đổ vào tâm nhĩ phải.
Tĩnh mạch cửaVena portae hepatisTĩnh mạch dài khoảng 8 cm đưa máu từ ống tiêu hóa, lách và tụy về gan, cung cấp khoảng 75% lưu lượng máu gan. Máu cửa mang dưỡng chất và chất hấp thu từ ruột để gan xử lý trước khi vào tuần hoàn chung.
Số liệu tham chiếu
- Lúc nghỉ, tim co bóp 60–100 lần mỗi phút, tức khoảng 100.000 lần mỗi ngày.
- Cung lượng tim lúc nghỉ ở người trưởng thành khoảng 5 L/phút.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Epicardium in Heart DevelopmentCao Y et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2020PMID 31451510
- [2]Cardiac Purkinje cellsBoyden PA et al., Heart rhythm 2010PMID 19939742
- [3]Imaging of Pericardial DiseaseKligerman S, Radiologic clinics of North America 2019PMID 30454812
- [4]Anatomy, Thorax, HeartRehman I et al., StatPearls 2023PMID 29262022
- [5]Anatomy, Abdomen and Pelvis: AortaWhite HJ et al., StatPearls 2023PMID 30726004
- [6]Anatomy, Thorax, Heart Foramen OvaleYee K et al., StatPearls 2023PMID 31424787
- [7]Anatomy, Thorax, Heart Ductus ArteriosusHuff T et al., StatPearls 2023PMID 29262217
- [8]Anatomy, Thorax, Heart Great VesselsBamalan OA et al., StatPearls 2023PMID 31613460
- [9]Physiology, Cardiac OutputStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29262215Căn cứ cho: Tần số tim, cung lượng tim
- [10]Physiology, CardiovascularStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29630249
