Tuyến yên
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Tuyến nhỏ nặng khoảng 0,5 g nằm trong hố tuyến yên của xương bướm, nối với vùng dưới đồi bởi cuống tuyến yên. Thùy trước (tuyến yên tuyến) tiết GH, prolactin, ACTH, TSH, FSH và LH; thùy sau (tuyến yên thần kinh) giải phóng ADH và oxytocin do các nhân vùng dưới đồi sản xuất.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Thùy trước – phần xa
Pars distalis adenohypophysis
Chiếm khoảng 75% tuyến, gốc từ túi Rathke (ngoại bì miệng). Năm loại tế bào tiết GH, prolactin, ACTH, TSH, FSH/LH dưới điều khiển hormon vùng dưới đồi qua hệ cửa. U tuyến yên tiết prolactin là loại u chế tiết hay gặp nhất.
- 02
Phần trung gian và phần củ
Pars intermedia; Pars tuberalis
Phần trung gian là dải mỏng giữa hai thùy, ở người thoái hóa, thường còn các nang nhỏ chứa chất keo (nang khe Rathke). Phần củ ôm quanh cuống tuyến yên như chiếc vòng, chứa mạch của hệ cửa.
- 03
Thùy sau (thần kinh yên)
Neurohypophysis; Pars nervosa
Phần phát triển xuống từ sàn não trung gian, gồm tận cùng sợi trục của nhân trên thị và cạnh não thất cùng tế bào thần kinh đệm (pituicyte). Dự trữ và giải phóng ADH (vasopressin) và oxytocin; trên MRI T1 thùy sau có “điểm sáng” đặc trưng.
- 04
Cuống tuyến yên và lồi giữa
Infundibulum; Eminentia mediana
Cuống nối tuyến yên với vùng dưới đồi, mang bó sợi dưới đồi – yên. Tại lồi giữa, hormon giải phóng của vùng dưới đồi đổ vào đám rối mao mạch thứ nhất của hệ cửa; tổn thương cuống làm mất ức chế dopamin nên prolactin tăng (hiệu ứng cuống).
- 05
Hệ cửa vùng dưới đồi – tuyến yên
Systema portale hypophysiale
Động mạch yên trên tạo đám rối mao mạch ở lồi giữa, máu theo các tĩnh mạch cửa dài trên cuống xuống đám rối mao mạch thứ hai ở thùy trước, mang hormon giải phóng tới đích với nồng độ cao. Thùy trước không có động mạch trực tiếp nên dễ hoại tử khi tụt huyết áp sau sinh (hội chứng Sheehan).
- 06
Hố yên và liên quan
Sella turcica; Diaphragma sellae
Tuyến nặng khoảng 0,5 g, nằm trong hố yên xương bướm, được lều yên (diaphragma sellae) đậy phía trên; trên đó là giao thoa thị giác, hai bên là xoang hang (dây III, IV, V1, V2, VI và động mạch cảnh trong), dưới là xoang bướm. U lớn chèn giao thoa gây bán manh thái dương hai bên; phẫu thuật thường đi qua xoang bướm.
Vị trí và liên quan
Tuyến yên nằm trong hố tuyến yên của yên xương bướm, được che phía trên bởi hoành yên (một nếp màng cứng) có lỗ cho cuống tuyến yên đi qua. Phía trên là giao thoa thị giác, nên u tuyến yên lớn lên trên thường gây bán manh thái dương hai bên; hai bên là xoang tĩnh mạch hang chứa động mạch cảnh trong và các dây thần kinh III, IV, V1, V2, VI; phía dưới là xoang bướm, đường vào phẫu thuật qua mũi.
Hình thể và cấu tạo
Thùy trước có nguồn gốc từ túi Rathke (ngoại bì miệng), gồm phần xa, phần trung gian và phần củ; các tế bào ưa acid tiết GH và prolactin, tế bào ưa base tiết ACTH, TSH, FSH và LH. Thùy sau là phần kéo dài của vùng dưới đồi, chứa tận cùng sợi trục của nhân trên thị và nhân cạnh não thất, nơi ADH và oxytocin được giải phóng vào máu.

Mạch máu và thần kinh
Động mạch tuyến yên trên và dưới tách từ động mạch cảnh trong. Động mạch tuyến yên trên tạo lưới mao mạch thứ nhất ở lồi giữa, nơi các hormone giải phóng của vùng dưới đồi đi vào máu; các tĩnh mạch cửa dài theo cuống xuống tạo lưới mao mạch thứ hai ở thùy trước. Hệ cửa tuyến yên này cho phép vùng dưới đồi điều khiển thùy trước. Tĩnh mạch đổ vào xoang hang.

Phát triển
Tuyến yên có nguồn gốc phôi kép: thùy trước từ ngoại bì miệng, thùy sau từ não trung gian. Thuật ngữ, hệ mạch phức tạp và vị trí trong hố yên đã được xem xét lại nhiều lần qua lịch sử; hiểu rõ hệ mạch giúp giải thích tổn thương tuyến yên sau chấn thương sọ não.[1]
Vùng hố yên: kích thước, ranh giới và phát triển
Tuyến yên lớn nhanh từ lúc sinh tới tuổi trưởng thành và nặng khoảng 500 mg, đường kính trước – sau 8 mm, ngang 12 mm, cao 3–11 mm; tuyến ở nữ lớn hơn và gần như gấp đôi khi mang thai do phần xa của thùy trước to ra. Tuyến nằm trong hố yên, chỗ lõm của xương bướm: củ yên tạo thành vách trước, lưng yên vách sau, bờ của lưng yên tạo mỏm yên sau, còn bờ trước – ngoài tạo mỏm yên trước, nơi bám các nếp màng cứng. Trên là hoành yên, trước – dưới là xoang bướm, hai bên là xoang hang; giao thoa thị giác ở trước – trên, cách củ yên 1,5–8 mm. Phễu xuất phát từ củ xám và lồi giữa của vùng dưới đồi nối tuyến với não. Hình dạng và độ khí hóa xoang bướm (kiểu “yên” hay gặp nhất) thay đổi nhiều, nên phải đánh giá trước phẫu thuật qua xương bướm.[2]
Tuyến yên có hai nguồn gốc. Khoảng tuần 4, một tấm dày (placode) tuyến yên ở ngoại bì miệng tạo túi Rathke, túi này đi lên về phía ngoại bì thần kinh để thành thùy trước; cùng lúc sàn não trung gian mọc xuống thành thùy sau, vì thế thùy sau là phần kéo dài của hệ thần kinh trung ương. Khoảng tuần 6–8, cuống túi Rathke thắt lại và đóng hẳn, tách khỏi biểu mô miệng. Quá trình này cần phối hợp chặt các tín hiệu như BMP4, FGF8, đường Notch, SOX2; đột biến các yếu tố phiên mã sớm như Rpx (HESX1), Prop-1 và Pit-1 gây nhiều thể suy tuyến yên bẩm sinh. Động mạch tuyến yên trên (từ động mạch cảnh trong hoặc thông sau) tạo đám rối nguyên phát ở lồi giữa, rồi tĩnh mạch cửa đưa máu xuống đám rối thứ phát của thùy trước; động mạch tuyến yên dưới (từ thân màng não – tuyến yên) nuôi thùy sau, và thùy trung gian nhận máu từ các nhánh nối giữa hai thùy.[2]

U tuyến yên và hội chứng chèn ép
U tuyến yên là bệnh lý hay gặp nhất của vùng hố yên và được chia thành u vi thể (dưới 10 mm) và u đại thể (trên 10 mm); mọi dòng tế bào đều có thể tạo u. U đại thể chèn ép cấu trúc lân cận: lên trên vào giao thoa thị giác gây bán manh hai thái dương, sang bên vào xoang hang gây liệt vận nhãn và nhìn đôi, hoặc chỉ gây đau đầu. U tiết prolactin là u chức năng hay gặp nhất, thường im lặng lâu tới khi gây rối loạn hormone, giảm thị lực, não úng thủy và suy sinh dục. U tiết ACTH gây bệnh Cushing (yếu cơ gốc chi, rối loạn tâm thần, béo trung tâm, rạn da tím, bướu mỡ sau gáy, tăng huyết áp); u tiết GH gây to đầu chi hoặc khổng lồ, với hội chứng ống cổ tay và yếu cơ gốc chi. U chèn cuống tuyến yên làm tăng prolactin vì dopamine từ vùng dưới đồi không xuống được. Đột quỵ tuyến yên là xuất huyết – nhồi máu cấp của một u vốn im lặng, với đau đầu dữ dội đột ngột và rối loạn thị giác. Đường mổ chuẩn là qua thành sau xoang bướm (cắt u qua xương bướm).[2]

U tiết prolactin
- Hormone
- Prolactin
- Biểu hiện chính
- Suy sinh dục, tiết sữa, chèn ép khi to
U tiết ACTH
- Hormone
- ACTH
- Biểu hiện chính
- Bệnh Cushing
U tiết GH
- Hormone
- GH
- Biểu hiện chính
- To đầu chi (người lớn), khổng lồ (trẻ em)
U không chức năng (đại thể)
- Hormone
- —
- Biểu hiện chính
- Bán manh hai thái dương, đau đầu, tăng prolactin do chèn cuống
| Loại u | Hormone | Biểu hiện chính |
|---|---|---|
| U tiết prolactin | Prolactin | Suy sinh dục, tiết sữa, chèn ép khi to |
| U tiết ACTH | ACTH | Bệnh Cushing |
| U tiết GH | GH | To đầu chi (người lớn), khổng lồ (trẻ em) |
| U không chức năng (đại thể) | — | Bán manh hai thái dương, đau đầu, tăng prolactin do chèn cuống |
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Head and Neck, Pituitary GlandGanapathy MK, Tadi P · StatPearls 2023 · NBK551529 · 21k ký tự
Đang tải…
Ganapathy MK, Tadi P. Anatomy, Head and Neck, Pituitary Gland. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK551529 · PMID 31855373 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy of the pituitary glandSav A et al., Best practice & research. Clinical endocrinology & metabolism 2025PMID 40500594
- [2]Anatomy, Head and Neck, Pituitary GlandGanapathy MK et al., StatPearls 2023PMID 31855373
- [3]Physiology, Pituitary HormonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 32491488Căn cứ cho: Tuyến yên và các trục nội tiết
- [4]Physiology, Anterior PituitaryStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29763073
