Tuyến tiền liệt
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Tuyến hình nón nằm dưới bàng quang, bao quanh đoạn niệu đạo tiền liệt, nặng khoảng 20 g ở người trẻ. Gồm vùng ngoại vi (nơi phát sinh phần lớn ung thư), vùng trung tâm và vùng chuyển tiếp (nơi phì đại lành tính); dịch tiết chứa PSA, góp một phần thể tích tinh dịch.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Vùng ngoại vi
Zona peripherica prostatae
Chiếm khoảng 70% mô tuyến, ở phía sau và hai bên, sát trực tràng nên sờ được khi thăm trực tràng. Khoảng 70% ung thư tuyến tiền liệt khởi phát ở đây; đây cũng là vùng được sinh thiết có hệ thống.
- 02
Vùng chuyển tiếp
Zona transitionalis prostatae
Chỉ khoảng 5% tuyến ở người trẻ, gồm hai thùy nhỏ quanh niệu đạo tiền liệt đoạn gần. Đây là nơi phát sinh tăng sản lành tính tuyến tiền liệt, nên khi phì đại vùng này chèn ép niệu đạo gây tiểu khó, tiểu đêm.
- 03
Vùng trung tâm
Zona centralis prostatae
Khoảng 25% tuyến, hình nón bao quanh hai ống phóng tinh từ đáy tuyến tới ụ núi; có nguồn gốc phôi gần với ống Wolff. Ít khi là nơi phát sinh ung thư hoặc tăng sản.
- 04
Mô đệm sợi – cơ trước
Stroma fibromusculare anterius
Phần trước không có tuyến, gồm cơ trơn và mô sợi, liên tục với cơ thắt trong ở cổ bàng quang và cơ thắt ngoài ở đỉnh tuyến. Phía trước là đám rối tĩnh mạch Santorini (phức hợp tĩnh mạch lưng) cần kiểm soát khi cắt tuyến tiền liệt.
- 05
Bao, đáy và đỉnh tuyến
Capsula prostatica; Basis et apex prostatae
Tuyến hình hạt dẻ nặng khoảng 20 g, đáy áp cổ bàng quang, đỉnh tựa hoành niệu – sinh dục. Bao sợi – cơ mỏng không phải bao thật; bó mạch – thần kinh cương chạy sau ngoài bao, được bảo tồn trong cắt tuyến tiền liệt bảo tồn thần kinh.
- 06
Ống phóng tinh và ụ núi
Ductus ejaculatorii; Colliculus seminalis
Mỗi ống phóng tinh dài khoảng 2 cm, do bóng ống dẫn tinh hợp với ống túi tinh, đi chếch qua vùng trung tâm để đổ vào ụ núi hai bên túi bầu dục. Tuyến tiền liệt góp khoảng 30% thể tích tinh dịch (PSA, kẽm, acid citric).
Vị trí và liên quan
Tuyến tiền liệt nằm trong chậu hông bé, dưới cổ bàng quang và trên hoành niệu dục; mặt trước cách xương mu bởi khoang sau xương mu (khoang Retzius), mặt sau áp vào bóng trực tràng qua cân tiền liệt – phúc mạc (cân Denonvilliers). Vì vậy có thể sờ mặt sau tuyến khi thăm trực tràng.

Hình thể và cấu tạo
Tuyến có đáy ở trên, đỉnh ở dưới, được niệu đạo tiền liệt xuyên qua; hai ống phóng tinh đi chếch qua tuyến để đổ vào lồi tinh. Theo McNeal, mô tuyến chia thành vùng ngoại vi (khoảng 70% mô tuyến), vùng trung tâm bao quanh ống phóng tinh và vùng chuyển tiếp quanh niệu đạo; phía trước là đệm xơ – cơ không có tuyến.

Mạch máu và thần kinh
Động mạch chủ yếu là động mạch bàng quang dưới và các nhánh của động mạch trực tràng giữa, thẹn trong (từ động mạch chậu trong). Tĩnh mạch tạo đám rối tiền liệt nối với đám rối tĩnh mạch đốt sống, một đường giải thích di căn xương cột sống của ung thư tuyến tiền liệt. Thần kinh từ đám rối hạ vị dưới; bó mạch – thần kinh cương dương đi sát mặt sau bên của tuyến.
Phát triển
Tuyến tiền liệt phát triển từ các nụ biểu mô mọc ra từ xoang niệu – sinh dục, qua các giai đoạn định hướng cơ quan, mọc nụ, phân nhánh, tạo lòng ống và biệt hóa tế bào; toàn bộ quá trình phụ thuộc androgen. Nhiều gen và đường tín hiệu của giai đoạn phát triển được tái hoạt hóa trong ung thư tuyến tiền liệt, giải thích vì sao liệu pháp kháng androgen là điều trị hàng đầu.[1]
Khác với tuyến tiền liệt dạng thùy tỏa ra quanh niệu đạo ở loài gặm nhấm, tuyến tiền liệt người có cấu trúc vùng chặt chẽ ngay quanh niệu đạo, dưới bàng quang, và là nơi xảy ra phì đại lành tính, ung thư và viêm tuyến tiền liệt; vì vậy mô hình động vật chỉ phản ánh một phần bệnh lý ở người.[2]
Liên quan, thùy, vùng và chức năng
Tuyến tiền liệt là tuyến xơ – cơ đặc hình nón lộn ngược, đáy ở trên ôm cổ bàng quang, đỉnh ở dưới tựa trên cơ thắt niệu đạo ngoài, bao quanh niệu đạo gần trong chậu bé. Một bao xơ chứa thần kinh và đám rối mạch bọc tuyến, ngoài nữa là lá tạng mạc chậu. Phía trước, tuyến nằm sau khớp mu, ngăn cách bởi lớp mỡ sau mu và đám rối tĩnh mạch tiền liệt; phía sau sát trực tràng, ngăn bởi mạc Denonvilliers; hai bên liên quan với cơ nâng hậu môn phủ mạc chậu trong; phía dưới là cơ thắt niệu đạo ngoài, giúp kiểm soát dòng tiểu và phóng tinh. Sách giải phẫu kinh điển chia tuyến thành năm thùy (trước, sau, hai bên và giữa), còn lâm sàng mô tả hai thùy bên và một thùy giữa. Theo mô học, tuyến có ba vùng: vùng trung tâm ở đáy bao quanh ống phóng tinh; vùng ngoại vi lớn nhất (70%) bao phần lớn vùng trung tâm và một phần niệu đạo đoạn xa; và vùng chuyển tiếp nhỏ quanh đoạn niệu đạo giữa bàng quang và ụ núi. Phía trước là mô đệm xơ – cơ không có tuyến.[3]
Chức năng chính của tuyến là tiết dịch kiềm bảo vệ tinh trùng trong môi trường axit của âm đạo, kéo dài đời sống tinh trùng; dịch còn chứa protein và enzym nuôi dưỡng, và thể tích bổ sung của nó giúp tinh dịch được đẩy qua niệu đạo dễ hơn. Hai ống phóng tinh vào tuyến ngay khi rời túi tinh, đi chếch từ sau ngoài vào trong và xuống dưới, hội tụ trên ụ núi của niệu đạo tiền liệt. Tuyến phát triển từ các nụ biểu mô mọc ra hai bên thành xoang niệu – sinh dục, phân nhánh thành dây đặc rồi rỗng hóa tạo ống và nang tuyến; trung mô xoang niệu – sinh dục quanh đó tạo nguyên bào sợi và cơ trơn của tuyến. Androgen tác động lên thụ thể androgen ở trung mô, và androgen từ tế bào Leydig là yếu tố chính điều hòa sự phát triển. Máu đến chủ yếu từ động mạch bàng quang dưới, thêm nhánh của động mạch trực tràng giữa và thẹn trong; tĩnh mạch tạo đám rối tiền liệt đổ về tĩnh mạch chậu trong, và bạch huyết về hạch chậu trong và hạch cùng. Thần kinh tự chủ đến từ đám rối hạ vị dưới: giao cảm qua dây hạ vị, phó giao cảm qua dây chậu; cả hai đều mang cảm giác.[3]


Vùng ngoại vi
- Vị trí
- Sau – ngoài, quanh niệu đạo đoạn xa
- Tỉ lệ mô tuyến
- Khoảng 70%
- Bệnh hay gặp
- Khoảng 75% ung thư biểu mô
Vùng trung tâm
- Vị trí
- Đáy tuyến, quanh ống phóng tinh
- Tỉ lệ mô tuyến
- —
- Bệnh hay gặp
- —
Vùng chuyển tiếp
- Vị trí
- Quanh niệu đạo từ bàng quang tới ụ núi
- Tỉ lệ mô tuyến
- Nhỏ
- Bệnh hay gặp
- Tăng sản lành tính
Mô đệm xơ – cơ trước
- Vị trí
- Mặt trước, tới đỉnh
- Tỉ lệ mô tuyến
- Không có tuyến
- Bệnh hay gặp
- —
| Vùng | Vị trí | Tỉ lệ mô tuyến | Bệnh hay gặp |
|---|---|---|---|
| Vùng ngoại vi | Sau – ngoài, quanh niệu đạo đoạn xa | Khoảng 70% | Khoảng 75% ung thư biểu mô |
| Vùng trung tâm | Đáy tuyến, quanh ống phóng tinh | — | — |
| Vùng chuyển tiếp | Quanh niệu đạo từ bàng quang tới ụ núi | Nhỏ | Tăng sản lành tính |
| Mô đệm xơ – cơ trước | Mặt trước, tới đỉnh | Không có tuyến | — |
Tăng sản lành tính, ung thư và viêm tuyến tiền liệt
Ba bệnh nổi bật của tuyến là tăng sản lành tính, ung thư và viêm. Tăng sản lành tính là sự phì đại dạng nốt (không phải lan tỏa), thường ở vùng chuyển tiếp, làm hẹp niệu đạo hoặc lồi vào bàng quang gây tắc dòng tiểu, với tiểu nhiều lần, tiểu đêm và dòng tiểu yếu. Phần lớn điều trị bảo tồn: thuốc chẹn alpha-1 làm giảm trương lực cơ trơn ở cổ bàng quang và niệu đạo tiền liệt; thuốc ức chế 5-alpha-reductase ngăn chuyển testosteron thành dihydrotestosteron khiến tuyến teo nhỏ; thuốc kháng muscarin ức chế co cơ detrusor để giảm tiểu gấp. Ca nặng thất bại điều trị nội có thể cắt đốt nội soi qua niệu đạo (TURP), đưa dụng cụ ngược dòng từ đầu dương vật để gọt bớt mô tuyến, mở rộng lòng niệu đạo. Biến chứng sớm gồm tiểu máu, giảm hemoglobin, truyền máu, bí tiểu do máu cục, nhiễm trùng tiểu; biến chứng muộn gồm hẹp niệu đạo, xơ cổ bàng quang, són tiểu khi gắng sức, phải mổ lại, xuất tinh ngược và rối loạn cương.[3]
Ung thư tuyến tiền liệt thường là ung thư biểu mô tuyến, khoảng 75% xuất phát ở vùng ngoại vi, nên mặt sau của tuyến sờ được qua thăm trực tràng. Các yếu tố liên quan gồm tiền sử gia đình, BMI cao, hút thuốc và phơi nhiễm bức xạ ion hóa hoặc tia cực tím. Triệu chứng có thể giống tăng sản lành tính, nhưng đau thắt lưng gợi ý di căn: ung thư lan theo các kênh tĩnh mạch thông với tĩnh mạch đốt sống thắt lưng dưới. Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) là chỉ dấu còn tranh cãi: hữu ích để phát hiện tái phát nhưng không nên dùng đơn độc để chẩn đoán ban đầu vì tăng sản lành tính cũng làm PSA tăng. Thuốc ức chế 5-alpha-reductase liên quan tới tăng ung thư độ cao nhưng làm giảm gánh nặng ung thư nói chung. Viêm tuyến tiền liệt do các vi khuẩn gây nhiễm trùng tiểu thông thường, biểu hiện chủ yếu bằng đau và triệu chứng đường tiểu; khó chẩn đoán vì ít khi phân lập được vi khuẩn, và điều trị bằng kháng sinh phủ vi khuẩn Gram âm.[3]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis, ProstateSingh O, Bolla SR · StatPearls 2023 · NBK540987 · 8k ký tự
Đang tải…
Singh O, Bolla SR. Anatomy, Abdomen and Pelvis, Prostate. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK540987 · PMID 31082031 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Prostate OrganogenesisFrancis JC et al., Cold Spring Harbor perspectives in medicine 2018PMID 29229667
- [2]Review of Prostate Anatomy and Embryology and the Etiology of Benign Prostatic HyperplasiaAaron L et al., The Urologic clinics of North America 2016PMID 27476121
- [3]Anatomy, Abdomen and Pelvis, ProstateSingh O et al., StatPearls 2023PMID 31082031