Hệ cơ
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ cơ gồm hơn 600 cơ vân (cơ xương), chiếm khoảng 40% khối lượng cơ thể ở người trưởng thành. Cơ vân co theo ý muốn và tác động lên bộ xương để tạo vận động; cơ trơn và cơ tim tạo nên thành các tạng và tim.
Chức năng
- 01Tạo vận động
- 02Duy trì tư thế và độ vững của khớp
- 03Sinh nhiệt
- 04Hỗ trợ hồi lưu tĩnh mạch (bơm cơ)
Cấu tạo vi thể
Cơ vân chiếm khoảng 40% khối lượng cơ thể và chứa 50–75% tổng lượng protein. Khối cơ phụ thuộc cân bằng giữa tổng hợp và thoái giáng protein, chịu ảnh hưởng của dinh dưỡng, hormone, vận động và bệnh tật. Mỗi sợi cơ là một tế bào nhiều nhân; co cơ bắt đầu khi điện thế hoạt động giải phóng Ca²⁺ từ lưới nội cơ tương (khớp nối kích thích – co).[1]
Sợi cơ được chia thành các type dựa trên đồng dạng chuỗi nặng myosin: type I (co chậm, oxy hóa, bền) và các type II (co nhanh). Tỷ lệ các type sợi khác nhau giữa các cơ và giữa các cá thể, và được điều chỉnh bởi hoạt động thần kinh và hormone.[2]

Liên hệ lâm sàng
Mỏi cơ khi vận động mạnh và kéo dài không chủ yếu do tích tụ acid lactic như quan niệm cũ, mà do thay đổi ion ảnh hưởng điện thế hoạt động, giảm giải phóng Ca²⁺ từ lưới nội cơ tương và tác động của gốc oxy hóa. Ở người cao tuổi, teo cơ do lão hóa (sarcopenia) làm giảm khối lượng và sức cơ, ảnh hưởng nặng tới khả năng tự lập.[3][4]
Tổ chức một cơ vân, từ cơ tới sarcomere
Mỗi cơ vân gồm hàng nghìn sợi cơ được bọc bởi ba lớp mô liên kết: thượng cơ (epimysium) bọc cả cơ, chu cơ (perimysium) bọc từng bó sợi, nội cơ (endomysium) bọc từng sợi và chứa mao mạch, sợi thần kinh. Các lớp này liên tục với gân và màng xương, truyền lực co từ sợi cơ tới xương. Sợi cơ vân là tế bào nhiều nhân, đường kính 10–100 µm, dài nhiều centimet, nhân nằm sát màng sợi cơ (sarcolemma). Màng lõm vào trong thành ống T, nơi trao đổi ion và dẫn điện thế hoạt động vào sâu trong sợi. Giữa màng đáy và sarcolemma có tế bào vệ tinh, tế bào gốc của cơ: khi được yếu tố tăng trưởng kích thích, chúng tăng sinh và biệt hóa để sửa chữa hoặc tạo sợi mới.[5][6]
Bên trong sợi là các tơ cơ, mỗi tơ cơ là chuỗi sarcomere, đơn vị co cơ cơ bản. Sarcomere giới hạn bởi hai vạch Z, nơi bám của sợi actin mảnh; ở giữa là vạch M, nơi neo sợi myosin dày. Vùng có myosin là băng A (tối); vùng chỉ có actin là băng I (sáng), tạo vân ngang thấy được dưới kính hiển vi. Trên sợi actin có tropomyosin và phức hợp troponin C, I, T điều hòa sự gắn myosin; titin và nebulin là các protein khổng lồ quyết định tính đàn hồi và độ dài sợi. Sự sắp xếp đều đặn này lặp lại trên mọi tơ cơ nên toàn bộ sợi cơ có vân.[5]

Cơ
- Bao bọc bởi
- Thượng cơ
- Chứa
- Nhiều bó cơ, động mạch chính
Bó cơ
- Bao bọc bởi
- Chu cơ
- Chứa
- 10–100 sợi cơ trở lên, động mạch nuôi
Sợi cơ
- Bao bọc bởi
- Nội cơ, màng đáy
- Chứa
- Nhiều nhân, tế bào vệ tinh, mao mạch, ống T
Tơ cơ
- Bao bọc bởi
- Lưới cơ tương
- Chứa
- Chuỗi sarcomere
Sarcomere
- Bao bọc bởi
- Hai vạch Z
- Chứa
- Actin, myosin, troponin, tropomyosin, titin
| Bậc | Bao bọc bởi | Chứa |
|---|---|---|
| Cơ | Thượng cơ | Nhiều bó cơ, động mạch chính |
| Bó cơ | Chu cơ | 10–100 sợi cơ trở lên, động mạch nuôi |
| Sợi cơ | Nội cơ, màng đáy | Nhiều nhân, tế bào vệ tinh, mao mạch, ống T |
| Tơ cơ | Lưới cơ tương | Chuỗi sarcomere |
| Sarcomere | Hai vạch Z | Actin, myosin, troponin, tropomyosin, titin |
Từ xung thần kinh đến co cơ
Mỗi sợi trục vận động chia nhiều nhánh khi tới cơ, mỗi nhánh tận cùng ở một tấm vận động (khớp thần kinh – cơ). Đầu tận giàu ty thể, lưới nội chất và túi synap chứa acetylcholin. Khi điện thế hoạt động tới, túi synap hòa màng và giải phóng acetylcholin vào khe synap; màng sau synap tập trung dày đặc thụ thể acetylcholin, là kênh ion mở bằng phối tử. Kênh mở làm tấm vận động khử cực nhanh và phát điện thế hoạt động lan dọc sarcolemma. Cơ cũng có sợi cảm giác (thoi cơ, cơ quan gân Golgi), và các bệnh của khớp thần kinh – cơ như nhược cơ cho thấy vai trò sống còn của khâu truyền dẫn này.[5]
Ghép nối kích thích – co là chuỗi biến điện thế hoạt động thành chu trình cầu nối. Điện thế hoạt động đi theo ống T vào sâu trong sợi và làm thụ thể dihydropyridin trên ống T đổi cấu hình; thụ thể này mở thụ thể ryanodin trên bể tận của lưới cơ tương, giải phóng Ca²⁺ dự trữ và làm nồng độ Ca²⁺ trong bào tương tăng khoảng mười lần. Mỗi troponin C gắn tối đa bốn ion Ca²⁺ theo kiểu hợp tác, nên một thay đổi nhỏ của Ca²⁺ đủ bão hòa các vị trí gắn. Troponin đổi cấu hình kéo tropomyosin khỏi vị trí gắn myosin trên actin, đầu myosin bám vào actin, gập lại và trượt sợi mảnh về phía vạch M. Khi Ca²⁺ được bơm trở lại lưới cơ tương, cơ giãn ra.[6]

Phát triển phôi và vi tuần hoàn của cơ
Cơ vân thân và chi đến từ trung bì cận trục. Trung bì này phân đốt thành các khúc nguyên thủy (somite), rồi dưới tín hiệu Wnt (từ ống thần kinh và ngoại bì), Shh (từ dây sống) và BMP4 (từ trung bì bên) chia thành bì – cơ đốt (dermomyotome) và cứng đốt (sclerotome). Cơ đốt biệt hóa khi Shh làm tế bào biểu hiện Myf5, rồi MyoD. Phần lưng – trong của cơ đốt (epaxial) cho cơ sâu của lưng; phần bụng – ngoài (hypaxial) cho cơ thành thân và cơ chi. Nguyên bào cơ phôi hợp nhất thành sợi cơ nguyên phát, sau đó sợi thứ phát hình thành ở thai; sau sinh, tế bào vệ tinh đảm nhận sự lớn lên và sửa chữa của cơ.[5]
Động mạch chính của một cơ thường chạy song song trục sợi cơ, tách ra các động mạch nuôi vuông góc đi tới chu cơ. Từ đó tiểu động mạch chia tiếp qua tiểu động mạch ngang đến tiểu động mạch tận; mỗi tiểu động mạch tận cùng lưới mao mạch chạy dọc sợi cơ trong nội cơ tạo một đơn vị vi mạch, đơn vị nhỏ nhất mà lưu lượng máu được điều chỉnh. Mao mạch bạch huyết bắt đầu cạnh lưới mao mạch máu trong nội cơ rồi hợp thành mạch bạch huyết đi qua chu cơ. Thành các mạch bạch huyết này không có cơ trơn nên chúng phụ thuộc vào co cơ và nhịp đập tiểu động mạch để đẩy bạch huyết đi, nguyên lý của “bơm cơ” giúp máu tĩnh mạch và bạch huyết trở về.[5]
Cơ hô hấp: cơ hoành và cơ gian sườn
Cơ hoành là cơ quan trọng nhất của thì hít vào: khi co, nó kéo trung tâm gân xuống, làm tăng đường kính dọc lồng ngực và tăng áp lực âm trong lồng ngực, kéo không khí vào. Đồng thời các cơ gian sườn ngoài nâng thành ngực trước như quai xách xô, làm ngực rộng ra. Thở ra yên tĩnh là thụ động: thành ngực hạ xuống và cơ hoành giãn, vồng lên. Cơ hoành còn phối hợp với cơ thành bụng để tăng áp lực ổ bụng khi đi tiểu, đại tiện, sinh đẻ và khi nín hơi gắng sức (nghiệm pháp Valsalva, cũng dùng để phân biệt tiếng thổi tim). Thần kinh hoành (C3–C5) vận động và cảm giác phần trung tâm; sáu thần kinh gian sườn dưới cảm giác phần ngoại vi.[7]
Về lâm sàng, bệnh cơ vân trải rộng từ chuột rút, rách cơ – gân ở vận động viên, tới bệnh cơ, nhược cơ, liệt do tổn thương thần kinh. Chuột rút là co cứng không tự ý, đau, khu trú ở một cơ hay một nhóm sợi, kéo dài vài giây tới vài phút; dạng liên quan gắng sức là lý do can thiệp y tế thường gặp nhất trong thể thao, và cơn co khu trú không có nghĩa nguyên nhân cũng khu trú. Co cứng kéo dài một cơ cụ thể gặp trong vẹo cổ bẩm sinh hay vẹo cổ co thắt (cơ ức – đòn – chũm) và hội chứng lối thoát ngực (phì đại cơ bậc thang). Duy trì sức cơ bằng tập luyện quan trọng cho sức khỏe xương, thăng bằng và tư thế.[5][6]
Các cơ quan chính
Cơ thuộc khu trước cánh tay, có hai đầu nguyên ủy (đầu dài và đầu ngắn) bám vào xương vai; động tác chính là gấp khuỷu và ngửa cẳng tay.
Cơ deltaMusculus deltoideusCơ hình tam giác phủ khớp vai, tạo đường cong của vai. Ba phần của cơ (đòn, mỏm cùng, gai) cho phép gấp, dạng và duỗi cánh tay.
Cơ ngực lớnMusculus pectoralis majorCơ rộng hình quạt ở thành ngực trước, tạo thành bờ trước hố nách. Cơ khép, xoay trong và gấp cánh tay, và là cơ hô hấp phụ.
Cơ mông lớnMusculus gluteus maximusCơ lớn và nặng nhất cơ thể, tạo hình mông. Cơ duỗi và xoay ngoài khớp hông, quan trọng khi đứng dậy, leo cầu thang, chạy và giữ thăng bằng thân.
Cơ tứ đầu đùiMusculus quadriceps femorisNhóm cơ khu trước đùi gồm cơ thẳng đùi, cơ rộng ngoài, cơ rộng trong và cơ rộng giữa; cùng bám tận vào lồi củ chày qua dây chằng bánh chè, là cơ duỗi gối chính.
Cơ tam đầu cẳng chânMusculus triceps suraeKhối cơ bắp chân gồm cơ bụng chân (hai đầu) và cơ dép, cùng bám vào xương gót qua gân gót (Achilles), gân lớn và khỏe nhất cơ thể. Đây là cơ gấp gan chân chính, đẩy cơ thể khi đi, chạy và nhảy.
Cơ hoànhDiaphragmaVách cơ – gân hình vòm ngăn cách lồng ngực với ổ bụng, gồm phần cơ bám vào xương ức, sáu sụn sườn dưới và cột sống thắt lưng (trụ hoành), hội tụ vào gân trung tâm. Là cơ hô hấp chính: khi co, vòm hạ xuống làm tăng thể tích lồng ngực. Có ba lỗ lớn: lỗ tĩnh mạch chủ (T8), lỗ thực quản (T10) và lỗ động mạch chủ (T12).
Số liệu tham chiếu
- Cơ mông lớn là cơ có khối lượng lớn nhất; cơ bàn đạp ở tai giữa là cơ vân nhỏ nhất.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Skeletal muscle: a brief review of structure and functionFrontera WR et al., Calcified tissue international 2015PMID 25294644
- [2]Fiber types in mammalian skeletal musclesSchiaffino S et al., Physiological reviews 2011PMID 22013216
- [3]Skeletal muscle fatigue: cellular mechanismsAllen DG et al., Physiological reviews 2008PMID 18195089
- [4]Muscle aging and sarcopenia: The pathology, etiology, and most promising therapeutic targetsGrima-Terrén M et al., Molecular aspects of medicine 2024PMID 39312874
- [5]Anatomy, Skeletal MuscleDave HD et al., StatPearls 2023PMID 30725921
- [6]Physiology, Skeletal MuscleMcCuller C et al., StatPearls 2023PMID 30725824
- [7]Anatomy, Thorax: DiaphragmBains KNS et al., StatPearls 2023PMID 30137842
- [8]Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Gluteus Maximus MuscleStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30855781Căn cứ cho: Cơ mông lớn
