Hạnh nhân khẩu cái
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Hai khối mô lympho nằm trong hố hạnh nhân giữa cung khẩu cái lưỡi và cung khẩu cái hầu, thuộc vòng bạch huyết quanh họng (vòng Waldeyer) cùng hạnh nhân hầu, hạnh nhân vòi và hạnh nhân lưỡi. Bề mặt có các khe hốc làm tăng diện tiếp xúc với kháng nguyên.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Amidan khẩu cái
Tonsilla palatina
Hai khối mô lympho hình hạnh nhân trong hố amidan, giữa cung khẩu cái – lưỡi (trước) và cung khẩu cái – hầu (sau). Đây là amidan người ta thường gọi; to nhất ở tuổi 4–10, rồi teo dần. Bề mặt có 10–20 hốc sâu nơi vi khuẩn và chất bã dễ ứ đọng.
- 02
Amidan hầu (VA)
Tonsilla pharyngea
Một khối duy nhất ở vòm và thành sau tỵ hầu, phủ biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển. Khi phì đại ở trẻ nhỏ (VA), nó gây ngủ ngáy, thở miệng và có thể bít lỗ vòi tai, dẫn tới viêm tai giữa tái diễn.
- 03
Amidan vòi
Tonsilla tubaria
Đám mô lympho nhỏ quanh lỗ hầu của vòi tai, ở thành bên tỵ hầu, nối tiếp với amidan hầu. Viêm amidan vòi góp phần gây tắc vòi tai.
- 04
Amidan lưỡi
Tonsilla lingualis
Các nang lympho rải rác ở đáy lưỡi, sau rãnh tận cùng, mỗi nang có một hốc. Cùng với amidan khẩu cái, hầu và vòi, nó khép kín vòng bạch huyết Waldeyer.
- 05
Hố amidan và giường amidan
Fossa tonsillaris
Amidan khẩu cái có bao xơ ở mặt ngoài, tách khỏi cơ khít hầu trên bằng mô lỏng lẻo, đó là mặt phẳng bóc tách khi cắt amidan và là nơi mủ tích tụ trong áp xe quanh amidan. Thần kinh thiệt hầu chạy ngay ngoài giường amidan nên đau tai là triệu chứng thường gặp sau mổ.
- 06
Mạch máu amidan
Vasa tonsillae palatinae
Nhánh amidan của động mạch mặt là nguồn chính, đi vào cực dưới; thêm các nhánh từ động mạch lưỡi, khẩu cái lên, khẩu cái xuống và hầu lên. Tĩnh mạch khẩu cái ngoài (tĩnh mạch cạnh amidan) đi ở mặt ngoài bao, là nguồn chảy máu thường gặp sau cắt amidan.
Vị trí và liên quan
Hạnh nhân khẩu cái nằm ở thành bên khẩu hầu, trong hố hạnh nhân giới hạn bởi cung khẩu cái lưỡi ở trước và cung khẩu cái hầu ở sau; đáy hố là cơ khít hầu trên. Cùng hạnh nhân hầu (VA) ở vòm họng, hạnh nhân vòi quanh lỗ vòi tai và hạnh nhân lưỡi ở đáy lưỡi, chúng tạo vòng bạch huyết quanh họng canh giữ chỗ vào của đường thở và đường tiêu hóa.
Hình thể và cấu tạo
Mặt tự do được phủ biểu mô lát tầng, lõm sâu thành 10–20 khe hốc; dưới biểu mô là các nang lympho có trung tâm mầm. Mặt sâu có bao xơ ngăn cách với cơ khít hầu; khoang lỏng giữa bao và cơ là nơi áp xe quanh hạnh nhân hình thành. Hạnh nhân to nhất ở trẻ em và nhỏ dần sau dậy thì.
Mạch máu và thần kinh
Động mạch chính là nhánh hạnh nhân của động mạch mặt, cùng các nhánh nhỏ từ động mạch hầu lên, khẩu cái lên, lưỡi và khẩu cái xuống. Tĩnh mạch khẩu cái ngoài chạy sát bao hạnh nhân, nguồn chảy máu thường gặp sau cắt amidan. Bạch huyết đổ về hạch cảnh – nhị thân dưới góc hàm, hạch thường sưng khi viêm họng.
Liên hệ lâm sàng
Hạnh nhân là một phần của mô lympho liên kết niêm mạc. Trong bệnh thận IgA, các nghiên cứu cho thấy mối liên hệ giữa miễn dịch tại hạnh nhân, vi khuẩn hạnh nhân và IgA1 thiếu galactose trong huyết thanh; vì vậy cắt amidan là một lựa chọn điều trị được dùng ở một số nơi.[1]
Hốc amidan, tế bào M và phát triển
Nằm ở thành bên họng miệng, ngay cửa vào đường hô hấp và tiêu hóa, amidan khẩu cái tiếp xúc liên tục với mầm bệnh và vật lạ đi qua miệng. Là mô lympho liên kết niêm mạc, đây là mô lympho chính của họng miệng: mỗi amidan có khoảng 15 hốc làm tăng mạnh diện tích bề mặt bên trong, lót bởi biểu mô lát tầng không sừng hóa xen biểu mô lưới. Trung tâm mầm của nang, vùng áo nang, vùng ngoài nang và biểu mô lưới của hốc cùng điều phối đáp ứng miễn dịch. Tế bào M chuyên bắt kháng nguyên trên bề mặt hốc đưa kháng nguyên của mầm bệnh vào trong và khởi động chuỗi miễn dịch; tế bào B ở đây trưởng thành và tạo được mọi lớp kháng thể (IgA, IgD, IgE, IgG, IgM). Nghiên cứu gần đây còn thấy amidan chứa các dạng trung gian phát triển tế bào T giống ở tuyến ức và tủy xương.[2]
Amidan khẩu cái bắt đầu phát triển từ tuần 14 thai kỳ, từ túi hầu thứ hai: các tế bào đơn nhân lang thang di cư vào trung mô, các hốc mọc sâu vào mô liên kết và được tế bào lympho T xâm nhập từ tuần 16; đây được coi là vùng tế bào B đầu tiên của mô lympho thai. Thần kinh cảm giác đến từ dây thần kinh khẩu cái bé (nhánh hàm trên của dây V) và các nhánh amidan của dây thiệt hầu (IX), vì vậy đau họng có thể lan lên tai. Tĩnh mạch đổ vào đám rối quanh amidan rồi về tĩnh mạch hầu, tĩnh mạch lưỡi và cuối cùng là tĩnh mạch cảnh trong. Áp xe quanh amidan là nguyên nhân hàng đầu của nhiễm trùng sâu vùng cổ ở người lớn, chủ yếu ở người trẻ, với sốt, đau họng, khít hàm, nuốt khó, phồng quanh amidan, lệch lưỡi gà và giọng “ngậm khoai nóng”; điều trị bằng rạch dẫn lưu, kháng sinh và nâng đỡ, nếu chậm có thể gây hít sặc, tắc đường thở hoặc lan vào khoang sau hầu.[2]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Head and Neck: TonsilsMasters KG, Lasrado S · StatPearls 2025 · NBK539792 · 10k ký tự
Đang tải…
Masters KG, Lasrado S. Anatomy, Head and Neck: Tonsils. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK539792 · PMID 30969614 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Palatine Tonsil (Faucial Tonsils)Meegalla N, Downs BW · StatPearls 2023 · NBK538296 · 7k ký tự
Đang tải…
Meegalla N, Downs BW. Anatomy, Head and Neck, Palatine Tonsil (Faucial Tonsils). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK538296 · PMID 30855880 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).


