Vòi tử cung
Mô hình
Human Reference Atlas (HuBMAP), CC BY 4.0, đã nén meshopt. Kéo thanh “Mặt cắt” để nhìn vào bên trong.
Mô tả
Hai ống dài khoảng 10–12 cm nằm ở bờ trên dây chằng rộng, nối sừng tử cung với vùng buồng trứng. Gồm bốn đoạn từ ngoài vào: phễu có tua vòi, bóng (nơi thường xảy ra thụ tinh), eo và đoạn kẽ trong thành tử cung. Lông chuyển và nhu động đưa noãn và phôi về buồng tử cung.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Đoạn kẽ
Pars uterina tubae uterinae
Đoạn dài khoảng 1 cm đi xuyên thành sừng tử cung, lòng hẹp nhất (khoảng 1 mm). Thai làm tổ ở đây (thai kẽ) hiếm nhưng vỡ muộn và chảy máu dữ dội do vùng giàu mạch.
- 02
Eo vòi
Isthmus tubae uterinae
Phần một phần ba trong, hẹp và thành cơ dày, nối với sừng tử cung. Là vị trí thắt hoặc cắt vòi để triệt sản.
- 03
Bóng vòi
Ampulla tubae uterinae
Đoạn dài và rộng nhất (khoảng hai phần ba chiều dài vòi), niêm mạc gấp nếp phức tạp; là nơi thụ tinh thường xảy ra và cũng là vị trí hay gặp nhất của thai ngoài tử cung (khoảng 70%).
- 04
Phễu vòi và tua vòi
Infundibulum; Fimbriae tubae uterinae
Phễu mở vào ổ phúc mạc qua lỗ bụng vòi, viền bởi 20–25 tua; tua buồng trứng dài nhất dính vào buồng trứng. Khi rụng trứng các tua áp lên buồng trứng và quét noãn vào vòi; đây cũng là con đường nhiễm khuẩn từ đường sinh dục vào ổ bụng.
- 05
Thành vòi và mạc treo vòi
Tunica mucosa tubae uterinae; Mesosalpinx
Niêm mạc biểu mô trụ đơn với tế bào có lông chuyển (đẩy noãn về tử cung) và tế bào chế tiết (nuôi noãn, tinh trùng), lớp cơ trơn co bóp nhu động. Vòi treo trong bờ trên dây chằng rộng bởi mạc treo vòi; viêm vòi làm dính, hẹp lòng gây vô sinh và thai ngoài tử cung.
Vị trí và liên quan
Vòi tử cung chạy trong bờ tự do phía trên của dây chằng rộng, phần dây chằng giữa vòi và buồng trứng gọi là mạc treo vòi. Đầu ngoài (phễu) mở vào ổ phúc mạc qua lỗ bụng, ôm lấy cực trên buồng trứng bằng các tua, trong đó tua buồng trứng dài nhất bám vào buồng trứng; đầu trong mở vào buồng tử cung qua lỗ tử cung ở sừng tử cung.

Hình thể và cấu tạo
Thành vòi có ba lớp: niêm mạc gấp nếp nhiều nhất ở đoạn bóng, phủ biểu mô trụ đơn gồm tế bào có lông chuyển và tế bào chế tiết; lớp cơ trơn dày dần về phía eo; và thanh mạc. Đoạn bóng rộng và dài nhất là nơi thụ tinh thường xảy ra; đoạn eo hẹp và thành dày. Phôi làm tổ ở vòi (chửa ngoài tử cung) thường gặp nhất ở đoạn bóng.

Mạch máu và thần kinh
Vòi được cấp máu bởi các nhánh vòi của động mạch tử cung và động mạch buồng trứng, nối với nhau trong mạc treo vòi; tĩnh mạch đi kèm. Bạch huyết theo mạch buồng trứng về hạch cạnh động mạch chủ. Thần kinh tự chủ đến từ đám rối buồng trứng và đám rối tử cung – âm đạo.
Liên hệ lâm sàng
Vòi tử cung là nơi tinh trùng hoàn tất hoạt hóa, xảy ra thụ tinh và phôi phát triển trong vài ngày đầu; biểu mô gồm tế bào có lông chuyển và tế bào chế tiết tạo nên dịch vòi. Khoảng 30% phụ nữ vô sinh có bệnh lý vòi, thường do nhiễm Chlamydia trachomatis, lậu, lao sinh dục, lạc nội mạc tử cung hoặc biến chứng sau phẫu thuật bụng.[1][2]
Hơn 98% thai ngoài tử cung làm tổ ở vòi, và đây vẫn là nguyên nhân tử vong mẹ hàng đầu trong ba tháng đầu. Yếu tố nguy cơ gồm tổn thương vòi do phẫu thuật hoặc nhiễm trùng, hút thuốc và thụ tinh trong ống nghiệm; bằng chứng hiện nay cho thấy phôi bị giữ lại trong vòi kết hợp với biến đổi môi trường vòi thuận lợi cho làm tổ.[3]
Bốn đoạn, lớp cơ, mạch và thần kinh
Vòi tử cung (vòi Fallope) là ống cơ – thanh mạc dài 11–12 cm, lòng hẹp chưa tới 1 mm, đi từ sừng tử cung ra ngoài trong bờ trên mạc treo vòi của dây chằng rộng và tận cùng sát buồng trứng cùng bên. Từ trong ra ngoài có bốn đoạn: đoạn kẽ (đoạn tử cung) xuyên qua thành tử cung với lỗ tử cung của vòi; eo vòi hẹp; bóng vòi rộng, nơi thụ tinh thường xảy ra nhất; và phễu vòi mở vào ổ phúc mạc qua lỗ bụng, viền bởi các tua bắt noãn ở mỗi chu kỳ, trong đó tua buồng trứng nối phễu với buồng trứng. Lớp cơ nằm giữa niêm mạc (có lông chuyển hướng vào lòng) và thanh mạc, gồm lớp vòng trong và lớp dọc ngoài. Co bóp ngắn, dày giúp trộn dịch vòi; co trương lực liên tục cùng lông chuyển và dịch tiết đẩy noãn hoặc giao tử về phía tử cung, và chỉ cho phôi qua chỗ nối vòi – tử cung vào đúng thời điểm nội tiết thuận lợi nhất của chu kỳ.[4]
Vòi tử cung phát triển từ đầu trên của ống cận trung thận (ống Müller), hình thành khoảng tuần 5–6 ở phôi nữ do thiếu hormone kháng Müller; dưới tác dụng của estrogen đầu trên thành vòi, còn đầu dưới hai ống hợp nhất ở đường giữa thành tử cung và phần trên âm đạo. Di tích ở đầu trên cùng có thể tồn tại thành phần phụ dạng túi (nang Morgagni). Động mạch đến từ các nhánh vòi của động mạch buồng trứng (tách từ động mạch chủ bụng dưới động mạch thận) cấp máu nửa ngoài, và nhánh lên của động mạch tử cung (từ động mạch chậu trong) cấp máu nửa trong; hai nguồn nối nhau nên tổn thương một nguồn hiếm khi gây thiếu máu vòi. Tĩnh mạch buồng trứng phải đổ vào tĩnh mạch chủ dưới, bên trái vào tĩnh mạch thận trái. Bạch huyết về hạch cạnh động mạch chủ (thắt lưng) và hạch chậu. Sợi đau đi theo đường giao cảm T11–L1; phó giao cảm đến từ sợi lang thang trong đám rối buồng trứng cho phần ngoài và dây tạng chậu S1–S3 cho phần trong. Eo vòi được chi phối dày nhất, và cả thần kinh lẫn cơ thưa dần về phía xa.[4]


Biến thể, phẫu thuật và vai trò trong ung thư buồng trứng
Nang cạnh vòi lành tính hay được phát hiện tình cờ trên siêu âm hoặc khi mổ, thường ở tuổi trung niên và không triệu chứng. Hiếm hơn là túi thừa, bất sản hoặc vòi đôi; túi thừa và vòi đôi làm tăng nguy cơ ứ dịch vòi, xoắn vòi và chửa ngoài tử cung, còn tắc hoặc bất sản vòi có thể gây vô sinh; phơi nhiễm diethylstilbestrol (DES) trong tử cung có liên quan tới phát triển bất thường của vòi. Bất thường vòi tham gia tới một phần ba ca vô sinh, do dị tật bẩm sinh, nhiễm Chlamydia trachomatis, lậu, lao sinh dục hay dính do lạc nội mạc; viêm tiểu khung tái phát hoặc tiền sử mổ bụng làm tăng nguy cơ, và số đợt nhiễm càng nhiều thì tổn thương càng nặng. Tắc vòi được thăm dò bằng chụp tử cung – vòi hoặc soi buồng tử cung, và có thể xử trí bằng chụp vòi chọn lọc, tái thông, nối lại hoặc mở thông vòi mới.[4]
Các phẫu thuật thường gặp trên vòi gồm cắt vòi – buồng trứng, cắt vòi, mở thông vòi và triệt sản vòi (thắt, kẹp hoặc cắt). Bóng vòi là vị trí chửa ngoài tử cung hay gặp nhất, được điều trị nội khoa hoặc mổ mở thông vòi hay cắt vòi; cắt vòi cũng cần khi có ứ dịch vòi, áp xe vòi – buồng trứng hoặc ung thư buồng trứng, vòi, tử cung. Vòi tử cung có ý nghĩa đặc biệt với ung thư buồng trứng: ung thư thanh dịch độ cao, loại hay gặp nhất và thường được phát hiện muộn với tiên lượng xấu, theo bằng chứng gần đây phần lớn khởi phát từ vòi nhiều năm trước khi biểu hiện ở buồng trứng. Triệt sản vòi rất an toàn và hiệu quả nhưng vĩnh viễn; yếu tố nguy cơ hối hận sau thủ thuật gồm tuổi dưới 30, ít con, triệt sản ngay sau sinh và hoàn cảnh kinh tế – xã hội thấp.[4]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: Fallopian TubeHan J, Sadiq NM · StatPearls 2023 · NBK547660 · 8k ký tự
Đang tải…
Han J, Sadiq NM. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Fallopian Tube. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK547660 · PMID 31613440 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Oviductal response to gametes and early embryos in mammalsMaillo V et al., Reproduction 2016PMID 27512123
- [2]Fallopian tubes--literature review of anatomy and etiology in female infertilityBriceag I et al., Journal of medicine and life 2015PMID 25866566
- [3]Current knowledge of the aetiology of human tubal ectopic pregnancyShaw JL et al., Human reproduction update 2010PMID 20071358
- [4]Anatomy, Abdomen and Pelvis: Fallopian TubeHan J et al., StatPearls 2023PMID 31613440
