Tài liệuHệ bạch huyết
Hệ cơ quan· Systema lymphoideum

Hệ bạch huyết

Mô hình

Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.

Đại cương

Hệ bạch huyết gồm mạng mạch bạch huyết, bạch huyết và các cơ quan lympho. Cơ quan lympho trung ương (tủy xương, tuyến ức) là nơi tế bào lympho trưởng thành; cơ quan lympho ngoại vi (hạch bạch huyết, lách, hạnh nhân, mô lympho niêm mạc) là nơi chúng gặp kháng nguyên.

Chức năng

  1. 01Đưa dịch kẽ và protein thoát mạch trở lại tuần hoàn tĩnh mạch
  2. 02Hấp thu chất béo từ ruột non qua mạch dưỡng chấp
  3. 03Giám sát miễn dịch: lọc bạch huyết và máu, khởi động đáp ứng miễn dịch thích nghi

Tuần hoàn bạch huyết

Mạch bạch huyết là hệ tuần hoàn thứ hai của cơ thể, đảm nhiệm hấp thu và vận chuyển bạch huyết, đồng thời điều phối giám sát và đáp ứng miễn dịch. Mạng bạch mạch hình thành chủ yếu bằng tân sinh bạch mạch, tức mạch mới mọc ra từ bạch mạch có sẵn hoặc từ tĩnh mạch phôi; tân sinh bạch mạch bất thường gặp trong nhiều bệnh.[1]

Ở mao mạch máu, một phần dịch lọc ra mô kẽ không được tái hấp thu trở lại tĩnh mạch. Mao mạch bạch huyết, bắt đầu bằng đầu bịt với các tế bào nội mô xếp chồng như van, thu nhận dịch này cùng protein và tế bào miễn dịch. Bạch huyết đi qua các mạch góp có van và lớp cơ trơn co bóp nhịp nhàng, qua các chặng hạch rồi về ống ngực và ống bạch huyết phải để trở lại tĩnh mạch ở nền cổ; mỗi ngày khoảng vài lít bạch huyết được đưa trở lại tuần hoàn.

Khi dòng bạch huyết bị cản trở, chẳng hạn sau nạo vét hạch nách hay xạ trị, dịch giàu protein ứ lại trong mô gây phù bạch huyết. Ở ruột non, mạch dưỡng chấp trong nhung mao hấp thu chất béo dưới dạng chylomicron, làm bạch huyết ruột có màu trắng đục (dưỡng chấp).

Hệ bạch huyết: mạch, hạch, ống ngực, lách và tuyến ức.
Hệ bạch huyết: mạch, hạch, ống ngực, lách và tuyến ức.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Các thân và ống bạch huyết đổ vào tĩnh mạch.
Các thân và ống bạch huyết đổ vào tĩnh mạch.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Hệ bạch huyết ở nữ, gồm cả lách.
Hệ bạch huyết ở nữ, gồm cả lách.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn

Đường dẫn bạch huyết: từ mao mạch tới hai ống lớn

Theo định luật Starling, dịch được lọc ra mô kẽ ở đầu tiểu động mạch của mao mạch và được hấp thu lại ở đầu tiểu tĩnh mạch; tùy mô, lượng lọc vượt lượng hấp thu khoảng 10%, và phần dư này do hệ bạch huyết dẫn đi. Khi dịch kẽ đã vào mao mạch bạch huyết thì được gọi là bạch huyết. Mao mạch đổ vào các mạch góp, mạch góp hợp thành các thân bạch huyết lớn; trên đường đi bạch huyết qua các hạch vùng rồi hạch góp (nhận từ nhiều hạch vùng), là nơi lọc và giám sát miễn dịch.[2]

Sự dẫn lưu không đối xứng. Ống bạch huyết phải chỉ nhận bạch huyết của một phần tư trên bên phải cơ thể qua ba thân: thân dưới đòn phải (chi trên phải và thành ngực bụng phải tới ngang rốn), thân phế quản – trung thất phải (khoang ngực) và thân cảnh phải (nửa phải đầu cổ), rồi đổ vào góc tĩnh mạch cảnh – dưới đòn phải. Ống ngực nhận các thân tương ứng bên trái cộng với bể dưỡng chấp, tức là bạch huyết của tạng bụng dưới cơ hoành, thành bụng dưới rốn và cả hai chi dưới, rồi đổ vào góc tĩnh mạch bên trái. Ở chi dưới, hạch khoeo đổ về hạch bẹn; hạch bẹn xếp thành chuỗi dọc theo tĩnh mạch hiển lớn và nhóm ngang dưới dây chằng bẹn, nhận thêm bạch huyết thành bụng dưới và lưng dưới tới ngang rốn, rồi đổ về hạch chậu ngoài.[2]

Vùng dẫn lưu của hai ống bạch huyết lớn (nhìn từ trước): ống bạch huyết phải (ductus lymphaticus dexter) nhận nửa phải đầu cổ, chi trên phải và thành ngực bụng phải tới ngang rốn (màu xanh lá) rồi đổ vào góc tĩnh mạch phải; ống ngực (ductus thoracicus) bắt đầu từ bể dưỡng chấp (cisterna chyli) ở L1–L2, nhận phần còn lại (màu tím) và đổ vào góc giữa tĩnh mạch cảnh trong (v. jugularis interna) và dưới đòn (v. subclavia) trái.
Vùng dẫn lưu của hai ống bạch huyết lớn (nhìn từ trước): ống bạch huyết phải (ductus lymphaticus dexter) nhận nửa phải đầu cổ, chi trên phải và thành ngực bụng phải tới ngang rốn (màu xanh lá) rồi đổ vào góc tĩnh mạch phải; ống ngực (ductus thoracicus) bắt đầu từ bể dưỡng chấp (cisterna chyli) ở L1–L2, nhận phần còn lại (màu tím) và đổ vào góc giữa tĩnh mạch cảnh trong (v. jugularis interna) và dưới đòn (v. subclavia) trái.Human Anatomy wiki (original diagram) · CC BY 4.0 · Nguồn

Cấu trúc hạch bạch huyết và đường đi của tế bào

Hạch hình hạt đậu, kích thước sinh lý 1–20 mm tùy vị trí. Mặt lồi nhận nhiều mạch bạch huyết đến; rốn hạch ở mặt lõm là nơi mạch bạch huyết đi ra và mạch máu đi vào. Vỏ bao xơ gửi các bè vào trong. Khung lưới do tế bào lưới tạo collagen típ III nâng đỡ ba vùng: vỏ nông chứa tế bào B cùng tế bào tua nang xếp thành nang nguyên phát, khi tế bào B được hoạt hóa thì tạo trung tâm mầm và thành nang thứ phát; vỏ sâu (cận vỏ) chứa tế bào T và tế bào tua thành các đơn vị vỏ sâu, tế bào T tăng sinh nhưng không tạo trung tâm mầm; tủy gồm các dây tủy chứa tương bào. Bạch huyết vào xoang dưới vỏ, đi qua xoang quanh bè tới xoang tủy rồi ra mạch đi.[2][3]

Phần lớn tế bào lympho vào hạch không qua bạch huyết mà qua tiểu tĩnh mạch nội mô cao ở vùng cận vỏ, xuyên mạch nhờ phân tử kết dính nội mô. Tín hiệu chemokine đưa tế bào B ngây thơ về vỏ nông và tế bào T ngây thơ về vỏ sâu; nếu không gặp kháng nguyên, chúng rời hạch theo mạch đi. Lưới trong xoang giữ lại kháng nguyên và vi khuẩn đã vượt hàng rào đầu tiên; đại thực bào xoang thực bào mảnh vụn, hồng cầu và hạt than. Tế bào B được hoạt hóa biệt hóa thành tương bào, nguyên tương bào và tế bào B nhớ; tương bào về dây tủy tiết kháng thể vào bạch huyết. Vì vậy hạch to có thể do nhiễm trùng (u hạt hoại tử trong lao, nấm, bệnh mèo cào; tăng sản phản ứng trong tăng bạch cầu đơn nhân), bệnh tự miễn, lymphoma hay di căn; số lượng, vị trí và kích thước hạch di căn là yếu tố tiên lượng quan trọng nhất khi xếp giai đoạn ung thư. Mất hạch sau nạo vét gây phù bạch huyết.[2][3]

Hạch bạch huyết cắt dọc: vỏ bao (capsula) và bè (trabecula); xoang dưới vỏ (sinus subcapsularis) nhận các mạch bạch huyết đến (vasa afferentia) ở mặt lồi; vỏ nông với nang lympho nguyên phát và thứ phát có trung tâm mầm (vùng B); cận vỏ (paracortex, vùng T) với tiểu tĩnh mạch nội mô cao (HEV); tủy với dây tủy chứa tương bào (chordae medullares) và xoang tủy; rốn hạch có mạch đi (vas efferens), động mạch và tĩnh mạch.
Hạch bạch huyết cắt dọc: vỏ bao (capsula) và bè (trabecula); xoang dưới vỏ (sinus subcapsularis) nhận các mạch bạch huyết đến (vasa afferentia) ở mặt lồi; vỏ nông với nang lympho nguyên phát và thứ phát có trung tâm mầm (vùng B); cận vỏ (paracortex, vùng T) với tiểu tĩnh mạch nội mô cao (HEV); tủy với dây tủy chứa tương bào (chordae medullares) và xoang tủy; rốn hạch có mạch đi (vas efferens), động mạch và tĩnh mạch.Human Anatomy wiki (original diagram) · CC BY 4.0 · Nguồn

Tuyến ức và sự chọn lọc tế bào T

Tuyến ức nằm ở trung thất trên sau xương ức, gồm hai thùy dài 30–40 mm, rộng 25–35 mm; phía trên có thể có phần cổ tới bờ dưới tuyến giáp (dây chằng giáp – ức), phía sau liên quan các mạch lớn, khí quản và màng ngoài tim. Tuyến phát triển từ phần bụng túi hầu thứ ba rồi đi xuống trung thất, lớn dần tới khoảng 3 tuổi, bắt đầu thoái triển ở tuổi dậy thì (có lẽ do androgen tăng) và dần bị mỡ thay thế, dù vẫn tạo tế bào T ở người lớn với tốc độ thấp hơn nhiều. Động mạch đến từ động mạch giáp dưới, ngực trong, màng ngoài tim – hoành; tĩnh mạch đổ chủ yếu vào tĩnh mạch cánh tay đầu trái.[4][5]

Mỗi tiểu thùy có vỏ bắt màu đậm (dày đặc tế bào tuyến ức, tức nguyên bào lympho T) và tủy nhạt hơn. Hàng rào máu – tuyến ức ở vùng vỏ gồm nội mô mao mạch bao bởi tế bào quanh mạch, màng đáy và một lớp tế bào biểu mô tuyến ức dẹt nối nhau, ngăn đại phân tử trong máu tới tế bào đang trưởng thành. Tại đây tế bào T được chọn lọc dương tính (giữ lại tế bào có thụ thể nhận biết được phân tử MHC của chính cơ thể) rồi chọn lọc âm tính (loại bỏ tế bào phản ứng quá mạnh với kháng nguyên bản thân), tạo dung nạp trung ương và hạn chế tự miễn. Kết quả là các dòng T CD4+ (hỗ trợ), CD8+ (gây độc, giết tế bào đích qua Fas/FasL hoặc perforin – granzyme) và T điều hòa CD4+CD25+. Tăng sản tuyến ức thường đi kèm nhược cơ, và cắt tuyến ức là một phương pháp điều trị.[5][6][4]

Lách, vòng Waldeyer và mô lympho niêm mạc

Lách là cơ quan bạch huyết lớn nhất, nằm ở hạ sườn trái giữa đáy vị và cơ hoành, ngang xương sườn 9–11, dài 10–12 cm, nặng 150–200 g và bình thường không sờ thấy. Mặt hoành lồi, mặt tạng lõm có các ấn dạ dày, thận, đại tràng và đuôi tụy; rốn lách là nơi qua của mạch và thần kinh, bám của dây chằng lách – thận và vị – lách. Lách phát sinh từ trung mô giữa hai lá mạc treo vị lưng ở tuần 5–6 và tạo máu trong thời kỳ bào thai. Động mạch lách (nhánh thân tạng) chia khoảng năm nhánh không nối với nhau, nên lách có phân đoạn mạch máu cho phép cắt lách bán phần; tĩnh mạch lách đi sau tụy góp phần tạo tĩnh mạch cửa. Lách chỉ có mạch bạch huyết đi.[7]

Tủy trắng quanh các tiểu động mạch trung tâm là nơi tế bào B và T đáp ứng kháng nguyên trong máu; tủy đỏ chiếm phần lớn nhu mô, gồm dây Billroth (lưới sợi võng dày đặc hồng cầu, đại thực bào, tiểu cầu) xen với xoang tĩnh mạch có nội mô thủng lỗ, nơi hồng cầu già hoặc biến dạng bị giữ lại và tiêu hủy; vùng rìa giữa hai tủy đưa mầm bệnh trong máu tới tủy trắng. Người cắt lách dễ nhiễm khuẩn có vỏ (phế cầu, não mô cầu, Haemophilus influenzae) nên cần tiêm phòng. Ở niêm mạc, vòng Waldeyer gồm amidan khẩu cái, amidan vòi, amidan hầu và amidan lưỡi bao quanh ngã tư hầu. Amidan khẩu cái phát triển từ túi hầu thứ hai, chủ yếu là mô lympho B; tế bào M trên bề mặt bắt kháng nguyên, tế bào B tăng sinh trong trung tâm mầm và tiết IgA, cấu trúc tương tự mảng Peyer ở ruột. Amidan hoạt động mạnh nhất lúc 4–12 tuổi rồi teo dần sau dậy thì.[7][8]

Vi cấu trúc lách: động mạch bè (a. trabecularis) thành tiểu động mạch trung tâm có bao lympho quanh tiểu động mạch (vùng T) và nang lympho (vùng B), tạo tủy trắng (pulpa alba), bao quanh bởi vùng rìa (zona marginalis). Tiểu động mạch bút lông (arteriolae penicillatae) đổ máu vào dây Billroth (funiculi splenici) của tủy đỏ (tuần hoàn mở); hồng cầu phải chen qua khe nội mô của xoang tĩnh mạch (sinus venosus) để về tĩnh mạch bè.
Vi cấu trúc lách: động mạch bè (a. trabecularis) thành tiểu động mạch trung tâm có bao lympho quanh tiểu động mạch (vùng T) và nang lympho (vùng B), tạo tủy trắng (pulpa alba), bao quanh bởi vùng rìa (zona marginalis). Tiểu động mạch bút lông (arteriolae penicillatae) đổ máu vào dây Billroth (funiculi splenici) của tủy đỏ (tuần hoàn mở); hồng cầu phải chen qua khe nội mô của xoang tĩnh mạch (sinus venosus) để về tĩnh mạch bè.Human Anatomy wiki (original diagram) · CC BY 4.0 · Nguồn
  • Tủy xương

    Nguồn gốc phôi
    Trung mô
    Vai trò chính
    Cơ quan lympho trung ương: tạo và trưởng thành tế bào B
  • Tuyến ức

    Nguồn gốc phôi
    Túi hầu III (phần bụng)
    Vai trò chính
    Cơ quan lympho trung ương: chọn lọc tế bào T
  • Hạch bạch huyết

    Nguồn gốc phôi
    Ngưng tụ trung mô, túi bạch huyết
    Vai trò chính
    Lọc bạch huyết, khởi động đáp ứng miễn dịch
  • Lách

    Nguồn gốc phôi
    Trung mô mạc treo vị lưng
    Vai trò chính
    Lọc máu, hủy hồng cầu già, đáp ứng kháng nguyên trong máu
  • Amidan khẩu cái

    Nguồn gốc phôi
    Túi hầu II
    Vai trò chính
    Miễn dịch niêm mạc, tiết IgA
Cơ quan lympho trung ương và ngoại vi.

Các cơ quan chính

Số liệu tham chiếu

  • Cơ thể người có khoảng 500–700 hạch bạch huyết, nhiều nhất ở cổ, nách, bẹn và ổ bụng.
  • Lách chứa khoảng một phần ba số tiểu cầu của cơ thể; vì vậy lách to có thể gây giảm tiểu cầu.

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.