Hệ nội tiết
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ nội tiết gồm các tuyến không có ống bài xuất (tuyến yên, tuyến giáp, tuyến cận giáp, tuyến thượng thận, tiểu đảo tụy, tuyến sinh dục…) tiết hormone trực tiếp vào máu, điều hòa chuyển hóa, tăng trưởng, sinh sản và đáp ứng với stress.
Chức năng
- 01Điều hòa chuyển hóa năng lượng
- 02Kiểm soát tăng trưởng và phát triển
- 03Điều hòa chức năng sinh sản
- 04Duy trì nội môi (đường huyết, calci máu) và đáp ứng với stress
Sinh lý
Tuyến giáp bắt giữ iod nhờ kênh đồng vận chuyển natri/iod và tổng hợp hormone giáp dưới sự điều khiển của TSH qua thụ thể đặc hiệu. Hormone giáp tác động lên hầu hết các cơ quan; trong bào thai, thai nhi phụ thuộc hormone của mẹ cho tới khi tuyến giáp thai bắt đầu hoạt động vào quý II, và hormone giáp cần thiết cho tăng trưởng và phát triển não ở trẻ nhỏ.[1][2]
Tụy là cơ quan có chức năng kép: phần nội tiết (đảo Langerhans) tiết insulin và glucagon để điều hòa đường huyết, phần ngoại tiết tiết enzyme tiêu hóa. Hai phần có chung nguồn gốc phôi và tác động qua lại; trong đái tháo đường type 2, tế bào β chủ yếu mất đặc tính biệt hóa (giải biệt hóa) hơn là chết theo chương trình.[3][4]


Trục dưới đồi – tuyến yên
Tuyến yên người trưởng thành nặng khoảng 500 mg, đường kính trước – sau 8 mm, ngang 12 mm, và gần như to gấp đôi khi mang thai do thùy trước phát triển. Tuyến nằm trong hố yên của xương bướm: mái là hoành yên (một nếp màng cứng có lỗ cho cuống tuyến), sàn là trần xoang bướm, hai bên là xoang tĩnh mạch hang, giao thoa thị giác ở trước – trên. Cuống yên nối tuyến với củ xám và lồi giữa của vùng dưới đồi. Các mốc này giải thích vì sao u tuyến yên có thể chèn giao thoa thị giác, lan vào xoang hang, và vì sao phẫu thuật thường đi qua xoang bướm.[5]
Tuyến yên có nguồn gốc kép. Túi Rathke, một chỗ lồi lên của ngoại bì miệng từ tuần thứ 4, cho thùy trước (tuyến yên tuyến) và tách khỏi biểu mô miệng ở tuần 6–8; phần bụng của não trung gian lồi xuống cho thùy sau (tuyến yên thần kinh), vốn là phần kéo dài của hệ thần kinh trung ương. Các yếu tố phiên mã như Prop-1, Pit-1, Rpx cùng tín hiệu BMP4, FGF8 và Notch điều khiển quá trình này; đột biến của chúng gây suy hoặc dị dạng tuyến yên. Vùng dưới đồi điều khiển thùy trước bằng hệ cửa: động mạch tuyến yên trên (từ động mạch cảnh trong hoặc thông sau) tạo đám rối mao mạch thứ nhất ở lồi giữa, nơi các tế bào thần kinh dưới đồi thả hormone giải phóng; tĩnh mạch cửa yên đưa chúng xuống đám rối thứ hai trong thùy trước. Thùy sau nhận động mạch tuyến yên dưới (từ thân màng não – tuyến yên) và chứa đầu tận sợi trục giải phóng ADH, oxytocin; máu cả tuyến đổ về xoang hang.[5]

Nguồn gốc phôi thai của các tuyến
Tuyến giáp có nhu mô từ nội bì, bắt đầu ở lỗ tịt, chỗ nối hai phần ba trước và một phần ba sau của lưỡi. Mầm tuyến hình túi hai thùy đi xuống trước hầu, trước xương móng và các sụn thanh quản, tới vị trí cuối cùng trước khí quản trên vào tuần thứ 7; ống giáp – lưỡi nối tạm thời mầm với đáy lưỡi rồi thoái hóa, phần còn sót tạo nang ống giáp – lưỡi ở đường giữa cổ. Thể cuối mang (phần bụng túi hầu IV) sáp nhập vào mặt sau tuyến và cho tế bào cận nang (tế bào C) tiết calcitonin. Tuyến cận giáp dưới đến từ túi hầu III và di chuyển xa hơn tuyến cận giáp trên đến từ túi hầu IV, nên tuyến cận giáp dưới hay lạc chỗ hơn.[6][7]
Tuyến thượng thận là hai mô khác nguồn trong một bao. Vỏ thượng thận có nguồn gốc trung bì: ở tuần thứ 5 một đám tế bào xuất hiện ở gờ niệu – sinh dục (mầm chung thượng thận – sinh dục), cho vỏ bào thai rồi vỏ vĩnh viễn, dưới sự điều khiển của SF-1 và β-catenin. Tủy thượng thận đến từ mào thần kinh: ở tuần thứ 7 tế bào mào thần kinh di cư vào mầm tuyến từ mặt trong và biệt hóa thành tế bào ưa crôm sắp xếp thành dây, sau đó được vỏ bao kín. Tuyến cận giáp có tế bào chính tiết hormone cận giáp (PTH) và tế bào ưa oxy, to hơn và tăng dần theo tuổi; PTH được tổng hợp từ tiền – tiền hormone 115 acid amin, qua tiền hormone 90 acid amin, thành phân tử hoạt động 84 acid amin.[8][7]

Tuyến yên trước
- Nguồn gốc
- Ngoại bì miệng (túi Rathke)
- Hormone chính
- GH, PRL, ACTH, TSH, FSH, LH
Tuyến yên sau
- Nguồn gốc
- Ngoại bì thần kinh (não trung gian)
- Hormone chính
- ADH, oxytocin (tiết từ vùng dưới đồi, dự trữ tại đây)
Tuyến giáp (nang)
- Nguồn gốc
- Nội bì đáy lưỡi (lỗ tịt)
- Hormone chính
- T4, T3
Tuyến giáp (tế bào C)
- Nguồn gốc
- Thể cuối mang, túi hầu IV
- Hormone chính
- Calcitonin
Cận giáp dưới / trên
- Nguồn gốc
- Túi hầu III / IV
- Hormone chính
- PTH
Vỏ thượng thận
- Nguồn gốc
- Trung bì (gờ niệu – sinh dục)
- Hormone chính
- Aldosteron, cortisol, androgen
Tủy thượng thận
- Nguồn gốc
- Mào thần kinh
- Hormone chính
- Adrenalin, noradrenalin
| Tuyến (phần) | Nguồn gốc | Hormone chính |
|---|---|---|
| Tuyến yên trước | Ngoại bì miệng (túi Rathke) | GH, PRL, ACTH, TSH, FSH, LH |
| Tuyến yên sau | Ngoại bì thần kinh (não trung gian) | ADH, oxytocin (tiết từ vùng dưới đồi, dự trữ tại đây) |
| Tuyến giáp (nang) | Nội bì đáy lưỡi (lỗ tịt) | T4, T3 |
| Tuyến giáp (tế bào C) | Thể cuối mang, túi hầu IV | Calcitonin |
| Cận giáp dưới / trên | Túi hầu III / IV | PTH |
| Vỏ thượng thận | Trung bì (gờ niệu – sinh dục) | Aldosteron, cortisol, androgen |
| Tủy thượng thận | Mào thần kinh | Adrenalin, noradrenalin |
Tuyến thượng thận: hình thể và mạch máu
Mỗi tuyến thượng thận cao khoảng 50 mm, rộng 30 mm, dày 10 mm và nặng khoảng 5 g, nằm trong khoang quanh thận cùng lá trên của mạc thận. Tuyến phải hình tháp, nằm dưới gan, sau tĩnh mạch chủ dưới và trước cơ hoành; tuyến trái hình liềm, ở trong lách, trên động – tĩnh mạch lách và bên ngoài động mạch chủ. Lúc sinh tuyến bằng khoảng một phần ba thận, ở người lớn chỉ còn một phần ba mươi. Vỏ màu vàng do giàu lipid, chiếm khoảng 85% khối tuyến, chia ba lớp: lớp cầu (aldosteron), lớp bó (cortisol) và lớp lưới (androgen); tủy đỏ nâu chiếm khoảng 15%.[8]
Tuyến được nuôi bởi ba nguồn động mạch: động mạch thượng thận trên (nhánh nhỏ của động mạch hoành dưới, thường nhiều nhánh), thượng thận giữa (trực tiếp từ động mạch chủ) và thượng thận dưới (từ động mạch thận), với nhiều biến thể nguyên ủy. Ngược lại, mỗi tuyến chỉ có một tĩnh mạch chính: tĩnh mạch thượng thận phải rất ngắn, đổ thẳng vào tĩnh mạch chủ dưới, nên dễ rách khi cắt tuyến phải; tĩnh mạch thượng thận trái dài hơn, đổ vào tĩnh mạch thận trái và có thể nối với tĩnh mạch sinh dục trái và hoành dưới. Dòng máu qua tuyến được điều hòa bằng cơ chế thần kinh – nội tiết và cận tiết, cũng là một cách điều chỉnh nồng độ hormone trong máu.[8]
Các cơ quan chính
Tuyến hình chữ H nằm trước khí quản, ngang mức đốt sống C5–T1, gồm hai thùy nối với nhau bởi eo tuyến. Tuyến tiết thyroxin (T4) và triiodothyronin (T3), quyết định tốc độ chuyển hóa cơ sở, cùng calcitonin.
Tuyến cận giápGlandulae parathyroideaeThường có bốn tuyến nhỏ (mỗi tuyến khoảng 30–50 mg) nằm ở mặt sau tuyến giáp, tiết hormon cận giáp (PTH) điều hòa nồng độ calci và phosphat trong máu.
Tuyến thượng thậnGlandula suprarenalisHai tuyến nằm sau phúc mạc trên cực trên hai thận, bên phải hình tháp, bên trái hình bán nguyệt. Vùng vỏ có ba lớp tiết aldosteron (lớp cầu), cortisol (lớp bó) và androgen (lớp lưới); vùng tủy tiết adrenalin và noradrenalin dưới sự chi phối của hệ giao cảm.
Tuyến yênHypophysis (Glandula pituitaria)Tuyến nhỏ nặng khoảng 0,5 g nằm trong hố tuyến yên của xương bướm, nối với vùng dưới đồi bởi cuống tuyến yên. Thùy trước (tuyến yên tuyến) tiết GH, prolactin, ACTH, TSH, FSH và LH; thùy sau (tuyến yên thần kinh) giải phóng ADH và oxytocin do các nhân vùng dưới đồi sản xuất.
Tuyến tùngGlandula pinealisTuyến nội tiết nhỏ hình quả thông, dài khoảng 8 mm, gắn vào trần não thất ba ở mặt sau gian não, nằm giữa hai gò trên. Tuyến tiết melatonin chủ yếu vào ban đêm, theo tín hiệu ánh sáng từ võng mạc qua nhân trên giao thoa thị giác và chuỗi giao cảm cổ, góp phần điều hòa nhịp ngày – đêm. Tuyến thường vôi hóa ở người lớn, là mốc đường giữa trên phim.
TụyPancreasTuyến hỗn hợp nằm sau phúc mạc. Phần ngoại tiết tiết dịch tụy giàu enzym tiêu hóa; các tiểu đảo Langerhans (khoảng 1–2% khối lượng tụy) tiết insulin, glucagon và somatostatin.
Số liệu tham chiếu
- Tuyến yên chỉ nặng khoảng 0,5 g nhưng điều hòa hoạt động của tuyến giáp, vỏ thượng thận và tuyến sinh dục.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Thyroid physiologyStathatos N, The Medical clinics of North America 2012PMID 22443969
- [2]Thyroid Function During the Fetal and Neonatal PeriodsEng L et al., NeoReviews 2020PMID 31894080
- [3]Pancreatic endocrine and exocrine signaling and crosstalk in physiological and pathological statusHu C et al., Signal transduction and targeted therapy 2025PMID 39948335
- [4]Loss of β-cell identity and dedifferentiation, not an irreversible process?Patel S et al., Frontiers in endocrinology 2024PMID 38915897
- [5]Anatomy, Head and Neck, Pituitary GlandGanapathy MK et al., StatPearls 2023PMID 31855373
- [6]Anatomy, Head and Neck, ThyroidAllen E et al., StatPearls 2025PMID 29262169
- [7]Anatomy, Head and Neck, ParathyroidIlahi A et al., StatPearls 2023PMID 30725888
- [8]Anatomy, Abdomen and Pelvis: Adrenal Glands (Suprarenal Glands)Megha R et al., StatPearls 2022PMID 29489211
- [9]Physiology, Pituitary HormonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 32491488Căn cứ cho: Tuyến yên và các trục nội tiết
- [10]Physiology, Anterior PituitaryStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29763073