Tế bào và môMô liên kết, sụn và xương
Tế bào và mô· Textus connectivus

Mô liên kết, sụn và xương

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Mô có ít tế bào nằm rải rác trong nhiều chất nền ngoại bào (sợi và chất căn bản). Tính chất của chất nền quyết định chức năng: mềm và ngậm nước ở mô liên kết thưa, dai ở gân và dây chằng, chịu nén ở sụn, cứng nhờ muối calci ở xương.

Chất gian bào và chất nền

Khác với biểu mô, mô liên kết có ít tế bào nằm rải rác trong một khối chất gian bào lớn, và chính chất gian bào quyết định tính chất cơ học của mô. Chất gian bào gồm sợi (collagen, chun, lưới) ngâm trong chất nền vô định hình. Chất nền là gel ngậm nước của glycosaminoglycan như hyaluronan, chondroitin sulfat và keratan sulfat; ngoại trừ hyaluronan, chúng gắn vào lõi protein thành proteoglycan như aggrecan và decorin. Điện tích âm dày đặc của glycosaminoglycan hút cation và nước, tạo áp lực trương chống lại lực nén, đồng thời làm môi trường cho chất dinh dưỡng và tín hiệu khuếch tán từ mao mạch tới tế bào.[1][2]

Mô liên kết chính thức được chia thành mô liên kết thưa (lỏng lẻo) và mô liên kết đặc. Mô thưa nằm dưới biểu mô và quanh mạch, nhiều chất nền, sợi xếp lỏng, giàu tế bào miễn dịch, là nơi phản ứng viêm và phù diễn ra. Mô đặc không định hướng (lớp bì lưới, bao cơ quan) có bó collagen đan theo mọi hướng chịu lực từ nhiều phía; mô đặc định hướng (gân, dây chằng, cân) có bó song song chịu kéo theo một trục. Các mô liên kết chuyên biệt gồm mô mỡ, sụn, xương, máu và mô lưới của cơ quan tạo máu.[1][2]

Mô liên kết thưa: sợi, chất nền và tế bào.
Mô liên kết thưa: sợi, chất nền và tế bào.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Mô liên kết thưa dàn mỏng (×200): sợi collagen hồng dày, sợi chun mảnh sẫm và nhân nguyên bào sợi rải rác.
Mô liên kết thưa dàn mỏng (×200): sợi collagen hồng dày, sợi chun mảnh sẫm và nhân nguyên bào sợi rải rác.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Sợi collagen, chun và lưới

Collagen chiếm khoảng một phần tư protein cơ thể, với gần 30 loại. Mỗi phân tử là chuỗi xoắn ba của ba chuỗi α có trình tự lặp Gly-X-Y, trong đó X và Y thường là prolin và hydroxyprolin. Quá trình tạo bắt đầu trong lưới nội chất hạt: prolin và lysin được hydroxyl hóa nhờ enzym cần vitamin C, ba chuỗi xoắn lại thành procollagen rồi được tiết ra; bên ngoài tế bào, peptidase cắt hai đầu, các phân tử tropocollagen tự xếp so le tạo vân ngang 67 nm và được lysyl oxidase liên kết chéo. Thiếu vitamin C làm collagen yếu, gây chảy máu lợi và vết thương khó lành của bệnh scorbut.[3][4]

Collagen I tạo sợi dày chịu kéo của gân, da và xương; đột biến gen COL1A1 hoặc COL1A2 gây tạo xương bất toàn với xương giòn, củng mạc xanh và điếc. Collagen III tạo sợi lưới mảnh nâng đỡ mạch máu, ruột và cơ quan tạo máu; đột biến COL3A1 gây thể mạch máu của hội chứng Ehlers-Danlos với nguy cơ vỡ động mạch. Sợi chun có lõi elastin liên kết chéo bằng desmosin, bọc trong vi sợi fibrillin, có thể giãn gấp rưỡi chiều dài rồi co lại; chúng nhiều ở động mạch lớn, phổi và da. Đột biến fibrillin-1 gây hội chứng Marfan với giãn gốc động mạch chủ.[5][6][7][8]

Mô liên kết đặc định hướng và không định hướng.
Mô liên kết đặc định hướng và không định hướng.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Gân cắt dọc, mô liên kết đặc định hướng (×200): bó collagen song song lượn sóng, hàng nhân nguyên bào sợi dẹt.
Gân cắt dọc, mô liên kết đặc định hướng (×200): bó collagen song song lượn sóng, hàng nhân nguyên bào sợi dẹt.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Tế bào của mô liên kết

Nguyên bào sợi là tế bào thường trú chính: hình thoi, nhân dẹt, lưới nội chất hạt và Golgi phát triển khi hoạt động, chúng tổng hợp và tái tạo collagen, elastin, proteoglycan và metalloproteinase phân hủy chất nền. Khi bị thương, dưới tác dụng của TGF-β, nguyên bào sợi biến thành nguyên bào sợi cơ chứa actin cơ trơn α, co kéo bờ vết thương và đắp sẹo. Nếu tín hiệu này không tắt, sẹo tiếp tục lan và trở thành xơ hóa, như trong xơ phổi, xơ gan hay sẹo lồi.[9][10]

Mô liên kết thưa còn là trạm gác miễn dịch. Đại thực bào thường trú, nhiều loại có nguồn gốc phôi thai và tự duy trì, thực bào mảnh vụn và vi khuẩn rồi trình diện kháng nguyên; bạch cầu đơn nhân từ máu bổ sung khi viêm. Dưỡng bào (tế bào mast) nằm cạnh mạch, bào tương đầy hạt heparin và histamin; khi IgE trên bề mặt gặp dị nguyên, chúng thoát hạt trong vài giây, gây giãn mạch, phù và ngứa của dị ứng, và trường hợp nặng là sốc phản vệ. Tương bào tiết kháng thể, còn bạch cầu ái toan nhiều ở mô liên kết ruột và phổi.[11][12][13]

Mô mỡ trắng và mỡ nâu

Tế bào mỡ trắng có một giọt lipid lớn chiếm hơn 90% thể tích, đẩy nhân và bào tương thành vành mỏng hình “nhẫn có mặt”. Mô mỡ trắng dự trữ năng lượng dưới dạng triglycerid, cách nhiệt, đệm cơ học, và là cơ quan nội tiết tiết leptin báo no cùng adiponectin tăng nhạy insulin. Khi béo phì, tế bào mỡ phì đại, thiếu oxy và thu hút đại thực bào, gây viêm mạn mức độ thấp góp phần vào kháng insulin.[14][15]

Tế bào mỡ nâu có nhiều giọt lipid nhỏ và dày đặc ty thể giàu protein tách cặp UCP1; UCP1 cho proton chảy ngược qua màng trong mà không tạo ATP, biến năng lượng hô hấp thành nhiệt. Mỡ nâu nhiều ở trẻ sơ sinh (giữa hai xương bả vai, quanh thận) để giữ ấm; người lớn vẫn còn các ổ mỡ nâu ở cổ và trên xương đòn, được kích hoạt bởi lạnh qua thần kinh giao cảm. Mỡ “be” là tế bào sinh nhiệt xuất hiện trong mỡ trắng khi lạnh kéo dài; ngoài UCP1, chúng còn có các vòng sinh nhiệt khác như vòng creatin và vòng canxi.[14][15][16][17]

Mô mỡ: tế bào mỡ chứa đầy giọt lipid.
Mô mỡ: tế bào mỡ chứa đầy giọt lipid.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Mô mỡ trắng (HE, ×200): tế bào mỡ lớn trông rỗng vì lipid bị hòa tan khi xử lý, chỉ còn vành bào tương mỏng.
Mô mỡ trắng (HE, ×200): tế bào mỡ lớn trông rỗng vì lipid bị hòa tan khi xử lý, chỉ còn vành bào tương mỏng.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Sụn

Sụn là mô liên kết rắn mà đàn hồi, không có mạch máu, thần kinh và bạch mạch; tế bào sụn nằm trong ổ sụn và nhận dinh dưỡng bằng khuếch tán, nên sụn lành rất kém. Sụn trong có mạng collagen II mảnh và chất nền giàu aggrecan, gặp ở sụn khớp, sụn sườn, khí quản và là khuôn cho sự cốt hóa xương dài. Sụn chun có thêm sợi chun nên mềm dẻo (vành tai, nắp thanh môn); sụn xơ có nhiều bó collagen I và ít chất nền, chịu được kéo và nén ở đĩa gian đốt sống, sụn chêm và khớp mu.[18][19]

Sụn khớp chia thành vùng nông với tế bào dẹt và sợi song song bề mặt, vùng giữa với sợi chéo, vùng sâu với tế bào xếp cột và sợi vuông góc, rồi đường triều phân cách với sụn vôi hóa. Khi khớp chịu tải, nước bị ép ra khỏi chất nền rồi hút vào lại, vừa giảm ma sát vừa đưa dinh dưỡng tới tế bào. Thoái hóa khớp là bệnh của cả khớp: lão hóa làm tế bào sụn tích tụ sản phẩm glycat hóa, giảm đáp ứng với yếu tố tăng trưởng và tiết enzym phân hủy như ADAMTS-5 và MMP-13, khiến sụn mòn dần và xương dưới sụn biến đổi.[20][21][22]

Ba loại sụn: sụn trong, sụn xơ và sụn chun.
Ba loại sụn: sụn trong, sụn xơ và sụn chun.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Sụn trong (HE, ×200): tế bào sụn trong ổ sụn giữa chất nền nhẵn như thủy tinh, màng sụn xơ ở rìa.
Sụn trong (HE, ×200): tế bào sụn trong ổ sụn giữa chất nền nhẵn như thủy tinh, màng sụn xơ ở rìa.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Sụn chun (nhuộm sợi chun, ×200): tế bào sụn trong ổ sụn bao quanh bởi mạng sợi chun dày đặc, sẫm màu.
Sụn chun (nhuộm sợi chun, ×200): tế bào sụn trong ổ sụn bao quanh bởi mạng sợi chun dày đặc, sẫm màu.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Mô xương

Xương là mô liên kết có chất gian bào khoáng hóa: khoảng 60% khối lượng là tinh thể hydroxyapatit lắng trên khung collagen I, phần còn lại là protein không collagen và nước. Khung collagen cho xương dẻo dai, khoáng cho xương cứng. Xương đặc ở vỏ xương được tạo từ các xương (osteon) hình trụ: lá xương đồng tâm quanh ống Havers chứa mạch và thần kinh, nối với nhau và với màng xương qua ống Volkmann nằm ngang; giữa các xương là lá xương kẽ, còn lá xương vòng chạy quanh mặt ngoài và mặt trong. Xương xốp ở đầu xương là mạng bè xương xếp theo đường lực, giữa là tủy.[23][5]

Ba loại tế bào chia nhau công việc. Tạo cốt bào (osteoblast) có nguồn gốc trung mô, tiết chất dạng xương rồi khoáng hóa nó; khi bị vùi lấp, chúng thành tế bào xương (osteocyte), chiếm hơn 90% tế bào xương, nằm trong ổ xương và nối với nhau bằng tua bào tương trong tiểu quản. Tế bào xương cảm nhận lực cơ học và tiết sclerostin cùng RANKL để điều khiển hai loại kia. Hủy cốt bào (osteoclast) là tế bào đa nhân từ dòng bạch cầu đơn nhân, bám vào xương bằng vùng bịt kín, tiết acid và cathepsin K qua bờ bàn chải để tiêu xương. Mỗi năm khoảng 10% bộ xương được thay mới qua các đơn vị tái tạo; khi hủy vượt tạo, như sau mãn kinh, xương thưa dần thành loãng xương.[23][24][25][26]

Xương đặc: các xương (osteon) với ống Havers, lá xương đồng tâm, ổ xương chứa tế bào xương và tiểu quản.
Xương đặc: các xương (osteon) với ống Havers, lá xương đồng tâm, ổ xương chứa tế bào xương và tiểu quản.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn
Tiêu bản mài xương đặc người, cắt ngang (×100): nhiều xương (osteon) với ống Havers sẫm và lá xương đồng tâm.
Tiêu bản mài xương đặc người, cắt ngang (×100): nhiều xương (osteon) với ống Havers sẫm và lá xương đồng tâm.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Tiêu bản mài xương đặc (×200): một osteon với ống trung tâm, các vòng lá xương và ổ xương sẫm nối nhau bằng tiểu quản mảnh.
Tiêu bản mài xương đặc (×200): một osteon với ống trung tâm, các vòng lá xương và ổ xương sẫm nối nhau bằng tiểu quản mảnh.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Connective TissueKamrani P, Marston G, Arbor TC, Jan A · StatPearls 2023 · NBK538534 · 15k ký tự

Đang tải…

Kamrani P, Marston G, Arbor TC, Jan A. Anatomy, Connective Tissue. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK538534 · PMID 30860769 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Biochemistry, Collagen SynthesisRahimi N, Launico MV · StatPearls 2026 · NBK507709 · 13k ký tự

Đang tải…

Rahimi N, Launico MV. Biochemistry, Collagen Synthesis. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK507709 · PMID 29939531 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck: Larynx Arytenoid CartilageAndaloro C, Sharma P, La Mantia I · StatPearls 2023 · NBK513252 · 13k ký tự

Đang tải…

Andaloro C, Sharma P, La Mantia I. Anatomy, Head and Neck: Larynx Arytenoid Cartilage. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK513252 · PMID 30020624 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Cricoid CartilageMathews S, Jain S · StatPearls 2023 · NBK539821 · 12k ký tự

Đang tải…

Mathews S, Jain S. Anatomy, Head and Neck, Cricoid Cartilage. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK539821 · PMID 30969643 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, FibroblastDick MK, Miao JH, Limaiem F · StatPearls 2023 · NBK541065 · 12k ký tự

Đang tải…

Dick MK, Miao JH, Limaiem F. Histology, Fibroblast. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK541065 · PMID 31082109 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck: Larynx CartilageFlynn W, Vickerton P · StatPearls 2023 · NBK553185 · 11k ký tự

Đang tải…

Flynn W, Vickerton P. Anatomy, Head and Neck: Larynx Cartilage. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK553185 · PMID 31985978 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, Mast CellsFong M, Crane JS · StatPearls 2023 · NBK499904 · 9k ký tự

Đang tải…

Fong M, Crane JS. Histology, Mast Cells. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK499904 · PMID 29763079 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Physiology, Connective TissueNezwek TA, Varacallo MA · StatPearls 2022 · NBK542226 · 9k ký tự

Đang tải…

Nezwek TA, Varacallo MA. Physiology, Connective Tissue. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK542226 · PMID 31194383 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, CartilageChang LR, Marston G, Martin A · StatPearls 2022 · NBK532964 · 8k ký tự

Đang tải…

Chang LR, Marston G, Martin A. Anatomy, Cartilage. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK532964 · PMID 30422559 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Tài liệu tham khảo

Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).

  1. [1]Anatomy, Connective TissueKamrani P et al., StatPearls 2023PMID 30860769
  2. [2]Physiology, Connective TissueNezwek TA et al., StatPearls 2022PMID 31194383
  3. [3]Biochemistry, Collagen SynthesisRahimi N et al., StatPearls 2026PMID 29939531
  4. [4]Collagen Fibril Assembly and FunctionHolmes DF et al., Current topics in developmental biology 2018PMID 29853175
  5. [5]Type 1 collagen: Synthesis, structure and key functions in bone mineralizationSelvaraj V et al., Differentiation; research in biological diversity 2024PMID 38437764
  6. [6]Osteogenesis imperfectaMarini JC et al., Nature reviews. Disease primers 2017PMID 28820180
  7. [7]Type III collagen (COL3A1): Gene and protein structure, tissue distribution, and associated diseasesKuivaniemi H et al., Gene 2019PMID 31075413
  8. [8]Elastin architectureVindin H et al., Matrix biology 2019PMID 31301399
  9. [9]Histology, FibroblastDick MK et al., StatPearls 2023PMID 31082109
  10. [10]Concise review: how do red blood cells born, live, and die?Corrons JLV et al., Annals of hematology 2021PMID 34342697
  11. [11]Monocytes and macrophages: developmental pathways and tissue homeostasisGinhoux F et al., Nature reviews. Immunology 2014PMID 24854589
  12. [12]Histology, Mast CellsFong M et al., StatPearls 2023PMID 29763079
  13. [13]IgE, mast cells, basophils, and eosinophilsStone KD et al., The Journal of allergy and clinical immunology 2010PMID 20176269
  14. [14]Brown and beige fat: development, function and therapeutic potentialHarms M et al., Nature medicine 2013PMID 24100998
  15. [15]Brown Adipose Tissue-A Translational PerspectiveCarpentier AC et al., Endocrine reviews 2023PMID 35640259
  16. [16]UCP1-independent thermogenesisRoesler A et al., The Biochemical journal 2020PMID 32059055
  17. [17]Control of brown and beige fat developmentWang W et al., Nature reviews. Molecular cell biology 2016PMID 27552974
  18. [18]Anatomy, CartilageChang LR et al., StatPearls 2022PMID 30422559
  19. [19]Basic Science of Articular CartilageCarballo CB et al., Clinics in sports medicine 2017PMID 28577703
  20. [20]Restoring articular cartilage: insights from structure, composition and developmentPueyo Moliner A et al., Nature reviews. Rheumatology 2025PMID 40155694
  21. [21]Cartilage Homeostasis and OsteoarthritisFujii Y et al., International journal of molecular sciences 2022PMID 35682994
  22. [22]Ageing and the pathogenesis of osteoarthritisLoeser RF et al., Nature reviews. Rheumatology 2016PMID 27192932
  23. [23]Biology of Bone Tissue: Structure, Function, and Factors That Influence Bone CellsFlorencio-Silva R et al., BioMed research international 2015PMID 26247020
  24. [24]The biology of normal bone remodellingKatsimbri P, European journal of cancer care 2017PMID 28786518
  25. [25]Osteoblast-Osteoclast Communication and Bone HomeostasisKim JM et al., Cells 2020PMID 32927921
  26. [26]Physiological Bone Remodeling: Systemic Regulation and Growth Factor InvolvementSiddiqui JA et al., Physiology 2016PMID 27053737

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.