Tủy sống
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Cấu trúc thần kinh trung ương nằm trong ống sống, dài khoảng 42–45 cm, đi từ lỗ lớn xương chẩm đến ngang mức đốt sống L1–L2. Tủy sống dẫn truyền tín hiệu giữa não và ngoại biên, đồng thời là trung tâm của các phản xạ tủy.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Chất xám
Substantia grisea medullae spinalis
Cột thân neuron hình chữ H (hay cánh bướm) quanh ống trung tâm, chia thành sừng trước, sừng sau và vùng trung gian. Tỉ lệ chất xám lớn nhất ở hai phình tủy, nơi chi phối chi trên và chi dưới.
- 02
Sừng trước
Cornu anterius
Chứa neuron vận động alpha và gamma (lớp Rexed IX) xếp theo nguyên tắc đỉnh–gốc: nhóm trong chi phối cơ trục, nhóm ngoài chi phối cơ chi. Sợi trục đi ra theo rễ trước; tổn thương ở đây gây liệt mềm, teo cơ và rung giật bó cơ.
- 03
Sừng sau
Cornu posterius
Nơi tận cùng của sợi cảm giác từ rễ sau, gồm chất keo (lớp II) xử lý đau và nhiệt, nhân riêng (lớp III–IV) và nhân ngực (Clarke, C8–L2) chuyển tiếp cảm giác bản thể lên tiểu não.
- 04
Sừng bên và chất trung gian
Cornu laterale; Substantia intermedia
Từ T1 đến L2, cột trung gian ngoài chứa neuron tiền hạch giao cảm; từ S2 đến S4, nhân trung gian bên chứa neuron tiền hạch phó giao cảm cùng. Sợi trục đi theo rễ trước rồi nhánh thông trắng tới chuỗi hạch giao cảm.
- 05
Ống trung tâm
Canalis centralis
Ống hẹp lót tế bào ống nội tủy, liên tiếp với não thất IV ở trên và tận cùng ở nón tủy thành não thất tận. Ở người lớn ống thường bị bít từng đoạn; giãn ống (hydromyelia) hoặc hốc tủy (syringomyelia) làm mất cảm giác đau – nhiệt kiểu “áo choàng”.
- 06
Thừng sau
Funiculus posterior
Gồm bó thon (Goll, từ chi dưới) ở trong và bó chêm (Burdach, từ chi trên, trên T6) ở ngoài, dẫn cảm giác xúc giác tinh, rung và bản thể có ý thức cùng bên lên nhân thon và nhân chêm ở hành não.
- 07
Thừng bên
Funiculus lateralis
Chứa bó vỏ – tủy bên (vận động chủ ý, đã bắt chéo ở hành não), bó đỏ – tủy, bó lưới – tủy bên, các bó tủy – tiểu não trước và sau, và bó gai – đồi thị bên dẫn cảm giác đau – nhiệt bên đối diện.
- 08
Thừng trước
Funiculus anterior
Nằm giữa khe giữa trước và rễ trước; chứa bó vỏ – tủy trước (không bắt chéo), các bó tiền đình – tủy, lưới – tủy giữa và mái – tủy điều khiển tư thế và cơ trục, cùng bó gai – đồi thị trước dẫn xúc giác thô.
- 09
Phình tủy và nón tủy
Intumescentia cervicalis et lumbosacralis; Conus medullaris
Phình cổ (C4–T1) và phình thắt lưng – cùng (L2–S3) là nơi xuất phát đám rối cánh tay và thắt lưng – cùng. Tủy thon lại thành nón tủy ngang L1–L2 ở người lớn, tiếp tục bằng dây tận cùng; các rễ dưới đó tạo chùm đuôi ngựa.
Vị trí và liên quan
Tủy sống nằm trong ống sống, đi từ lỗ lớn xương chẩm (nối tiếp hành não) đến ngang đốt sống thắt lưng L1–L2, tận cùng bằng nón tủy. Dưới mức này, các rễ thần kinh thắt lưng – cùng chạy xuống tạo thành chùm đuôi ngựa; vì vậy chọc dò tủy sống được thực hiện ở khe L3–L4 hoặc L4–L5 mà không chạm tủy.
Hình thể và cấu tạo
Trên thiết đồ cắt ngang, chất xám hình chữ H nằm giữa, gồm sừng trước (neuron vận động), sừng sau (neuron cảm giác) và ở đoạn ngực – thắt lưng cao có sừng bên (neuron giao cảm). Chất trắng bao quanh, chia thành các thừng trước, bên, sau, chứa các bó dẫn truyền lên và xuống. Tủy có hai chỗ phình cổ và thắt lưng, nơi xuất phát các đám rối thần kinh chi trên và chi dưới.

Mạch máu và thần kinh
Tủy được cấp máu bởi một động mạch tủy sống trước (nuôi khoảng hai phần ba trước) và hai động mạch tủy sống sau, được tăng cường bởi các động mạch rễ, trong đó lớn nhất là động mạch rễ lớn (Adamkiewicz) ở đoạn thắt lưng – ngực dưới. Ba mươi mốt đôi dây thần kinh sống thoát ra qua các lỗ gian đốt sống.
Vai trò dẫn truyền
Sừng sau tủy sống là trạm đầu tiên của đường cảm giác đau: sợi Aδ và C tận cùng tại đây, tín hiệu bắt chéo qua mép trắng trước rồi đi lên trong bó gai – đồi thị. Các đường xuống từ thân não điều biến tín hiệu ngay tại sừng sau, giải thích vì sao cảm nhận đau có thể tăng hoặc giảm theo trạng thái thần kinh trung ương.[1]
Định khu tổn thương tủy
Tủy sống điều khiển cơ vân của thân và chi và nhận cảm giác từ các vùng này; ở người lớn nó kéo dài từ hành não tới bờ dưới đốt sống thắt lưng I. Các bó lên và xuống được sắp xếp rất trật tự, nên từ bệnh sử và khám thần kinh có thể phân biệt bệnh tủy với bệnh thần kinh ngoại biên hay não, xác định tầng và phần tủy bị tổn thương trước khi chụp MRI.[2][3]
Ba bó then chốt là bó vỏ – gai (vận động), bó gai – đồi thị (đau, nhiệt) và cột sau (xúc giác tinh, cảm giác sâu). Vì chúng bắt chéo ở các mức khác nhau, mỗi hội chứng tủy không hoàn toàn có kiểu mất chức năng riêng: hội chứng cột sau, hội chứng tủy trước (thường do thiếu máu động mạch tủy trước), hội chứng tủy trung tâm, hội chứng Brown-Séquard (nửa tủy), hội chứng nón tủy và hội chứng đuôi ngựa.[4]
Viêm tủy cắt ngang có nhiều nguyên nhân ngoài xơ cứng rải rác; việc phát hiện kháng thể IgG kháng aquaporin-4 (viêm tủy thị thần kinh) và kháng MOG đã thay đổi chẩn đoán. Viêm tủy thị thần kinh điển hình gồm các đợt tái phát viêm thần kinh thị giác và viêm tủy cắt ngang; tổn thương não của bệnh phân bố theo vùng biểu hiện aquaporin-4. Chẩn đoán sớm rất quan trọng vì nguy cơ tái phát và tàn tật nặng.[3][5]
Phát triển
Tủy sống bắt nguồn từ tế bào gốc lưỡng tiềm năng thần kinh – trung bì nằm trong ống thần kinh. Phần lớn ống thần kinh (não và tủy phía trên) hình thành do rãnh thần kinh gấp lại và khép ở mặt lưng (tạo ống thần kinh sơ cấp), còn đoạn cùng phía sau hình thành bằng cách tạo lòng ống mới trong một dây tủy đặc (tạo ống thứ cấp). Tế bào tiền thân thần kinh xếp thành biểu mô giả tầng; cách chúng phân chia quyết định sự lớn lên của ống và khởi động sinh neuron.[6]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Neuroanatomy, Spinal CordKhan YS, Lui F · StatPearls 2023 · NBK559056 · 27k ký tự
Đang tải…
Khan YS, Lui F. Neuroanatomy, Spinal Cord. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK559056 · PMID 32644482 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Spinal Cord VeinsGreen K, Reddy V, Hogg JP · StatPearls 2023 · NBK542182 · 15k ký tự
Đang tải…
Green K, Reddy V, Hogg JP. Neuroanatomy, Spinal Cord Veins. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK542182 · PMID 31194339 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Back, Spinal Cord ArteriesKaiser JT, Reddy V, Lugo-Pico JG · StatPearls 2023 · NBK537219 · 12k ký tự
Đang tải…
Kaiser JT, Reddy V, Lugo-Pico JG. Anatomy, Back, Spinal Cord Arteries. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK537219 · PMID 30725904 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Spinal Cord ArteriesHasan S, Arain A · StatPearls 2023 · NBK539889 · 8k ký tự
Đang tải…
Hasan S, Arain A. Neuroanatomy, Spinal Cord Arteries. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK539889 · PMID 30969711 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Basic anatomy and physiology of pain pathwaysBourne S et al., Neurosurgery clinics of North America 2014PMID 25240653
- [2]The spinal cord: a review of functional neuroanatomyBican O et al., Neurologic clinics 2013PMID 23186894
- [3]Spinal Cord Anatomy and LocalizationHardy TA, Continuum 2021PMID 33522735
- [4]Incomplete Cord Syndromes: Clinical and Imaging ReviewKunam VK et al., Radiographics 2018PMID 29995620
- [5]Diagnosing neuromyelitis opticaMakhani N et al., Neuroimaging clinics of North America 2013PMID 23608690
- [6]Early spinal cord development: from neural tube formation to neurogenesisSaade M et al., Nature reviews. Neuroscience 2025PMID 39915695
- [7]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [8]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [9]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não

