Hệ xươngXương đùi
Hệ xương· Femur

Xương đùi

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Xương dài và chắc nhất cơ thể, chiếm khoảng một phần tư chiều cao; khớp với xương chậu tại khớp hông và với xương chày tại khớp gối.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Chỏm xương đùi

    Caput femoris

    Khoảng hai phần ba khối cầu, nằm khít trong ổ cối, tạo khớp háng vững chắc. Ở giữa có hố chỏm cho dây chằng tròn bám; động mạch đi trong dây chằng này chỉ nuôi một phần nhỏ chỏm ở người lớn, phần lớn máu đến từ động mạch mũ đùi trong qua cổ xương.

  2. 02

    Cổ xương đùi

    Collum femoris

    Nối chỏm với thân, tạo góc cổ – thân khoảng 125° ở người lớn và ngả ra trước khoảng 10–15°. Gãy cổ xương đùi rất hay gặp ở người cao tuổi; gãy di lệch dễ làm đứt các động mạch võng nuôi chỏm, dẫn tới hoại tử chỏm, nên thường phải thay khớp.

  3. 03

    Mấu chuyển lớn và bé

    Trochanter major et minor

    Mấu chuyển lớn sờ được ở mặt ngoài hông, là nơi bám của cơ mông nhỡ, mông bé và các cơ xoay ngoài; mấu chuyển bé ở mặt sau trong nhận cơ thắt lưng – chậu. Đường gian mấu ở trước và mào gian mấu ở sau nối hai mấu, đánh dấu chỗ bám của bao khớp.

  4. 04

    Thân xương đùi

    Corpus femoris

    Thân dài nhất và khỏe nhất cơ thể, cong lồi ra trước, chếch vào trong xuống dưới để hai gối gần nhau. Mặt sau có đường ráp, nơi bám của các cơ khép, cơ rộng và đầu ngắn cơ nhị đầu đùi. Gãy thân xương đùi có thể mất tới 1–1,5 lít máu vào khoang đùi.

  5. 05

    Lồi cầu trong và ngoài

    Condyli femoris

    Hai khối lồi lớn ở đầu dưới, khớp với mâm chày qua sụn chêm, phía trước nối với nhau thành diện bánh chè. Hố gian lồi cầu ở sau là nơi bám của hai dây chằng chéo. Lồi cầu trong dài hơn, góp phần tạo cơ chế “khóa gối” khi duỗi thẳng.

Hình thể và cấu tạo

Xương đùi là xương dài và khỏe nhất cơ thể. Đầu trên gồm chỏm xương đùi khớp với ổ cối, cổ xương đùi tạo với thân một góc khoảng 125°, mấu chuyển lớn và mấu chuyển bé cho cơ bám. Thân xương có đường ráp ở mặt sau; đầu dưới có hai lồi cầu khớp với xương chày và mặt bánh chè.

Mạch máu và thần kinh

Chỏm xương đùi được nuôi chủ yếu bởi các nhánh của động mạch mũ đùi trong chạy dọc cổ xương. Gãy cổ xương đùi, thường gặp ở người cao tuổi bị loãng xương, có thể làm đứt các mạch này và gây hoại tử chỏm.[1]

Phân bố lực dọc xương đùi, một xương dài.
Phân bố lực dọc xương đùi, một xương dài.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn

Tăng trưởng của xương dài

Xương đùi là ví dụ điển hình của xương dài cốt hóa trong sụn: sụn ở đầu xương và hành xương tăng sinh rồi khoáng hóa thành xương mới, làm xương dài ra ở sụn tiếp hợp và to ra theo chiều ngang. Sau tuổi trưởng thành, xương tiếp tục được tái tạo để giữ độ bền; sau gãy xương, quá trình tạo xương tăng mạnh để liền xương.[2][3]

Khớp gối

Đầu dưới xương đùi tiếp khớp với mâm chày và xương bánh chè tạo khớp gối. Hai sụn chêm (menisci) là hai vành sụn sợi hình liềm, neo vào xương bằng các rễ và dây chằng; thành phần sinh hóa và cấu trúc nhiều lớp giúp chúng chuyển lực nén thành lực căng vòng, tăng độ khớp và giảm xóc khi chịu lực. Sụn chêm trong có nhiều điểm bám ở sừng và thân hơn sụn chêm ngoài nên kém di động và dễ rách hơn.[4][5]

Mạch máu chỉ nuôi phần ngoài của sụn chêm (vùng “đỏ – đỏ”), phần trong gần như vô mạch nên vết rách ở đó khó lành; rễ sụn chêm là mốc quan trọng khi khâu rễ hoặc ghép sụn chêm. Sụn chêm ngoài hình đĩa là biến thể bẩm sinh dễ rách, thường gặp ở người châu Á.[5][6]

Dây chằng bên trước (anterolateral ligament), được Segond mô tả năm 1879 và “tái phát hiện” năm 2013, hạn chế xoay trong và trượt sụn chêm ngoài; nó góp phần vào hiện tượng “pivot shift”, nên ổn định trước ngoài kèm tái tạo dây chằng chéo trước được cân nhắc để giảm mất vững sau mổ.[7]

Đau quanh gối có thể do nhiều cấu trúc: hội chứng dải chậu chày, viêm bao hoạt dịch chân ngỗng, nang Baker, viêm bao gân cơ khoeo và đệm mỡ dưới bánh chè (Hoffa). Hội chứng đau bánh chè – đùi là nguyên nhân đau gối trước thường gặp nhất ở người dưới 60 tuổi, đau tăng khi gập gối chịu lực (ngồi xổm, xuống cầu thang) và điều trị chủ yếu bằng tập mạnh cơ hông, thân và gối.[8][9][10]

Khớp hông

Góc xoay trước cổ xương đùi (femoral anteversion) là góc giữa cổ và thân xương đùi, phản ánh độ xoắn của xương. Ở người trưởng thành khỏe mạnh góc này dao động tới 30°; nó tăng nhiều trong thai kỳ rồi giảm dần tới khi trưởng thành. Khác biệt về góc làm thay đổi cánh tay đòn cơ và tải lên khớp, ảnh hưởng dáng đi và có thể góp phần gây thoái hóa khớp.[11]

Bao khớp hông được tăng cường bởi ba dây chằng (chậu – đùi, ngồi – đùi, mu – đùi), đóng vai trò chính trong vận động và vững khớp; dải vòng (zona orbicularis) chống kéo giãn khớp và hoạt động như “cửa chớp” chống tải lệch ở tư thế gập, duỗi tối đa. Dây chằng chỏm đùi, từng bị xem là vô dụng, có thể góp phần làm vững khớp; sụn viền ổ cối làm sâu ổ khớp và rách sụn viền là nguyên nhân cơ học gây đau hông.[12][13][14]

Xung đột đùi – ổ cối là sự tiếp xúc sớm và gây đau giữa chỏm – cổ xương đùi và bờ ổ cối: kiểu “pincer” do ổ cối che phủ quá mức, kiểu “cam” do chỗ nối chỏm – cổ không tròn đều; nó gây tổn thương sụn viền, sụn khớp và có thể dẫn tới thoái hóa khớp háng. Hoại tử chỏm xương đùi là một nguyên nhân khác phá hủy khớp, được phân giai đoạn theo ARCO.[15][16][17]

Bao khớp hông: dây chằng, dải vòng và độ vững

Dây chằng người chủ yếu là collagen typ I (85%), phần còn lại là các typ III, V, VI, XI và XIV. Ở khớp hông, tỉ lệ collagen typ III cao trong bao khớp liên quan với mất vững, còn tỉ lệ cao trong sụn liên quan với thoái hóa tiến triển. Dây chằng chậu – đùi có hai bó ngoài (trên) và trong (dưới), cùng bám vào gai chậu trước dưới rồi tỏa xuống đường gian mấu, tạo hình chữ Y ngược (dây chằng Bigelow). Nó giữ bao khớp khi xoay ngoài và duỗi. Dây chằng ngồi – đùi đi từ xương ngồi, sau dưới bờ ổ cối, tới mặt sau đường gian mấu; nó giữ khi xoay trong ở tư thế trung gian và ở tư thế gấp – khép – xoay trong (FADIR). Dây chằng mu – đùi đi từ ngành trên xương mu, hòa với bó trong chậu – đùi và bó dưới ngồi – đùi, hạn chế dạng và xoay ngoài quá mức khi duỗi.[12]

Dây chằng chỏm đùi hình tam giác nối khuyết ổ cối với hố chỏm đùi. Nó là đường dẫn cho mạch máu và thần kinh nhỏ tới chỏm, tham gia cảm thụ bản thể và làm vững khớp, nhưng chức năng có thể giảm theo tuổi. Dải vòng (zona orbicularis) gồm các thớ vòng ôm quanh cổ xương đùi như một cửa chớp. Khi duỗi, phần sau dưới của dải siết lại, đẩy chỏm vào trong và giữ phía trước; khi gấp sâu, phần trước dưới giữ chỏm phía sau. Dải vòng có thể còn giúp lưu thông dịch khớp giữa khoang trung tâm và khoang ngoại vi.[12]

Thử nghiệm kéo trên xác cho thấy dây chằng chậu – đùi có thiết diện lớn hơn và cứng hơn bao sau, nghĩa là bao trước khỏe hơn. Trên MRI ở người có xung đột đùi – ổ cối, bao trước trên (vùng chậu – đùi) dày nhất, khoảng 6 mm so với 3,5–4,2 mm ở khớp lành. Trong một nghiên cứu khác, bao khớp ở nhóm xung đột kiểu cam và nhóm tổn thương sụn – sụn viền đều dày hơn nhóm chứng (6,8 ± 1,6 mm so với 5,3 ± 2,3 mm), và độ dày không tương quan với góc alpha. Nghiên cứu cắt bỏ lần lượt từng dây chằng cho thấy bó ngoài dây chằng chậu – đùi là cấu trúc chính hạn chế xoay ngoài, còn dây chằng mu – đùi hạn chế xoay ngoài và dạng khi duỗi. Sụn viền và dây chằng chỏm đùi là cấu trúc hạn chế thứ phát; cơ chậu – bao khớp phủ trên dây chằng chậu – đùi góp phần làm vững, nhất là ở khớp loạn sản.[12]

Xương đùi và xương bánh chè: chỏm, cổ, các mấu chuyển, lồi cầu.
Xương đùi và xương bánh chè: chỏm, cổ, các mấu chuyển, lồi cầu.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: FemurChang A, Breeland G, Black AC, Hubbard JB · StatPearls 2023 · NBK532982 · 26k ký tự

Đang tải…

Chang A, Breeland G, Black AC, Hubbard JB. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Femur. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK532982 · PMID 30422577 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Tài liệu tham khảo

Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).

  1. [1]Biology of Bone Tissue: Structure, Function, and Factors That Influence Bone CellsFlorencio-Silva R et al., BioMed research international 2015PMID 26247020
  2. [2]The biology of normal bone remodellingKatsimbri P, European journal of cancer care 2017PMID 28786518
  3. [3]Type H blood vessels in bone modeling and remodelingPeng Y et al., Theranostics 2020PMID 31903130
  4. [4]Meniscus Form and FunctionMarkes AR et al., Clinics in sports medicine 2020PMID 31767101
  5. [5]Meniscus Anatomy and Basic ScienceGee SM et al., Sports medicine and arthroscopy review 2021PMID 34398117
  6. [6]Discoid lateral meniscus: current conceptsTapasvi S et al., Journal of ISAKOS 2021PMID 33833041
  7. [7]The anterolateral ligament (ALL) and its role in rotational extra-articular stability of the knee joint: a review of anatomy and surgical conceptsRoessler PP et al., Archives of orthopaedic and trauma surgery 2016PMID 26714471
  8. [8]Clinical anatomy of the kneeSaavedra MÁ et al., Reumatologia clinica 2012PMID 23219082
  9. [9]Evaluation and treatment of disorders of the infrapatellar fat padDragoo JL et al., Sports medicine 2012PMID 22149697
  10. [10]Patellofemoral Pain SyndromeGaitonde DY et al., American family physician 2019PMID 30633480
  11. [11]Femoral anteversion: significance and measurementScorcelletti M et al., Journal of anatomy 2020PMID 32579722
  12. [12]Hip Joint Capsular Anatomy, Mechanics, and Surgical ManagementNg KCG et al., The Journal of bone and joint surgery. American volume 2019PMID 31800428
  13. [13]Ligament of the head of femur: A comprehensive review of its anatomy, embryology, and potential functionPerumal V et al., Clinical anatomy 2016PMID 26480296
  14. [14]Acetabular labrumBlankenbaker DG et al., Magnetic resonance imaging clinics of North America 2013PMID 23168180
  15. [15]Femoroacetabular impingementAnderson SE et al., European journal of radiology 2012PMID 21924849
  16. [16]Hip Osteoarthritis: Etiopathogenesis and Implications for ManagementMurphy NJ et al., Advances in therapy 2016PMID 27671326
  17. [17]Osteonecrosis of the Femoral Head: an Updated Review of ARCO on Pathogenesis, Staging and TreatmentHines JT et al., Journal of Korean medical science 2021PMID 34155839
  18. [18]Anatomy, BonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30725884Căn cứ cho: Số lượng xương
  19. [19]Calcium metabolism in health and diseasePeacock M, 2010PMID 20089499Căn cứ cho: Dự trữ calci trong xương

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.