Tài liệuHệ tim mạch
Hệ cơ quan· Systema cardiovasculare

Hệ tim mạch

Mô hình

Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.

Đại cương

Hệ tim mạch gồm tim và mạng lưới mạch máu (động mạch, mao mạch, tĩnh mạch). Tim bơm máu theo hai vòng tuần hoàn: tuần hoàn phổi, nơi diễn ra trao đổi khí, và tuần hoàn hệ thống, đảm bảo tưới máu cho các mô.

Chức năng

  1. 01Vận chuyển oxy và chất dinh dưỡng tới các mô
  2. 02Đào thải CO₂ và sản phẩm chuyển hóa tới phổi và thận
  3. 03Tham gia điều hòa thân nhiệt
  4. 04Vận chuyển hormone và tế bào miễn dịch

Thành tim và hệ dẫn truyền

Thành tim gồm ba lớp: nội tâm mạc, cơ tim và thượng tâm mạc (epicardium). Thượng tâm mạc chính là lá tạng của ngoại tâm mạc thanh mạc; trong phôi, nó bắt nguồn từ cơ quan tiền thượng tâm mạc và là nguồn tế bào tiền thân cho mô liên kết và mạch vành, đồng thời là trung tâm phát tín hiệu cho sự phát triển và tái tạo cơ tim.[1]

Xung động phát ra từ nút xoang nhĩ, qua nút nhĩ thất và bó His tới mạng Purkinje dưới nội tâm mạc thất. Tế bào Purkinje có siêu cấu trúc và đặc tính điện sinh lý riêng cho phép dẫn truyền rất nhanh, giúp hai tâm thất co gần như đồng thời; cũng vì vậy, sợi Purkinje thường là nơi khởi phát và duy trì rối loạn nhịp thất.[2]

Sơ đồ đơn giản hệ tuần hoàn: động mạch (đỏ) và tĩnh mạch (xanh).
Sơ đồ đơn giản hệ tuần hoàn: động mạch (đỏ) và tĩnh mạch (xanh).LadyofHats , Mariana Ruiz Villarreal · Public domain · Nguồn

Liên hệ lâm sàng

Ngoại tâm mạc là màng hai lớp bọc tim và gốc các mạch lớn, nhưng có nhiều biến thể giải phẫu, dị tật bẩm sinh và bệnh lý (viêm, tràn dịch, co thắt). Siêu âm tim thường là phương tiện đầu tiên; cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ ngày càng được dùng để chẩn đoán và theo dõi điều trị.[3]

Thiết diện tim với đường đi của máu qua các buồng và van.
Thiết diện tim với đường đi của máu qua các buồng và van.Blausen Medical Communications, Inc. · CC BY 3.0 · Nguồn

Hai vòng tuần hoàn qua bốn buồng tim

Tim gồm bốn buồng hợp thành hai bơm. Nhĩ phải nhận máu nghèo oxy của toàn cơ thể trừ phổi qua tĩnh mạch chủ trên và dưới, cùng máu của chính cơ tim qua xoang vành; máu qua van ba lá xuống thất phải, buồng bơm chính của tim phải, rồi qua đường ra thất phải và van động mạch phổi vào thân động mạch phổi. Ở mao mạch phổi, máu nhận oxy từ phế nang và được bốn tĩnh mạch phổi đưa về nhĩ trái. Nhĩ trái chuyển máu xuống thất trái qua van hai lá, vừa thụ động vừa bằng nhĩ thu; thất trái bơm máu qua van động mạch chủ vào tuần hoàn hệ thống. Cả bốn van chỉ có một nhiệm vụ: cho máu đi một chiều và ngăn dòng ngược.[4]

Nhịp co của các buồng do hệ dẫn truyền điều khiển: nút xoang, máy tạo nhịp chính, nằm ở chỗ nối tĩnh mạch chủ trên với nhĩ phải; xung lan qua nhĩ tới nút nhĩ – thất, bó His và mạng Purkinje, nhờ đó nhĩ co trước rồi hai thất co gần như đồng thời. Ở bào thai, vách liên nhĩ còn mở (lỗ bầu dục) và ống động mạch nối động mạch phổi với động mạch chủ, đưa phần lớn máu tránh phổi chưa hoạt động; cả hai đóng nhanh sau sinh, tách riêng tuần hoàn phổi và hệ thống như ở người lớn.[4]

Động mạch chủ: đường đi và các nhánh lớn

Động mạch chủ nhận máu từ thất trái qua van động mạch chủ ba lá. Động mạch chủ lên dài khoảng 5 cm, lên tới ngang T4; hai động mạch vành tách ra ngay từ các xoang van là nhánh đầu tiên. Quai động mạch chủ uốn ra sau và sang trái, vắt qua cuống phổi trái, trước khí quản; bờ trên quai thường nằm trên mặt phẳng ngang qua góc ức (khớp ức – sườn II) và đĩa T4–T5, và cho ba nhánh: thân tay đầu, động mạch cảnh chung trái và động mạch dưới đòn trái. Động mạch chủ xuống ngực nằm trong trung thất sau, bên trái cột sống rồi dần vào giữa, cho các nhánh tạng (màng ngoài tim, phế quản, thực quản, trung thất) và nhánh thành (gian sườn sau, hoành trên), rồi qua lỗ động mạch chủ của cơ hoành ngang T12 để thành động mạch chủ bụng.[5]

Các đoạn của động mạch chủ và nhánh chính, kèm mức đốt sống: động mạch chủ lên (pars ascendens, cho động mạch vành), cung (arcus aortae, cho thân cánh tay đầu, động mạch cảnh chung trái và dưới đòn trái), động mạch chủ ngực (pars thoracica) và bụng (pars abdominalis) xuyên cơ hoành ở T12, chia đôi thành hai động mạch chậu chung ở L4.
Các đoạn của động mạch chủ và nhánh chính, kèm mức đốt sống: động mạch chủ lên (pars ascendens, cho động mạch vành), cung (arcus aortae, cho thân cánh tay đầu, động mạch cảnh chung trái và dưới đòn trái), động mạch chủ ngực (pars thoracica) và bụng (pars abdominalis) xuyên cơ hoành ở T12, chia đôi thành hai động mạch chậu chung ở L4.Human Anatomy wiki (original diagram) · CC BY 4.0 · Nguồn
  • Gốc và động mạch chủ lên

    Giới hạn
    Van động mạch chủ → T4 (khoảng 5 cm)
    Nhánh chính
    Động mạch vành phải và trái
  • Quai

    Giới hạn
    Ngang mặt phẳng góc ức
    Nhánh chính
    Thân tay đầu, cảnh chung trái, dưới đòn trái
  • Động mạch chủ ngực

    Giới hạn
    Trung thất sau → lỗ hoành T12
    Nhánh chính
    Phế quản, thực quản, màng ngoài tim, gian sườn sau, hoành trên
  • Động mạch chủ bụng

    Giới hạn
    T12 → chia đôi ngang L4
    Nhánh chính
    Thân tạng, mạc treo tràng trên, thận, mạc treo tràng dưới
Các đoạn của động mạch chủ và những nhánh lớn của mỗi đoạn.

Tuần hoàn thai và thay đổi lúc sinh

Ở thai, máu được oxy hóa tại bánh rau và theo tĩnh mạch chủ dưới về nhĩ phải, trong khi phổi còn xẹp, ngập dịch ối và tiểu động mạch phổi co thắt nên sức cản phổi rất cao. Hai đường tắt đưa máu tránh phổi. Lỗ bầu dục giữa hai nhĩ, giới hạn bởi vách nguyên phát và vách thứ phát, để máu từ nhĩ phải (áp lực cao hơn) đẩy van vách nguyên phát sang nhĩ trái, xuống thất trái và ra động mạch chủ. Ống động mạch, dẫn xuất của cung động mạch VI, nối thân động mạch phổi với eo động mạch chủ và đưa phần lớn máu thất phải sang tuần hoàn hệ thống; ống được giữ mở nhờ prostaglandin E (nhất là PGE2) do bánh rau và chính ống tiết ra.[6][7]

Ngay sau tiếng khóc đầu tiên, phổi nở, tiểu động mạch phổi giãn và lưu lượng máu phổi tăng vọt; cùng lúc dây rốn được kẹp, loại bánh rau khỏi tuần hoàn. Máu tĩnh mạch phổi về nhiều làm áp lực nhĩ trái vượt nhĩ phải, ép vách nguyên phát vào vách thứ phát và đóng lỗ bầu dục, về sau để lại hố bầu dục. Ống động mạch co lại khi oxy tăng và prostaglandin giảm. Nếu ống không đóng (còn ống động mạch, liên quan rubella bẩm sinh), máu đi từ động mạch chủ sang động mạch phổi do chênh áp, lâu ngày gây tăng áp phổi, đảo shunt và tím (hội chứng Eisenmenger) với nguy cơ loạn nhịp, đột tử. Truyền prostaglandin E1 có thể giữ ống mở chủ động ở trẻ có tim bẩm sinh phụ thuộc ống.[7][6]

Tuần hoàn thai: máu giàu oxy từ nhau theo tĩnh mạch rốn (v. umbilicalis), phần lớn đi tắt qua ống tĩnh mạch (ductus venosus) vào tĩnh mạch chủ dưới rồi qua lỗ bầu dục (foramen ovale) sang nhĩ trái; máu từ thân động mạch phổi đi tắt qua ống động mạch (ductus arteriosus) vào động mạch chủ; hai động mạch rốn (aa. umbilicales) đưa máu nghèo oxy về nhau. Màu thể hiện độ bão hòa oxy (SaO₂).
Tuần hoàn thai: máu giàu oxy từ nhau theo tĩnh mạch rốn (v. umbilicalis), phần lớn đi tắt qua ống tĩnh mạch (ductus venosus) vào tĩnh mạch chủ dưới rồi qua lỗ bầu dục (foramen ovale) sang nhĩ trái; máu từ thân động mạch phổi đi tắt qua ống động mạch (ductus arteriosus) vào động mạch chủ; hai động mạch rốn (aa. umbilicales) đưa máu nghèo oxy về nhau. Màu thể hiện độ bão hòa oxy (SaO₂).Human Anatomy wiki (original diagram) · CC BY 4.0 · Nguồn

Sự hình thành các mạch máu lớn

Tim hình thành từ hai ống nội tâm mạc hợp nhất, gấp khúc rồi được vách hóa. Động mạch chủ và thân động mạch phổi cùng tách ra từ thân động mạch (truncus arteriosus): hai gờ nón – thân phải và trái mọc xoắn ốc rồi hợp thành vách chủ – phổi trong tuần 5–8, nên hai mạch lớn quấn quanh nhau khi rời tim; trung mô của các gờ cũng tạo van động mạch chủ và van động mạch phổi. Sai lệch của quá trình xoắn và vách hóa này là cơ sở của nhiều tật tim thân – nón. Tĩnh mạch chủ trên phát triển chủ yếu từ tĩnh mạch chính trước phải và tĩnh mạch chính chung phải; tĩnh mạch chủ dưới là đường ghép từ nhiều đoạn của các tĩnh mạch chính sau, dưới chính và trên chính cùng đoạn gan, giải thích các biến thể như tĩnh mạch chủ dưới đôi hay tĩnh mạch chủ trên trái tồn tại. Tĩnh mạch phổi được sáp nhập vào thành nhĩ trái; xoang tĩnh mạch góp phần tạo mào tận cùng của nhĩ phải.[8][4]

Các cơ quan chính

TimCor

Cơ quan cơ rỗng gồm bốn buồng (hai tâm nhĩ, hai tâm thất), nằm trong trung thất giữa, khoảng hai phần ba khối lượng ở bên trái đường giữa. Thể tích nhát bóp lúc nghỉ khoảng 70 mL.

Động mạch chủAorta

Động mạch lớn nhất cơ thể, xuất phát từ tâm thất trái; gồm động mạch chủ lên, cung động mạch chủ và động mạch chủ xuống (đoạn ngực và đoạn bụng).

Thân động mạch phổiTruncus pulmonalis

Thân động mạch ngắn (khoảng 5 cm) xuất phát từ nón động mạch của tâm thất phải, đi lên ra sau và chia đôi dưới cung động mạch chủ, ngang T5–T6, thành động mạch phổi phải và trái. Đây là động mạch duy nhất sau sinh mang máu nghèo oxy; ở bào thai, ống động mạch nối nó với cung động mạch chủ.

Tĩnh mạch chủVena cava superior et inferior

Hai thân tĩnh mạch lớn nhất đưa máu hệ thống về tâm nhĩ phải. Tĩnh mạch chủ trên (khoảng 7 cm) do hai tĩnh mạch cánh tay đầu hợp thành sau sụn sườn I phải, nhận thêm tĩnh mạch đơn. Tĩnh mạch chủ dưới bắt đầu ngang L5 từ hai tĩnh mạch chậu chung, đi lên bên phải động mạch chủ, qua cơ hoành ngang T8 rồi đổ vào tâm nhĩ phải.

Tĩnh mạch cửaVena portae hepatis

Tĩnh mạch dài khoảng 8 cm đưa máu từ ống tiêu hóa, lách và tụy về gan, cung cấp khoảng 75% lưu lượng máu gan. Máu cửa mang dưỡng chất và chất hấp thu từ ruột để gan xử lý trước khi vào tuần hoàn chung.

Số liệu tham chiếu

  • Lúc nghỉ, tim co bóp 60–100 lần mỗi phút, tức khoảng 100.000 lần mỗi ngày.
  • Cung lượng tim lúc nghỉ ở người trưởng thành khoảng 5 L/phút.

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.