Lồng ngực
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Gồm 12 đôi xương sườn, xương ức và 12 đốt sống ngực; bảo vệ tim, phổi và tham gia cơ học hô hấp.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Xương ức
Sternum
Xương dẹt ở giữa ngực gồm cán ức, thân ức và mỏm mũi kiếm. Cán ức khớp với xương đòn và sụn sườn 1; chỗ nối cán – thân tạo góc ức (góc Louis) ngang sụn sườn 2, mốc để đếm xương sườn và ngang mức chia đôi khí quản. Thân ức là nơi ép tim khi cấp cứu và chọc tủy xương.
- 02
Xương sườn thật (1–7)
Costae verae
Bảy đôi sườn đầu nối thẳng với xương ức qua sụn sườn riêng. Sườn 1 ngắn, rộng, dẹt nhất, có rãnh cho động mạch và tĩnh mạch dưới đòn; sườn 3–9 là sườn điển hình gồm chỏm (hai mặt khớp), cổ, củ và thân cong với rãnh sườn ở bờ dưới chứa bó mạch thần kinh liên sườn.
- 03
Xương sườn giả (8–10)
Costae spuriae
Sụn của sườn 8, 9, 10 nối vào sụn sườn ngay trên, tạo bờ sườn (cung sườn). Bờ sườn là mốc sờ để khám gan, lách và túi mật.
- 04
Xương sườn cụt (11–12)
Costae fluctuantes
Hai đôi sườn cuối ngắn, đầu trước tự do trong cơ thành bụng, không nối với xương ức. Sườn 12 nằm sau thận và màng phổi, cần chú ý khi mổ thận đường sau lưng.
- 05
Sụn sườn
Cartilagines costales
Sụn trong nối đầu trước xương sườn với xương ức hoặc với nhau, cho lồng ngực tính đàn hồi để giãn nở khi thở và hấp thu lực va đập. Sụn có thể vôi hóa theo tuổi; viêm khớp sụn sườn (hội chứng Tietze) gây đau ngực dễ nhầm với đau tim.
- 06
Lỗ trên và lỗ dưới lồng ngực
Apertura thoracis superior et inferior
Lỗ trên (giới hạn bởi T1, sườn 1 và bờ trên cán ức) cho khí quản, thực quản, mạch máu lớn và dây thần kinh đi giữa cổ và ngực; xương sườn cổ thừa có thể chèn ép đám rối cánh tay (hội chứng lỗ thoát ngực). Lỗ dưới rộng hơn, được cơ hoành đóng kín.
- 07
Khớp sườn – đốt sống
Articulationes costovertebrales
Chỏm sườn khớp với thân hai đốt sống kề nhau, củ sườn khớp với mỏm ngang. Trục xoay qua hai khớp này quyết định kiểu chuyển động: sườn trên nâng ra trước như cán bơm (tăng đường kính trước sau), sườn dưới nâng sang bên như quai xô (tăng đường kính ngang).
Hình thể và cấu tạo
Lồng ngực gồm 12 đốt sống ngực ở sau, 12 đôi xương sườn ở hai bên và xương ức ở trước. Bảy đôi sườn đầu là sườn thật, nối trực tiếp với xương ức bằng sụn sườn; sườn 8–10 là sườn giả, sụn nối vào sụn sườn trên; sườn 11–12 là sườn cụt, đầu trước tự do.
Vị trí và liên quan
Lồng ngực bảo vệ tim, phổi và các mạch lớn, đồng thời tham gia hô hấp: khi hít vào, các cơ gian sườn nâng xương sườn (cử động “tay cầm xô” và “cán bơm”), cùng với cơ hoành làm tăng thể tích lồng ngực. Bó mạch – thần kinh gian sườn chạy trong rãnh sườn ở bờ dưới mỗi xương sườn, nên chọc hút khoang màng phổi được thực hiện sát bờ trên xương sườn dưới.[1]
Cơ học hô hấp
Cơ hoành là cơ hít vào chủ yếu và là mốc giải phẫu ngăn ngực với bụng. Khi co, nó hạ vòm và nâng, mở rộng phần dưới lồng ngực; các cơ gian sườn và cơ hô hấp phụ phối hợp di chuyển xương sườn và xương ức. Ngoài hô hấp, cơ hoành giữ vững cột sống thắt lưng khi mang vác, hỗ trợ hồi lưu tĩnh mạch và bạch huyết, và tham gia nuốt, nôn và hàng rào chống trào ngược.[2]
Trong hồi sức, áp lực đường thở và lưu lượng đo trên máy thở phản ánh độ giãn nở của phổi và thành ngực cùng sức cản đường thở; đồ thị (đường cong áp lực, lưu lượng, thể tích và các vòng) giúp phát hiện bất đồng bộ giữa bệnh nhân và máy thở và hạn chế tổn thương phổi do thở máy.[3][4][5]
Ngực ức gà (pectus carinatum) là nhóm dị tật bẩm sinh tiến triển của thành ngực trước, với xương ức và/hoặc sụn sườn nhô ra; có thể đi kèm hội chứng Marfan, homocystin niệu, hội chứng Noonan hay sa van hai lá.[6]
Xương sườn điển hình và không điển hình, mạch và thần kinh
Mỗi xương sườn khớp phía sau với hai đốt sống ngực tại khớp sườn – đốt sống, trừ xương sườn 1 chỉ khớp với đốt ngực 1. Xương sườn thật (1–7) khớp trực tiếp với xương ức qua sụn sườn tại khớp ức – sườn; khớp ức – sườn thứ nhất là khớp bất động, và xương sườn 1 còn có thể khớp với xương đòn ở khớp sườn – đòn. Xương sườn giả (8–10) khớp gián tiếp vì sụn của chúng nhập vào sụn sườn 7. Xương sườn cụt kinh điển là 11 và 12, nhưng nghiên cứu xác gần đây cho thấy bờ sườn biến đổi hơn nhiều so với mô tả: xương sườn 10 không dính với xương sườn 9 ở 46–59% mẫu, đầu xương sườn 8 và 9 tự do ở 58% và 92%, và xương sườn 8 bám thẳng vào xương ức ở khoảng 10–42% tùy nghiên cứu. Khớp gian sụn bắc cầu hay gặp nhất giữa sườn 5 và 8, phân tán lực từ bờ sườn ra thành ngực. Các xương sườn không điển hình gồm sườn 1 (ngắn, rộng, có hai rãnh và một diện khớp), sườn 2 (mảnh, dài, có lồi củ cho cơ răng trước), sườn 10 (một diện khớp), sườn 11 và 12 (một diện khớp, không có cổ). Xương sườn bảo vệ tạng ngực và trung thất, là chỗ bám cơ, giúp hô hấp, và sau sinh vẫn là nơi tạo máu vì tủy đỏ còn tồn tại trong xương dẹt.[7]
Phía trước, sườn 1–7 nhận động mạch gian sườn trước từ động mạch ngực trong, còn sườn 8–10 từ động mạch cơ – hoành; phía sau, động mạch gian sườn sau 1–2 tách từ động mạch gian sườn trên của thân sườn – cổ, các động mạch còn lại từ động mạch chủ ngực. Xương sườn 11 nhận động mạch gian sườn sau 11, xương sườn 12 nhận động mạch dưới sườn. Tĩnh mạch gian sườn trước đổ về tĩnh mạch ngực trong và cơ – hoành, tĩnh mạch sau đổ về hệ tĩnh mạch đơn và bán đơn. Bó mạch – thần kinh đi trong rãnh sườn, thần kinh nằm dưới mạch, nhưng không phải lúc nào cũng được che: trên CT 298 động mạch, trong 6 cm đầu tính từ cột sống động mạch lộ ra giữa khoang gian sườn; ở 3 cm chỉ 17% được sườn trên che, ở 6 cm là 97%, và vị trí càng thay đổi ở người lớn tuổi và khoang gian sườn cao, điều quan trọng khi đặt dẫn lưu hay chọc màng phổi. Thần kinh gian sườn đi giữa cơ gian sườn trong và trong cùng, cho nhánh bì ngoài, nhánh bì trước, nhánh cảm giác màng phổi thành, nhánh phúc mạc (từ dây 7–11), nhánh bên chạy dọc bờ trên sườn dưới, nhánh cơ và nhánh thông với hạch giao cảm. Các dây 7–9 còn cho nhánh cơ hoành và phân nhánh tại khớp sụn – sườn, với vị trí thay đổi theo kiểu bám của sườn 8, điều cần biết khi phong bế thần kinh gian sườn.[7]
Sườn thật
- Xương sườn
- 1–7
- Nối với xương ức
- Trực tiếp qua sụn sườn
- Ghi chú
- Khớp ức – sườn 1 là khớp bất động
Sườn giả
- Xương sườn
- 8–10
- Nối với xương ức
- Gián tiếp qua sụn sườn 7
- Ghi chú
- Sườn 8 đôi khi bám thẳng vào xương ức
Sườn cụt
- Xương sườn
- 11–12 (thường cả 10)
- Nối với xương ức
- Không
- Ghi chú
- Chỉ nhận mạch phía sau
| Nhóm | Xương sườn | Nối với xương ức | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sườn thật | 1–7 | Trực tiếp qua sụn sườn | Khớp ức – sườn 1 là khớp bất động |
| Sườn giả | 8–10 | Gián tiếp qua sụn sườn 7 | Sườn 8 đôi khi bám thẳng vào xương ức |
| Sườn cụt | 11–12 (thường cả 10) | Không | Chỉ nhận mạch phía sau |
Xương ức: các phần, phát triển và biến thể
Xương ức là xương dọc hình chữ T không hoàn toàn ở giữa thành ngực trước, gồm cán, thân và mỏm mũi kiếm. Cán ức hình tứ giác, bờ trên có khuyết cảnh, hai bên có khuyết đòn khớp với đầu trong xương đòn (khớp ức – đòn), và khớp với sụn sườn 1. Thân ức dài nhất, dẹt, có các gờ hai bên nơi sụn sườn 3–7 khớp vào. Chỗ cán nối thân tạo góc ức (góc Louis) vì hai phần nằm trên hai mặt phẳng hơi khác nhau; góc này ngang sụn sườn 2 và ngang đĩa gian đốt ngực 4–5, là mốc đếm sườn. Mỏm mũi kiếm hình tam giác, rất thay đổi về hình dạng, phần lớn là sụn đến tuổi 40 và cốt hóa hoàn toàn khoảng 60 tuổi. Cơ ức – đòn – chũm, ức – móng, ức – giáp bám vào cán; cơ ngang ngực và cơ ngực lớn bám vào thân; mỏm mũi kiếm cho cơ hoành và các cơ thành bụng trước bám. Máu đến chủ yếu từ nhánh ức và nhánh xuyên của động mạch ngực trong; điều này quan trọng cho sự liền xương sau mở ngực đường giữa, nhất là khi đã lấy động mạch ngực trong làm cầu nối chủ – vành.[8]
Xương ức phát triển độc lập với xương sườn từ hai dải ức trung mô hai bên đường giữa, xuất hiện khoảng tuần 6 từ lá thành trung bì bên, rồi hóa tiền sụn, di cư và hợp nhất theo hướng đầu – đuôi thành tấm ức; mô hình sụn gồm sáu đốt ức, đốt trên cùng thành cán, đốt dưới cùng thành mũi kiếm và bốn đốt giữa thành thân. Không hợp nhất đường giữa gây khe ức (khoảng 1/50 000–100 000 trẻ sinh sống), để tim và mạch lớn không được che chở, có thể đơn độc hoặc kèm u máu sọ – mặt. Hợp nhất không hoàn toàn để lại lỗ ức hình tròn ở 2,5–13,8% dân số, thường không triệu chứng nhưng làm sinh thiết tủy xương ức hoặc châm cứu có thể đâm vào động mạch chủ hay thất phải gây tử vong. Mũi kiếm chẻ đôi là biến thể hay gặp; góc ức lệch chỗ làm đếm sườn sai, ảnh hưởng tới khám, phong bế thần kinh và chọc kim giải áp. Xương ức nữ thường ngắn và mảnh hơn nam. Lõm ngực (ngực phễu, 1/400–1 000 trẻ) là xương ức và sụn sườn lõm vào sau, giảm khoảng ức – cột sống; nhô ngực (ngực ức gà) hiếm hơn 4–13 lần và ít ảnh hưởng tim phổi hơn.[8]

Cơ tác động lên sườn, biến thể và lâm sàng thành ngực
Cơ gian sườn ngoài đi từ bờ dưới sườn trên tới bờ trên sườn dưới, nâng sườn khi hít vào; cơ gian sườn trong và trong cùng hạ và kéo sườn vào trong khi thở ra gắng sức, cùng cơ ngang ngực. Cơ hoành (phần ức, sườn và thắt lưng, bám vào trung tâm gân, do dây hoành chi phối) mở rộng lồng ngực dưới và tạo lực hít vào chính. Cơ hít vào phụ gồm cơ ngực lớn, ngực bé (nâng sườn 3–5 khi xương vai cố định), răng trước và có thể cơ lưng rộng; cơ dưới đòn nâng sườn 1. Cơ chéo bụng ngoài, thẳng bụng và vuông thắt lưng hạ sườn và hỗ trợ thở ra chủ động; cơ răng sau trên và dưới nâng hoặc hạ các sườn tương ứng nhưng chưa có bằng chứng tham gia hô hấp. Lồng ngực nữ nhỏ hơn khoảng 10% nhưng sườn dốc hơn, nên cơ thành ngực đóng góp nhiều hơn khi hít vào lúc nghỉ, còn lồng ngực dưới rộng hơn ở nam gắn với vai trò lớn hơn của cơ hoành; hình dạng hai giới bắt đầu tách biệt khoảng 12 tuổi. Bất thường số lượng và cấu trúc sườn (sườn cổ, sườn thắt lưng, sườn chẻ đôi, dính sườn, khớp giả sườn 1) gặp ở 0,15–3,4% người; sườn thừa chiếm khoảng 30% dị tật sườn bẩm sinh, thiếu sườn 26%, khiếm khuyết phân đốt và dính 20%.[7]
Gãy xương sườn chiếm khoảng 12% các ca gãy xương và tăng theo tuổi. Hướng dẫn chấn thương ngực năm 2025 khuyên cân nhắc cố định gãy sườn bằng phẫu thuật ở mọi bệnh nhân mảng sườn di động có huyết động ổn định, trong vòng 48–72 giờ, và ở người có từ ba gãy sườn 3–10 di lệch nặng cùng bên mà thở máy không hiệu quả hoặc không cai được máy; tử vong thấp hơn so với điều trị bảo tồn (1,5% so với 2,7%, và 4,2% so với 10,1% khi có mảng sườn), nhưng một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2026 cho thấy cố định thường quy không rút ngắn thời gian nằm hồi sức mà chỉ cải thiện đau và chất lượng sống, nên chỉ định nên chọn lọc. Hội chứng sườn trượt do sườn 8–10 di động bất thường, chẩn đoán chủ yếu bằng nghiệm pháp móc và siêu âm động, trung bình chậm khoảng 15 tháng; nẹp sườn dọc bằng nẹp tự tiêu giảm tái phát từ 17,1% xuống 3,4%. Sarcoma sụn là u ác nguyên phát hay gặp nhất ở thành ngực, và cắt bỏ diện cắt sạch vi thể (R0) là yếu tố tiên lượng sống mạnh nhất. Lõm ngực ngày nay chủ yếu mổ bằng kỹ thuật Nuss ít xâm lấn, thanh nâng thường được tháo sau 2–3 năm, và nâng xương ức cải thiện cung lượng tim và khả năng gắng sức. Bất thường sườn 1 (nâng cao, dính sườn 1–2) là nguyên nhân chính của hội chứng lối ra lồng ngực, có thể điều trị bằng cắt sườn 1 qua đường nách.[7]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Thorax, RibsSafarini OA, Bordoni B · StatPearls 2026 · NBK538328 · 24k ký tự
Đang tải…
Safarini OA, Bordoni B. Anatomy, Thorax, Ribs. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK538328 · PMID 30855912 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Thorax, SternumAltalib AA, Miao KH, Menezes RG · StatPearls 2023 · NBK541141 · 14k ký tự
Đang tải…
Altalib AA, Miao KH, Menezes RG. Anatomy, Thorax, Sternum. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK541141 · PMID 31082185 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Monitoring diaphragm function in the ICUDres M et al., Current opinion in critical care 2020PMID 31876624
- [2]Network of breathing. Multifunctional role of the diaphragm: a reviewKocjan J et al., Advances in respiratory medicine 2017PMID 28871591
- [3]Respiratory MechanicsGertler R, Anesthesiology clinics 2021PMID 34392877
- [4]Ventilator Graphics: Scalars, Loops, & Secondary MeasuresDexter AM et al., Respiratory care 2020PMID 32457168
- [5]Ventilator-induced Lung InjuryBeitler JR et al., Clinics in chest medicine 2016PMID 27842744
- [6]Pectus carinatumRobicsek F et al., Thoracic surgery clinics 2010PMID 20974441
- [7]Anatomy, Thorax, RibsSafarini OA et al., StatPearls 2026PMID 30855912
- [8]Anatomy, Thorax, SternumAltalib AA et al., StatPearls 2023PMID 31082185
- [9]Anatomy, BonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30725884Căn cứ cho: Số lượng xương
- [10]Calcium metabolism in health and diseasePeacock M, 2010PMID 20089499Căn cứ cho: Dự trữ calci trong xương


