Tuyến cận giáp
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Thường có bốn tuyến nhỏ (mỗi tuyến khoảng 30–50 mg) nằm ở mặt sau tuyến giáp, tiết hormon cận giáp (PTH) điều hòa nồng độ calci và phosphat trong máu.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Tuyến cận giáp trên
Glandulae parathyroideae superiores
Thường nằm ở mặt sau thùy giáp ngang sụn nhẫn, phía sau thần kinh thanh quản quặt ngược, vị trí khá hằng định. Có nguồn gốc từ túi hầu thứ tư, di chuyển ngắn nên ít lạc chỗ.
- 02
Tuyến cận giáp dưới
Glandulae parathyroideae inferiores
Gốc từ túi hầu thứ ba cùng tuyến ức, di chuyển xa nên vị trí thay đổi nhiều: thường gần cực dưới thùy giáp, nhưng có thể ở dây chằng giáp – ức, trong tuyến ức hoặc trung thất. Đây là lý do u tuyến cận giáp đôi khi phải tìm trong ngực.
- 03
Tế bào chính
Endocrinocyti principales
Loại tế bào chủ yếu, cảm nhận calci ion qua thụ thể cảm calci và tiết hormon cận giáp (PTH) khi calci giảm. PTH tăng tiêu xương, tái hấp thu calci ở thận và hoạt hóa vitamin D; u tuyến một tuyến là nguyên nhân chính của cường cận giáp nguyên phát.
- 04
Tế bào ưa acid
Cellulae oxyphilae
Tế bào lớn, bào tương ưa eosin do giàu ty thể, xuất hiện từ tuổi dậy thì và tăng theo tuổi, chức năng chưa rõ. Mô đệm tuyến cũng có nhiều tế bào mỡ tăng dần theo tuổi; mỗi tuyến chỉ nặng khoảng 30–50 mg.
Vị trí và liên quan
Hai tuyến trên (từ túi hầu IV) khá cố định ở mặt sau thùy giáp, ngang sụn nhẫn. Hai tuyến dưới (từ túi hầu III, cùng nguồn với tuyến ức) di chuyển xa hơn trong phôi nên vị trí thay đổi nhiều, có thể nằm ở cực dưới tuyến giáp, trong dây chằng giáp – ức hay trong trung thất, điều cần biết khi tìm tuyến lạc chỗ.
Hình thể và cấu tạo
Nhu mô gồm tế bào chính tiết PTH và tế bào ưa acid (oxyphil) tăng dần theo tuổi, xen lẫn mỡ. Tế bào chính có thụ thể cảm nhận calci (CaSR): khi calci ion giảm, PTH tăng, huy động calci từ xương, tăng tái hấp thu calci ở ống thận, tăng bài xuất phosphat và kích hoạt vitamin D ở thận.
Mạch máu và thần kinh
Cả bốn tuyến thường nhận máu từ động mạch giáp dưới (nhánh thân giáp cổ), đôi khi tuyến trên nhận thêm từ động mạch giáp trên. Vì nhánh nuôi rất nhỏ, cắt tuyến giáp có thể làm thiếu máu tuyến cận giáp và gây hạ calci máu sau mổ.
Vị trí, lạc chỗ và điều hòa canxi
Bình thường có bốn tuyến cận giáp, nhưng khám nghiệm tử thi tìm thấy tuyến thừa ở tới 13% trường hợp. Hai tuyến trên có nguồn gốc từ túi hầu IV. Chúng nằm ở mặt sau ngoài cực trên tuyến giáp, khoảng 1 cm trên chỗ thần kinh thanh quản quặt ngược bắt chéo động mạch giáp dưới, và ở sâu hơn mặt phẳng của thần kinh này. Hai tuyến dưới có nguồn gốc từ túi hầu III. Chúng nằm gần cực dưới, trong vòng 1–2 cm quanh chỗ động mạch giáp dưới đi vào tuyến, ở nông hơn thần kinh quặt ngược, và có vị trí thay đổi nhiều hơn hẳn tuyến trên.[1]
Theo một phân tích gộp, có tới 16% tuyến nằm lạc chỗ: trong trung thất, sau thực quản, ở cổ bên, trong tuyến giáp, trong tuyến ức, thậm chí dọc quai động mạch chủ. Vì vậy cần chẩn đoán hình ảnh trước khi cắt tuyến cận giáp. Nếu sau mổ vẫn còn tăng canxi máu và PTH cao, phải nghĩ đến mô tuyến còn sót, tuyến lạc chỗ hoặc tuyến thừa. Biểu hiện khi đó là triệu chứng của tăng canxi: sỏi thận, loãng xương, lú lẫn, táo bón và yếu cơ.[1][2]
Canxi ngoại bào gắn vào thụ thể cảm nhận canxi (CaSR) trên tế bào cận giáp và làm giảm tiết PTH; khi hạ canxi máu thì ngược lại. PTH nhanh chóng tăng tái hấp thu canxi ở thận; trong vài giờ đến vài ngày, PTH tăng hủy xương bởi tế bào hủy xương và kích thích thận chuyển 25(OH)D thành 1,25(OH)₂D, chất này lại tăng hấp thu canxi ở ruột. FGF23 từ xương tham gia vòng điều hòa bằng cách giảm 1,25(OH)₂D và có thể giảm tiết PTH.[3]
Suy cận giáp là bệnh hiếm, biểu hiện bằng hạ canxi máu với PTH thấp hoặc không đo được, kèm tăng phosphat máu và giảm 1,25(OH)₂D. Nguyên nhân thường gặp nhất, bỏ xa các nguyên nhân khác, là cắt bỏ hoặc làm tổn thương tuyến cận giáp khi mổ vùng cổ trước. Đây là lý do vì sao trong phẫu thuật tuyến giáp phải nhận diện và bảo tồn cả tuyến cận giáp lẫn thần kinh thanh quản.[4][5]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Histology, Parathyroid GlandBrown MB, Limaiem F · StatPearls 2023 · NBK546596 · 17k ký tự
Đang tải…
Brown MB, Limaiem F. Histology, Parathyroid Gland. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK546596 · PMID 31536203 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, ParathyroidIlahi A, Muco E, Ilahi TB · StatPearls 2023 · NBK537203 · 12k ký tự
Đang tải…
Ilahi A, Muco E, Ilahi TB. Anatomy, Head and Neck, Parathyroid. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK537203 · PMID 30725888 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Parathyroid, Ectopic GlandsGeorgakopoulos B, Al Khalili Y · StatPearls 2023 · NBK540972 · 7k ký tự
Đang tải…
Georgakopoulos B, Al Khalili Y. Anatomy, Head and Neck, Parathyroid, Ectopic Glands. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK540972 · PMID 31082016 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Head and Neck, ParathyroidIlahi A et al., StatPearls 2023PMID 30725888
- [2]Anatomy, Head and Neck, Parathyroid, Ectopic GlandsGeorgakopoulos B et al., StatPearls 2023PMID 31082016
- [3]Physiology of the Calcium-Parathyroid Hormone-Vitamin D AxisGoltzman D et al., Frontiers of hormone research 2018PMID 29597231
- [4]HypoparathyroidismBilezikian JP, The Journal of clinical endocrinology and metabolism 2020PMID 32322899
- [5]Anatomy of thyroid and parathyroid glands and neurovascular relationsMohebati A et al., Clinical anatomy 2012PMID 21800365
- [6]Physiology, Pituitary HormonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 32491488Căn cứ cho: Tuyến yên và các trục nội tiết
- [7]Physiology, Anterior PituitaryStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29763073

