Màng não tủy và não thất
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Ba lớp màng (màng cứng, màng nhện, màng mềm) bọc não và tủy sống; nếp gấp màng cứng tạo liềm đại não và lều tiểu não. Hệ não thất gồm hai não thất bên, não thất ba, cống não và não thất tư, chứa khoảng 150 ml dịch não tủy do đám rối mạch mạc tiết ra.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Màng cứng
Dura mater
Màng xơ dày ngoài cùng. Ở sọ gồm lá màng xương và lá màng não, tách nhau tạo các xoang tĩnh mạch màng cứng; ở ống sống chỉ còn một lá, ngăn với xương bởi khoang ngoài màng cứng chứa mỡ và đám rối tĩnh mạch.
- 02
Liềm đại não và lều tiểu não
Falx cerebri; Tentorium cerebelli
Các nếp gấp của lá màng não: liềm đại não nằm trong khe dọc giữa hai bán cầu, lều tiểu não ngăn đại não với tiểu não và để lại khuyết lều cho thân não đi qua. Bờ khuyết lều là nơi thùy thái dương bị tụt kẹt, chèn dây thần kinh vận nhãn.
- 03
Màng nhện và khoang dưới nhện
Arachnoidea mater; Spatium subarachnoideum
Màng mỏng vô mạch áp sát mặt trong màng cứng; các bè nhện bắc qua khoang dưới nhện chứa dịch não tủy và các động mạch lớn của não. Khoang giãn rộng thành các bể (bể tiểu não – hành, bể giao thoa, bể thắt lưng); hạt màng nhện đổ dịch vào xoang tĩnh mạch.
- 04
Màng mềm
Pia mater
Lớp trong cùng, mỏng và giàu mạch, dính sát mặt não và tủy, theo các mạch máu vào nhu mô. Ở tủy, màng mềm tạo dây chằng răng cưa neo tủy vào màng cứng và dây tận cùng.
- 05
Não thất bên
Ventriculus lateralis; Septum pellucidum
Hai khoang hình chữ C trong bán cầu, mỗi bên gồm sừng trán, thân, ngã ba (tam giác), sừng chẩm và sừng thái dương; hai sừng trán ngăn nhau bởi vách trong suốt. Mỗi não thất bên thông với não thất III qua lỗ gian não thất (Monro).
- 06
Não thất III
Ventriculus tertius
Khe hẹp đứng dọc giữa hai đồi thị và vùng dưới đồi, thường có dính gian đồi thị bắc ngang. Thành trước là lá tận cùng; sàn mang các ngách thị giác và phễu; phía sau có ngách tùng.
- 07
Cống não
Aqueductus mesencephali
Ống dài khoảng 15 mm xuyên qua trung não, nối não thất III với não thất IV, được chất xám quanh cống bao quanh. Đây là chỗ hẹp nhất của hệ não thất nên hẹp cống là nguyên nhân thường gặp của não úng thủy tắc nghẽn.
- 08
Não thất IV
Ventriculus quartus
Khoang hình lều giữa cầu não – hành não ở trước và tiểu não ở sau; sàn là hố hình trám mang lồi mặt và các nhân dây sọ. Dịch thoát vào khoang dưới nhện qua lỗ giữa (Magendie) và hai lỗ bên (Luschka).
- 09
Đám rối mạch mạc
Plexus choroideus
Búi mao mạch có cửa sổ phủ biểu mô ống nội tủy biệt hóa, nằm trong não thất bên, não thất III và IV. Biểu mô nối với nhau bằng liên kết chặt tạo hàng rào máu – dịch não tủy và tiết khoảng 500 mL dịch mỗi ngày.
Ba lớp màng não tủy
Màng cứng (dura mater) là lớp ngoài cùng, dày và chắc. Ở sọ, màng cứng gồm lá màng xương dính vào mặt trong xương sọ và lá màng não; giữa hai lá là các xoang tĩnh mạch màng cứng. Ở ống sống, màng cứng chỉ có một lá, ngăn cách với thành ống sống bởi khoang ngoài màng cứng chứa mỡ và đám rối tĩnh mạch, nơi tiêm thuốc tê ngoài màng cứng.
Lá màng não của màng cứng gấp vào trong tạo các vách: liềm đại não giữa hai bán cầu, lều tiểu não ngăn đại não với tiểu não, liềm tiểu não và hoành yên che hố tuyến yên. Các vách này giữ não ổn định nhưng cũng là nơi não có thể bị đẩy lệch và tụt kẹt khi áp lực nội sọ tăng.
Màng nhện (arachnoidea mater) mỏng, không mạch, áp sát màng cứng; bên dưới là khoang dưới nhện chứa dịch não tủy và các động mạch lớn của não. Khoang này rộng ra thành các bể (bể lớn hay bể tiểu não – hành não, bể giao thoa thị giác, bể gian cuống) và ở tủy sống thành bể thắt lưng dưới mức L2. Màng mềm (pia mater) dính sát bề mặt não tủy, theo vào tận đáy các rãnh; ở tủy sống, nó tạo các dây chằng răng cưa và dây tận cùng.

Hệ thống não thất
Mỗi bán cầu có một não thất bên hình chữ C, gồm sừng trán, thân, tiền đình (ngã ba), sừng chẩm và sừng thái dương. Hai não thất bên thông với não thất ba qua lỗ gian não thất (Monro). Não thất ba là khe hẹp giữa hai đồi thị, thông xuống não thất tư qua cống não (Sylvius) ở trung não.
Não thất tư nằm giữa cầu não – hành não phía trước và tiểu não phía sau, sàn của nó là hố hình trám chứa nhân các dây thần kinh sọ. Dịch não tủy thoát ra khoang dưới nhện qua lỗ giữa (Magendie) và hai lỗ bên (Luschka), rồi tiếp tục xuống ống trung tâm của tủy sống.

Dịch não tủy
Dịch não tủy được đám rối mạch mạc trong các não thất tiết ra, khoảng 500 ml mỗi ngày, trong khi thể tích lưu hành chỉ khoảng 150 ml, nên dịch được thay mới vài lần mỗi ngày. Dịch chảy từ não thất bên qua não thất ba, cống não, não thất tư ra khoang dưới nhện, rồi được hấp thu vào xoang tĩnh mạch màng cứng qua các hạt màng nhện. Dịch não tủy làm não nổi, đệm chống va chạm và tham gia trao đổi chất với mô não.
Liên hệ lâm sàng
Tụ máu ngoài màng cứng thường do rách động mạch màng não giữa khi vỡ xương thái dương, có thể có khoảng tỉnh rồi xấu đi nhanh. Tụ máu dưới màng cứng do rách tĩnh mạch cầu nối, hay gặp ở người già và người nghiện rượu. Xuất huyết dưới nhện tự phát chủ yếu do vỡ phình động mạch ở đa giác Willis. Tắc nghẽn đường lưu thông dịch não tủy (ví dụ hẹp cống não) gây não úng thủy, làm giãn các não thất phía trên chỗ tắc.
Dịch não tủy
Dịch não tủy nằm trong các não thất và khoang dưới nhện ở sọ và tủy, thể tích trung bình 150 ml (khoảng 25 ml trong não thất, 125 ml dưới nhện) và được thay mới khoảng bốn lần mỗi ngày. Phần lớn do đám rối mạch mạc tiết, ngoài ra có thể từ dịch kẽ, màng não thất và mao mạch. Dòng chảy chủ yếu nhờ sóng mạch đập động mạch, được điều biến bởi nhịp thở, tư thế, áp lực tĩnh mạch cảnh và gắng sức.[1]
Từ lâu, hạt màng nhện (villi arachnoidales) được xem là nơi hấp thu dịch não tủy chính vào xoang tĩnh mạch. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy một lượng đáng kể dịch còn thoát ra theo bao các dây thần kinh sọ và tủy, qua mảnh sàng và lớp áo ngoài động mạch não vào hệ bạch huyết.[1]
Đám rối mạch mạc không chỉ tạo đệm cơ học và nơi đổ chất thải: các yếu tố nó tiết vào dịch não tủy còn điều hòa tế bào gốc thần kinh, các giai đoạn nhạy cảm trong phát triển và sức khỏe toàn bộ hệ thần kinh.[2]
Hệ glymphatic và khoang quanh mạch
Hệ glymphatic là “hệ bạch huyết” của hệ thần kinh trung ương: dịch não tủy từ khoang dưới nhện đi theo khoang quanh động mạch vào nhu mô, trộn với dịch kẽ, rồi rời nhu mô theo khoang quanh tĩnh mạch, mang theo chất thải chuyển hóa. Tế bào hình sao và mạch máu quyết định hình dạng khoang quanh mạch; kênh nước aquaporin-4 ở chân tế bào hình sao tạo điều kiện cho dòng chảy này.[3][4]
Thanh thải qua khoang quanh mạch mạnh nhất trong giấc ngủ. Khoang quanh mạch giãn trên MRI liên quan đến yếu tố nguy cơ mạch máu, bệnh mạch máu nhỏ và suy giảm nhận thức; suy giảm chức năng glymphatic được đề xuất là con đường chung dẫn đến sa sút trí tuệ, dù nhiều điểm của mô hình này vẫn còn tranh luận.[5][6][7]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Neuroanatomy, Ventricular SystemShenoy SS, Lui F · StatPearls 2023 · NBK532932 · 21k ký tự
Đang tải…
Shenoy SS, Lui F. Neuroanatomy, Ventricular System. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK532932 · PMID 30422527 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Cranial MeningesGhannam JY, Al Kharazi KA · StatPearls 2023 · NBK539882 · 13k ký tự
Đang tải…
Ghannam JY, Al Kharazi KA. Neuroanatomy, Cranial Meninges. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK539882 · PMID 30969704 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Back, Spinal MeningesSehgal I, Das JM · StatPearls 2023 · NBK547755 · 9k ký tự
Đang tải…
Sehgal I, Das JM. Anatomy, Back, Spinal Meninges. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK547755 · PMID 31613535 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy and physiology of cerebrospinal fluidSakka L et al., European annals of otorhinolaryngology, head and neck diseases 2011PMID 22100360
- [2]Development and functions of the choroid plexus-cerebrospinal fluid systemLun MP et al., Nature reviews. Neuroscience 2015PMID 26174708
- [3]The Glymphatic System: A Novel Component of Fundamental NeurobiologyHablitz LM et al., The Journal of neuroscience 2021PMID 34526407
- [4]Aquaporin-4 in glymphatic system, and its implication for central nervous system disordersPeng S et al., Neurobiology of disease 2023PMID 36796590
- [5]Perivascular spaces in the brain: anatomy, physiology and pathologyWardlaw JM et al., Nature reviews. Neurology 2020PMID 32094487
- [6]Glymphatic failure as a final common pathway to dementiaNedergaard M et al., Science 2020PMID 33004510
- [7]The Brain's Glymphatic System: Current ControversiesMestre H et al., Trends in neurosciences 2020PMID 32423764
- [8]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [9]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [10]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não
