Tuyến ức
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Cơ quan lympho trung ương gồm hai thùy, nằm ở trung thất trên và trước, sau cán xương ức. Là nơi tế bào lympho T biệt hóa và được chọn lọc; tuyến lớn nhất (so với cơ thể) ở trẻ nhỏ, teo dần sau dậy thì và được thay bằng mô mỡ.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Thùy phải và thùy trái
Lobus dexter et lobus sinister thymi
Tuyến ức gồm hai thùy không đối xứng, dính nhau ở đường giữa bằng mô liên kết, nằm trong trung thất trên và trước, sau cán ức, trước màng ngoài tim và các mạch lớn. Lớn nhất về tương đối ở trẻ sơ sinh và về tuyệt đối quanh tuổi dậy thì (khoảng 30–40 g), sau đó thoái hóa dần thành mô mỡ.
- 02
Tiểu thùy
Lobuli thymi
Bao xơ mỏng gửi các vách vào trong, chia mỗi thùy thành nhiều tiểu thùy 0,5–2 mm, mỗi tiểu thùy có vỏ ở ngoài và tủy ở trong; tủy của các tiểu thùy liên tục với nhau. Khung đỡ không phải sợi lưới như ở hạch mà là lưới tế bào biểu mô tuyến ức.
- 03
Vỏ tuyến ức
Cortex thymi
Vùng sẫm màu, dày đặc tế bào tuyến ức (tiền lympho bào T) đang tăng sinh. Tại đây diễn ra chọn lọc dương tính: tế bào nào nhận diện được phân tử MHC trên tế bào biểu mô vỏ mới sống sót. Hàng rào máu – tuyến ức quanh mao mạch vỏ ngăn kháng nguyên lạ lọt vào.
- 04
Tủy tuyến ức
Medulla thymi
Vùng sáng màu, ít tế bào hơn. Tế bào biểu mô tủy biểu hiện nhiều kháng nguyên của các mô khác trong cơ thể (nhờ gen AIRE) để loại bỏ lympho bào T tự phản ứng: chọn lọc âm tính. Chỉ khoảng 2–5% tế bào tuyến ức sống sót qua hai vòng chọn lọc và rời đi qua tĩnh mạch sau mao mạch ở ranh giới vỏ – tủy.
- 05
Tiểu thể Hassall
Corpuscula thymica
Các khối tế bào biểu mô xếp đồng tâm, sừng hóa ở giữa, chỉ có ở tủy và là dấu hiệu nhận ra tuyến ức trên tiêu bản. Chúng tiết TSLP, kích thích tế bào tua tạo ra lympho bào T điều hòa (Treg) giúp duy trì dung nạp miễn dịch.
- 06
Mạch máu tuyến ức
Vasa thymi
Động mạch đến từ các nhánh của động mạch ngực trong và động mạch giáp dưới. Tĩnh mạch đổ chủ yếu vào tĩnh mạch cánh tay đầu trái, cần chú ý khi mổ cắt tuyến ức điều trị nhược cơ hoặc u tuyến ức.
Vị trí và liên quan
Tuyến ức nằm ở trung thất trên và lan xuống trung thất trước, sau cán ức và các sụn sườn trên, trước màng ngoài tim, cung động mạch chủ và tĩnh mạch cánh tay đầu trái. Ở trẻ nhỏ tuyến có thể lên tới cổ, gần tuyến giáp; ở người lớn phần lớn được thay bằng mô mỡ.
Hình thể và cấu tạo
Mỗi thùy chia thành tiểu thùy, mỗi tiểu thùy có vùng vỏ dày đặc tế bào tuyến ức (tiền lympho T) và vùng tủy thưa hơn chứa thể Hassall. Khung tuyến là tế bào biểu mô lưới; tế bào biểu mô vỏ thực hiện chọn lọc dương tính, tế bào biểu mô tủy trình diện kháng nguyên mô (nhờ AIRE) để loại bỏ dòng T tự phản ứng. Hàng rào máu – tuyến ức bảo vệ vùng vỏ.
Mạch máu và thần kinh
Động mạch đến từ các nhánh ngực trong và giáp dưới; tĩnh mạch đổ chủ yếu vào tĩnh mạch cánh tay đầu trái. Tuyến ức không có mạch bạch huyết đến, chỉ có mạch bạch huyết đi về các hạch trung thất. U tuyến ức có liên quan với bệnh nhược cơ.
Sinh lý
Tế bào tiền thân từ tủy xương di chuyển tới tuyến ức (nhờ thụ thể CCR7, CCR9) và được tín hiệu NOTCH định hướng thành dòng T. Tế bào T đang phát triển được chọn lọc dương tính ở vùng vỏ (giữ lại tế bào có thụ thể nhận biết phức hợp peptide – MHC của bản thân) và chọn lọc âm tính ở vùng tủy (loại bỏ tế bào tự phản ứng), nhờ bộ máy riêng của tế bào biểu mô tuyến ức.[1][2]
Tuyến ức teo dần theo tuổi, hiện tượng bảo tồn ở nhiều loài; chức năng giảm làm người cao tuổi đáp ứng kém với mầm bệnh mới, khối u và vắc-xin. Viêm và các tín hiệu nội tiết cũng có thể gây teo tuyến ức cấp.[3][1]
Kiến trúc tuyến ức: vỏ bọc, vùng vỏ, ranh giới vỏ – tủy và vùng tủy
Tuyến ức và tuyến cận giáp có chung một mầm ở túi hầu III. Quá trình hình thành gồm bốn bước: xác định số phận tuyến ức, tách khỏi tuyến cận giáp, di chuyển xuống lồng ngực, và được các tế bào tiền thân tạo máu đến cư trú. Ở người, tuyến ức tới vị trí cuối cùng vào tuần thai 8–10, đúng lúc các tế bào tiền thân tạo máu bắt đầu đến cư trú. Sau sinh, tuyến tiếp tục lớn và đạt mật độ tế bào cao nhất vài tuần sau sinh, rồi bắt đầu thoái triển từ trước tuổi dậy thì. FOXN1 là dấu ấn đặc hiệu sớm nhất của tuyến ức.[1]
Tuyến ức có hai thùy ngăn bởi vách gian thùy, được bọc trong một vỏ mô liên kết hai lớp (collagen và sợi lưới). Lớp trong lõm vào tạo vách, mang mao mạch vào sâu trong thùy; khoảng 5% tế bào tuyến ức đang phát triển nằm ở vùng dưới vỏ bọc. Vùng vỏ đông tế bào nhất, chiếm khoảng 70–80% tế bào của tuyến. Đây là nơi diễn ra chọn lọc dương tính nhờ các tế bào biểu mô vùng vỏ (cTEC). Đi vào trong, tế bào phân chia chậm dần, phản ánh các giai đoạn trưởng thành của tế bào tiền T.[1]
Ranh giới vỏ – tủy có mật độ mạch máu và mạch bạch huyết cao. Động mạch vào tuyến qua vùng này rồi chia thành mao mạch tới tủy và vỏ. Mao mạch vùng vỏ ít cửa sổ nên kháng nguyên khó lưu thông; mao mạch vùng tủy có cửa sổ nên kháng nguyên lưu thông dễ. Tế bào tiền thân vào tuyến qua các tĩnh mạch nhỏ ở ranh giới này, còn tế bào T trưởng thành rời đi qua tĩnh mạch hậu mao mạch. Tuyến ức chỉ có bạch huyết đi ra, không có bạch huyết đi vào, nên không sưng to khi nhiễm trùng như hạch bạch huyết. Các sợi thần kinh đi theo mạch máu trong vỏ bọc và vách.[1]
Vùng tủy thưa tế bào hơn, chứa khoảng 10–15% số tế bào tuyến ức, chủ yếu là tế bào T đơn dương tính (CD4⁺ hoặc CD8⁺), đang trải qua chọn lọc âm tính. Biểu mô vùng tủy (mTEC), tế bào tua, đại thực bào và lympho B trình diện peptide của bản thân qua MHC lớp I và II. Tế bào nào có thụ thể TCR gắn quá mạnh với peptide bản thân sẽ bị loại bằng chết tế bào theo chương trình. Tiểu thể Hassall nằm trong vùng tủy, có lẽ tham gia dọn tế bào chết và là nguồn TSLP, chất định hướng tế bào tua và giúp tạo tế bào T điều hòa.[1]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Head and Neck: Blood Thymus BarrierBruss DM, Ely S · StatPearls 2023 · NBK546601 · 11k ký tự
Đang tải…
Bruss DM, Ely S. Anatomy, Head and Neck: Blood Thymus Barrier. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK546601 · PMID 31536208 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, ThymusRemien K, Jozsa F, Jan A · StatPearls 2025 · NBK539748 · 11k ký tự
Đang tải…
Remien K, Jozsa F, Jan A. Anatomy, Head and Neck, Thymus. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK539748 · PMID 30969570 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]The thymus road to a T cell: migration, selection, and atrophyRuiz Pérez M et al., Frontiers in immunology 2024PMID 39257583
- [2]Thymus machinery for T-cell selectionKondo K et al., International immunology 2019PMID 30476234
- [3]Age-Related Thymic InvolutionLins MP et al., Advances in experimental medicine and biology 2025PMID 40067592

