Dây thần kinh sọ
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Mười hai đôi dây thần kinh tách trực tiếp từ não, đánh số I–XII theo thứ tự từ trước ra sau. Chúng chi phối cảm giác đặc biệt (khứu, thị, thính, vị giác), vận động mắt, mặt, lưỡi, hầu, thanh quản, và mang sợi đối giao cảm (III, VII, IX, X).
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Dây I – thần kinh khứu giác
Nervus olfactorius (I)
Khoảng 20 bó sợi trục không myelin của tế bào thụ cảm khứu giác, đi từ niêm mạc trần ổ mũi qua mảnh sàng tới hành khứu. Vỡ nền sọ trước có thể làm đứt các sợi này, gây mất khứu giác và rò dịch não tủy qua mũi.
- 02
Dây II – thần kinh thị giác
Nervus opticus (II)
Thực chất là một bó chất trắng của não, gồm khoảng 1,2 triệu sợi trục tế bào hạch võng mạc, có màng não bao quanh. Đi qua ống thị giác tới giao thoa thị giác, nơi sợi từ nửa võng mạc phía mũi bắt chéo.
- 03
Dây III – thần kinh vận nhãn
Nervus oculomotorius (III)
Ra ở hố gian cuống, đi trong thành ngoài xoang hang, vào ổ mắt qua khe ổ mắt trên. Chi phối cơ nâng mi trên, cơ thẳng trên, thẳng trong, thẳng dưới và chéo dưới, và qua hạch mi mang sợi phó giao cảm co đồng tử và điều tiết.
- 04
Dây IV – thần kinh ròng rọc
Nervus trochlearis (IV)
Dây sọ mảnh nhất và là dây duy nhất ra ở mặt sau thân não (dưới lồi não dưới) sau khi bắt chéo. Chạy dài nhất trong sọ, chỉ chi phối cơ chéo trên; liệt gây nhìn đôi dọc, nặng hơn khi nhìn xuống như lúc xuống cầu thang.
- 05
Dây V – thần kinh sinh ba
Nervus trigeminus (V)
Dây sọ lớn nhất, ra ở mặt trước bên cầu não bằng rễ cảm giác lớn và rễ vận động nhỏ; hạch sinh ba nằm trong hốc Meckel. Ba nhánh mắt (V1), hàm trên (V2), hàm dưới (V3) cảm giác cho mặt, niêm mạc mũi miệng, răng; V3 còn chi phối các cơ nhai.
- 06
Dây VI – thần kinh vận nhãn ngoài
Nervus abducens (VI)
Ra ở rãnh hành – cầu, đi dài trên dốc nền rồi qua giữa xoang hang cạnh động mạch cảnh trong; chỉ chi phối cơ thẳng ngoài. Đường đi dài làm nó dễ bị ảnh hưởng khi tăng áp lực nội sọ, gây lác trong và nhìn đôi ngang.
- 07
Dây VII – thần kinh mặt
Nervus facialis (VII)
Vào ống tai trong cùng dây VIII, đi trong ống mặt của xương thái dương (hạch gối) và ra ở lỗ trâm – chũm, chia các nhánh trong tuyến mang tai. Vận động các cơ bám da mặt, cơ bàn đạp; dây thừng nhĩ mang vị giác 2/3 trước lưỡi và sợi tiết cho tuyến dưới hàm, dưới lưỡi; dây đá lớn tới tuyến lệ.
- 08
Dây VIII – thần kinh tiền đình – ốc tai
Nervus vestibulocochlearis (VIII)
Dây cảm giác đặc biệt đi từ tai trong qua ống tai trong vào góc cầu – tiểu não. Phần ốc tai dẫn thính giác từ cơ quan Corti; phần tiền đình dẫn cảm giác thăng bằng từ soan nang, cầu nang và ba ống bán khuyên. U bao sợi thần kinh tiền đình thường gây điếc tiếp nhận một bên.
- 09
Dây IX – thần kinh lưỡi – hầu
Nervus glossopharyngeus (IX)
Ra khỏi sọ qua lỗ tĩnh mạch cảnh. Cảm giác chung và vị giác 1/3 sau lưỡi, cảm giác hầu (nhánh hướng tâm của phản xạ nôn), xoang và tiểu thể cảnh; vận động cơ trâm – hầu; sợi phó giao cảm qua dây đá bé tới hạch tai rồi tuyến mang tai.
- 10
Dây X – thần kinh lang thang
Nervus vagus (X)
Ra qua lỗ tĩnh mạch cảnh, xuống cổ trong bao cảnh rồi vào ngực và bụng. Vận động cơ hầu, khẩu cái mềm và thanh quản (qua dây thanh quản quặt ngược), mang khoảng 75% sợi phó giao cảm của cơ thể tới tim, phổi và ống tiêu hóa đến chỗ hai phần ba đại tràng ngang.
- 11
Dây XI – thần kinh phụ
Nervus accessorius (XI)
Rễ tủy xuất phát từ nhân phụ ở sừng trước C1–C5, đi lên qua lỗ lớn vào sọ rồi ra qua lỗ tĩnh mạch cảnh. Chi phối cơ ức – đòn – chũm và cơ thang; dễ bị tổn thương trong tam giác cổ sau khi sinh thiết hạch, gây sệ vai.
- 12
Dây XII – thần kinh hạ thiệt
Nervus hypoglossus (XII)
Ra ở rãnh trước trám hành não, rời sọ qua ống thần kinh hạ thiệt, vòng ra trước dưới góc hàm. Vận động mọi cơ lưỡi trừ cơ khẩu cái – lưỡi; liệt một bên làm lưỡi lệch về bên liệt khi thè.
Mười hai đôi dây thần kinh sọ
Các dây thần kinh sọ được đánh số theo thứ tự xuất hiện từ trước ra sau ở nền não. Hai dây đầu (khứu giác, thị giác) thực chất là phần kéo dài của não; dây III và IV ra từ trung não, dây V đến VIII từ cầu não và rãnh hành – cầu, dây IX đến XII từ hành não. Trừ dây phụ, tất cả đều xuất phát hoàn toàn trong hộp sọ và rời sọ qua các lỗ ở nền sọ.[1]

I
- Dây thần kinh
- Khứu giác (n. olfactorius)
- Loại sợi
- Cảm giác
- Chi phối chính
- Ngửi
II
- Dây thần kinh
- Thị giác (n. opticus)
- Loại sợi
- Cảm giác
- Chi phối chính
- Nhìn
III
- Dây thần kinh
- Vận nhãn (n. oculomotorius)
- Loại sợi
- Vận động, đối giao cảm
- Chi phối chính
- Phần lớn cơ ngoài nhãn cầu, cơ nâng mi; co đồng tử, điều tiết
IV
- Dây thần kinh
- Ròng rọc (n. trochlearis)
- Loại sợi
- Vận động
- Chi phối chính
- Cơ chéo trên
V
- Dây thần kinh
- Sinh ba (n. trigeminus)
- Loại sợi
- Hỗn hợp
- Chi phối chính
- Cảm giác mặt, giác mạc, miệng; cơ nhai
VI
- Dây thần kinh
- Vận nhãn ngoài (n. abducens)
- Loại sợi
- Vận động
- Chi phối chính
- Cơ thẳng ngoài
VII
- Dây thần kinh
- Mặt (n. facialis)
- Loại sợi
- Hỗn hợp
- Chi phối chính
- Cơ bám da mặt; vị giác 2/3 trước lưỡi; tuyến lệ, dưới hàm, dưới lưỡi
VIII
- Dây thần kinh
- Tiền đình – ốc tai (n. vestibulocochlearis)
- Loại sợi
- Cảm giác
- Chi phối chính
- Nghe, thăng bằng
IX
- Dây thần kinh
- Thiệt hầu (n. glossopharyngeus)
- Loại sợi
- Hỗn hợp
- Chi phối chính
- Vị giác và cảm giác 1/3 sau lưỡi, hầu; tuyến mang tai; xoang cảnh
X
- Dây thần kinh
- Lang thang (n. vagus)
- Loại sợi
- Hỗn hợp
- Chi phối chính
- Hầu, thanh quản; đối giao cảm tim, phổi, ống tiêu hóa
XI
- Dây thần kinh
- Phụ (n. accessorius)
- Loại sợi
- Vận động
- Chi phối chính
- Cơ ức đòn chũm, cơ thang
XII
- Dây thần kinh
- Hạ thiệt (n. hypoglossus)
- Loại sợi
- Vận động
- Chi phối chính
- Cơ lưỡi
| Dây thần kinh | Loại sợi | Chi phối chính | |
|---|---|---|---|
| I | Khứu giác (n. olfactorius) | Cảm giác | Ngửi |
| II | Thị giác (n. opticus) | Cảm giác | Nhìn |
| III | Vận nhãn (n. oculomotorius) | Vận động, đối giao cảm | Phần lớn cơ ngoài nhãn cầu, cơ nâng mi; co đồng tử, điều tiết |
| IV | Ròng rọc (n. trochlearis) | Vận động | Cơ chéo trên |
| V | Sinh ba (n. trigeminus) | Hỗn hợp | Cảm giác mặt, giác mạc, miệng; cơ nhai |
| VI | Vận nhãn ngoài (n. abducens) | Vận động | Cơ thẳng ngoài |
| VII | Mặt (n. facialis) | Hỗn hợp | Cơ bám da mặt; vị giác 2/3 trước lưỡi; tuyến lệ, dưới hàm, dưới lưỡi |
| VIII | Tiền đình – ốc tai (n. vestibulocochlearis) | Cảm giác | Nghe, thăng bằng |
| IX | Thiệt hầu (n. glossopharyngeus) | Hỗn hợp | Vị giác và cảm giác 1/3 sau lưỡi, hầu; tuyến mang tai; xoang cảnh |
| X | Lang thang (n. vagus) | Hỗn hợp | Hầu, thanh quản; đối giao cảm tim, phổi, ống tiêu hóa |
| XI | Phụ (n. accessorius) | Vận động | Cơ ức đòn chũm, cơ thang |
| XII | Hạ thiệt (n. hypoglossus) | Vận động | Cơ lưỡi |
Nhân và đường đi
Nhân của các dây III đến XII nằm trong thân não, xếp thành các cột theo loại chức năng: nhân vận động thân thể gần đường giữa (III, IV, VI, XII), nhân vận động tạng (nhân mơ hồ, nhân vận động dây V và VII), nhân đối giao cảm (Edinger – Westphal, nước bọt trên và dưới, lưng dây X) và nhân cảm giác ở phía ngoài (nhân bó đơn độc, phức hợp nhân sinh ba, nhân tiền đình và ốc tai). Vị trí tổn thương thân não vì vậy suy ra được từ tổ hợp dây sọ bị ảnh hưởng.
Các lỗ thoát chính: mảnh sàng (I), ống thị giác (II), khe ổ mắt trên (III, IV, V1, VI), lỗ tròn (V2), lỗ bầu dục (V3), ống tai trong (VII, VIII), lỗ tĩnh mạch cảnh (IX, X, XI) và ống thần kinh hạ thiệt (XII). Cộng hưởng từ là phương tiện chọn lựa để đánh giá bản thân dây thần kinh, còn cắt lớp vi tính giúp khảo sát các lỗ xương.[1]
Liên hệ lâm sàng
Liệt dây VII ngoại biên (liệt Bell) làm yếu toàn bộ nửa mặt cùng bên, kể cả trán, trong khi tổn thương trung ương (đột quỵ) thường chừa trán. Liệt dây III do phình động mạch thông sau thường kèm giãn đồng tử vì sợi đối giao cảm nằm ở ngoại vi dây. Đau dây V gây cơn đau chói ngắn ở một vùng chi phối của dây sinh ba.

Tổ chức chức năng
Mười hai đôi dây thần kinh sọ đều có chức năng quan trọng, và trừ dây phụ (XI), tất cả đều chỉ xuất phát trong hộp sọ. MRI là phương tiện chính để khảo sát bản thân dây thần kinh, còn CT cần cho đánh giá các lỗ xương mà dây đi qua.[1]
Đường thị giác bắt đầu từ sợi trục tế bào hạch võng mạc tạo thành dây thị giác (II). Tại giao thoa thị giác, sợi từ nửa võng mạc phía mũi bắt chéo để nhập với sợi phía thái dương của mắt bên kia, nhờ đó vỏ não chẩm mỗi bên nhận nửa thị trường đối diện của cả hai mắt. Sợi tiếp tục thành dải thị giác, tiếp synap ở thể gối ngoài rồi theo tia thị giác tới vỏ thị giác, được cấp máu chủ yếu bởi động mạch não sau; vùng nhìn trung tâm ở cực chẩm có thể có thêm nhánh từ động mạch não giữa. Tổn thương giao thoa (ví dụ u tuyến yên) điển hình gây bán manh hai thái dương.[2][3]
Dây hạ thiệt (XII) thoát khỏi thân não ở rãnh trước trám, qua bể trước hành não và ra khỏi sọ qua ống hạ thiệt. Đây là dây vận động thuần túy, chi phối toàn bộ cơ nội tại của lưỡi, ba cơ ngoại lai (trâm – lưỡi, móng – lưỡi, cằm – lưỡi) và cơ cằm – móng; liệt một bên làm lưỡi lệch về bên liệt khi thè. U là nguyên nhân thường gặp nhất của liệt dây XII.[4]
Liên hệ lâm sàng
Đau dây thần kinh tam thoa (V) có thể vô căn hoặc thứ phát. Đường đi của dây V gồm tủy cổ, thân não, rễ và ba nhánh ngoại biên V1, V2, V3. Nguyên nhân chính của thể vô căn là xung đột thần kinh – mạch máu, đòi hỏi hai điều kiện: chèn ở vùng rễ vào (2–6 mm từ chỗ thoát khỏi cầu não) và chèn vuông góc với rễ.[5]
Dây mặt (VII) sau khi ra khỏi lỗ trâm – chũm đi vào tuyến mang tai và chia các nhánh vận động cơ bám da mặt trong tuyến; vì vậy phẫu thuật tuyến mang tai phải bảo tồn thân và nhánh dây mặt. Tuyến mang tai lại nhận sợi phó giao cảm tiết dịch từ dây IX qua hạch tai.[6]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Neuroanatomy, Cranial NerveSonne J, Omole AE, Lopez-Ojeda W · StatPearls 2025 · NBK470353 · 18k ký tự
Đang tải…
Sonne J, Omole AE, Lopez-Ojeda W. Neuroanatomy, Cranial Nerve. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK470353 · PMID 29261885 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Cranial Nerve 11 (Accessory)Bordoni B, Varacallo MA · StatPearls 2025 · NBK507722 · 16k ký tự
Đang tải…
Bordoni B, Varacallo MA. Neuroanatomy, Cranial Nerve 11 (Accessory). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK507722 · PMID 29939544 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Cranial Nerve 1 (Olfactory)Helwany M, Bordoni B · StatPearls 2023 · NBK556051 · 16k ký tự
Đang tải…
Helwany M, Bordoni B. Neuroanatomy, Cranial Nerve 1 (Olfactory). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK556051 · PMID 32310511 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Cranial Nerve 2 (Optic)Smith AM, Czyz CN · StatPearls 2022 · NBK507907 · 10k ký tự
Đang tải…
Smith AM, Czyz CN. Neuroanatomy, Cranial Nerve 2 (Optic). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK507907 · PMID 29939684 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Cranial Nerve 4 (Trochlear)Kim SY, Motlagh M, Naqvi IA · StatPearls 2023 · NBK537244 · 9k ký tự
Đang tải…
Kim SY, Motlagh M, Naqvi IA. Neuroanatomy, Cranial Nerve 4 (Trochlear). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK537244 · PMID 30725929 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Cranial Nerve 6 (Abducens)Nguyen V, Reddy V, Varacallo MA · StatPearls 2022 · NBK430711 · 8k ký tự
Đang tải…
Nguyen V, Reddy V, Varacallo MA. Neuroanatomy, Cranial Nerve 6 (Abducens). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK430711 · PMID 28613463 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Cranial Nerve AnatomyTraylor KS et al., Neuroimaging clinics of North America 2022PMID 35843663
- [2]Anatomy of the visual pathwaysDe Moraes CG, Journal of glaucoma 2013PMID 23733119
- [3]The optic chiasmKidd D, Clinical anatomy 2014PMID 24824063
- [4]The Hypoglossal Nervede Sousa Costa R et al., Seminars in ultrasound, CT, and MR 2023PMID 37055141
- [5]Trigeminal neuralgiaLeclercq D et al., Diagnostic and interventional imaging 2013PMID 24007773
- [6]Facial Nerve and Parotid Gland AnatomyKochhar A et al., Otolaryngologic clinics of North America 2016PMID 27040583
- [7]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [8]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [9]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não
