Tế bào và môMô thần kinh
Tế bào và mô· Textus nervosus

Mô thần kinh

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Mô gồm neuron, tế bào dẫn truyền xung điện, và tế bào thần kinh đệm (neuroglia) nâng đỡ, cách điện, nuôi dưỡng và bảo vệ neuron. Não người có khoảng 86 tỉ neuron và số tế bào đệm xấp xỉ như vậy.

Neuron

Neuron là tế bào dẫn truyền tín hiệu điện và hóa học, có ba phần: thân tế bào chứa nhân lớn với hạt nhân rõ và thể Nissl (lưới nội chất hạt dày đặc tổng hợp protein), các sợi nhánh nhận tín hiệu, và một sợi trục dẫn tín hiệu đi. Theo số cực, neuron được chia thành đa cực (phần lớn neuron vận động và neuron vỏ não), lưỡng cực (võng mạc, biểu mô khứu giác) và giả đơn cực (hạch rễ sau). Neuron tháp của vỏ não có một nhánh đỉnh dài vươn lên lớp nông và nhiều nhánh đáy; phần xa và phần gần của cây nhánh nhận các luồng tín hiệu khác nhau, và các kênh ion dọc nhánh quyết định tín hiệu nào được cộng dồn tới thân.[1][2]

Trên nhánh có hàng nghìn gai, chồi nhỏ hình nấm, mảnh hoặc cụt, mỗi gai thường mang một synapse kích thích; gai thay đổi hình dạng và số lượng theo hoạt động, là nền tảng cấu trúc của trí nhớ. Sợi trục bắt đầu ở gò sợi trục và đoạn đầu sợi trục dài 20–60 µm, nơi mật độ kênh Na⁺ cao nhất và điện thế hoạt động được khởi phát. Đoạn đầu được tổ chức bởi ankyrin G và spectrin, đồng thời là bộ lọc giữ protein của nhánh và của sợi trục ở đúng khoang, duy trì tính phân cực của neuron. Vận chuyển dọc sợi trục nhờ kinesin và dynein trên vi ống đưa bào quan tới tận cúc tận cùng cách thân cả mét.[3][4][1]

Đoạn đầu sợi trục có cấu trúc phân tử riêng: các protein màng neurofascin và NrCAM cùng kênh ion được neo vào ankyrin G, ankyrin G nối với βIV-spectrin và actin bên dưới màng và với vi ống qua protein EB. Kênh Na⁺ Nav1.2 tập trung ở phần gần, Nav1.6 ở phần xa, nơi điện thế hoạt động thường khởi phát; kênh K⁺ Kv7.2/7.3 và Kv1.1 quyết định ngưỡng và độ dài xung. Đoạn đầu không cố định: khi đầu vào giảm nó dài ra để tăng kích thích, khi bị khử cực kéo dài nó dịch xa thân tế bào để giảm kích thích. Đột biến các kênh này hoặc ankyrin G gây động kinh, và đoạn đầu sợi trục biến đổi trong tự kỷ, rối loạn lưỡng cực và bệnh Alzheimer.[5]

Các phần của neuron: thân, sợi nhánh, sợi trục, bao myelin và cúc tận cùng.
Các phần của neuron: thân, sợi nhánh, sợi trục, bao myelin và cúc tận cùng.OpenStax · CC BY 4.0 · Nguồn
Phết tủy sống (×200): neuron vận động đa cực lớn, nhân ở giữa và nhiều tua dài, quanh là nhân tế bào đệm nhỏ.
Phết tủy sống (×200): neuron vận động đa cực lớn, nhân ở giữa và nhiều tua dài, quanh là nhân tế bào đệm nhỏ.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Neuron vận động sừng trước tủy (nhuộm kiểu Nissl): bào tương đầy thể Nissl tím quanh nhân sáng có hạch nhân.
Neuron vận động sừng trước tủy (nhuộm kiểu Nissl): bào tương đầy thể Nissl tím quanh nhân sáng có hạch nhân.Tulemo · CC BY-SA 4.0 · Nguồn
Neuron vỏ não cảm giác khỉ macaque nhuộm Golgi: thân tế bào đen với toàn bộ cây sợi nhánh.
Neuron vỏ não cảm giác khỉ macaque nhuộm Golgi: thân tế bào đen với toàn bộ cây sợi nhánh.The original uploader was Pr495du at English Wikipedia . · CC BY 2.5 · Nguồn
Vỏ tiểu não (luxol fast blue/cresyl violet, ×400): thân tế bào Purkinje lớn xếp một hàng ở bờ lớp hạt.
Vỏ tiểu não (luxol fast blue/cresyl violet, ×400): thân tế bào Purkinje lớn xếp một hàng ở bờ lớp hạt.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Synapse

Ở synapse hóa học, cúc tận cùng chứa hàng trăm túi synapse đường kính khoảng 40 nm đầy chất dẫn truyền, tập trung ở vùng hoạt động, nơi lưới protein RIM, Munc13 và ELKS neo túi gần kênh Ca²⁺ cổng điện thế. Khi điện thế hoạt động tới, Ca²⁺ tràn vào và gắn synaptotagmin, khiến phức hợp SNARE kéo màng túi hòa với màng tế bào trong chưa tới một mili giây. Chất dẫn truyền vượt khe synapse rộng 20 nm và gắn thụ thể ở màng sau, nơi vùng đặc sau synapse tập trung thụ thể glutamat và protein khung PSD-95. Túi được thu hồi nhanh bằng nhập bào siêu tốc trong vài chục mili giây, rồi nạp lại.[6][7][8]

Tác dụng của synapse do thụ thể quyết định: glutamat qua thụ thể AMPA và NMDA gây kích thích, GABA và glycin mở kênh Cl⁻ gây ức chế, còn noradrenalin, dopamin và serotonin tác dụng chậm hơn qua thụ thể gắn protein G. Ở synapse noradrenergic, tín hiệu chấm dứt chủ yếu khi chất dẫn truyền được bơm ngược vào cúc tận cùng, đích của nhiều thuốc chống trầm cảm. Phân tử dính xuyên khe như neurexin và neuroligin ghép màng trước với màng sau và quyết định loại synapse được hình thành; đột biến các gen này gặp trong tự kỷ. Synapse điện qua liên kết khe hiếm hơn nhưng truyền tức thì, đồng bộ hóa các nhóm neuron.[6][9][10]

Synapse hóa học: chất dẫn truyền được giải phóng từ cúc tận cùng tới thụ thể màng sau.
Synapse hóa học: chất dẫn truyền được giải phóng từ cúc tận cùng tới thụ thể màng sau.Young, KA., Wise, JA., DeSaix, P., Kruse, DH., Poe, B., Johnson, E., Johnson, JE., Korol, O., Betts, JG., & Womble, M. · CC BY 4.0 · Nguồn
Tiểu não nhuộm bạc: hàng tế bào Purkinje với cây sợi nhánh vươn vào lớp phân tử, nơi mỗi tế bào nhận khoảng 200 nghìn synapse.
Tiểu não nhuộm bạc: hàng tế bào Purkinje với cây sợi nhánh vươn vào lớp phân tử, nơi mỗi tế bào nhận khoảng 200 nghìn synapse.Lazar.zenit · CC BY-SA 4.0 · Nguồn

Tế bào thần kinh đệm

Tế bào thần kinh đệm đông ngang neuron và không phát điện thế hoạt động, nhưng cần cho mọi chức năng thần kinh. Tế bào hình sao có hàng trăm tua mảnh bao quanh synapse và chân tận cùng phủ kín mao mạch; chúng thu glutamat và K⁺ dư khỏi khe synapse, cung cấp lactat cho neuron, điều hòa lưu lượng máu theo hoạt động và cùng nội mô tạo hàng rào máu – não. Khi tổn thương, chúng phì đại và tạo sẹo thần kinh đệm. Tế bào ống nội tủy có lông chuyển lót não thất và ống trung tâm, góp phần tạo và luân chuyển dịch não tủy.[11][12][13]

Vi bào đệm là đại thực bào thường trú của hệ thần kinh trung ương, có nguồn gốc từ túi noãn hoàng trong phôi; thân nhỏ, tua phân nhánh liên tục dò quét môi trường, thực bào tế bào chết và cắt tỉa synapse thừa trong phát triển, và được hoạt hóa trong viêm, thoái hóa thần kinh và u não. Tế bào ít nhánh ở thần kinh trung ương và tế bào Schwann ở thần kinh ngoại biên tạo bao myelin. Tế bào tiền thân ít nhánh vẫn còn rải rác khắp não người lớn, tiếp tục sinh tế bào ít nhánh mới và nhận cả tín hiệu synapse từ neuron. Ở hạch thần kinh ngoại biên, tế bào vệ tinh bọc quanh thân neuron.[11][14][15]

Việc cắt tỉa synapse thừa dùng chính hệ bổ thể của miễn dịch: protein C1q và C3 đánh dấu những synapse yếu hoặc ít hoạt động, và vi bào đệm nhận diện dấu hiệu đó qua thụ thể bổ thể CR3 rồi nuốt chúng; tế bào hình sao cũng thực bào synapse qua thụ thể MEGF10 và MERTK. Cơ chế này tinh chỉnh mạch thần kinh khi phát triển, nhưng hoạt động quá mức lại làm mất synapse trong bệnh Alzheimer và sau đột quỵ, nên ức chế bổ thể đang được thử như một hướng bảo vệ thần kinh.[16]

Tế bào thần kinh đệm của thần kinh trung ương: tế bào hình sao, tế bào ít nhánh, vi bào đệm và tế bào ống nội tủy.
Tế bào thần kinh đệm của thần kinh trung ương: tế bào hình sao, tế bào ít nhánh, vi bào đệm và tế bào ống nội tủy.OpenStax · CC BY 4.0 · Nguồn
Tế bào hình sao nhuộm GFAP (nâu): tế bào hình sao có tua vươn tới mạch máu (mũi tên), góp phần tạo hàng rào máu – não.
Tế bào hình sao nhuộm GFAP (nâu): tế bào hình sao có tua vươn tới mạch máu (mũi tên), góp phần tạo hàng rào máu – não.GerryShaw · CC0 · Nguồn

Bao myelin và dẫn truyền nhảy cóc

Myelin là màng tế bào đệm cuộn nhiều vòng quanh sợi trục rồi ép chặt, loại bỏ bào tương, tạo lớp cách điện giàu lipid (khoảng 70% lipid, nhiều cholesterol và galactocerebrosid). Một tế bào ít nhánh có thể bọc đoạn của hàng chục sợi trục khác nhau, trong khi mỗi tế bào Schwann chỉ bọc một đoạn của một sợi trục. Giữa các đoạn bọc là eo Ranvier dài khoảng 1 µm, nơi kênh Na⁺ tập trung dày đặc; điện thế hoạt động “nhảy” từ eo này sang eo kia, tăng tốc độ dẫn truyền tới 50 lần và tiết kiệm năng lượng. Sợi myelin lớn dẫn truyền tới 100 m/s, sợi không myelin chỉ khoảng 1 m/s.[17][18][19]

Myelin không chỉ cách điện: tế bào ít nhánh cung cấp lactat cho sợi trục qua các kênh trong bao, và mất sự hỗ trợ này khiến sợi trục thoái hóa dù myelin còn. Myelin hóa diễn ra mạnh nhất từ cuối thai kỳ tới tuổi thanh niên, và người lớn vẫn tạo thêm myelin theo hoạt động khi học kỹ năng mới. Trong xơ cứng rải rác, miễn dịch tấn công myelin thần kinh trung ương, làm dẫn truyền chậm hoặc bị chặn; trong hội chứng Guillain–Barré và bệnh Charcot–Marie–Tooth, tổn thương nằm ở myelin do tế bào Schwann tạo. Thần kinh ngoại biên tái tạo được vì tế bào Schwann biệt hóa ngược thành tế bào sửa chữa dẫn đường cho sợi trục mọc lại.[20][21][22][23][24]

Tế bào Schwann có nguồn gốc từ tế bào tiền thân Schwann của mào thần kinh, di cư dọc các dây thần kinh đang mọc nhờ tín hiệu neuregulin-1 trên sợi trục gắn thụ thể ErbB2/3. Lượng neuregulin quyết định số phận: sợi trục lớn được bọc myelin, còn nhiều sợi trục nhỏ được ôm chung trong một tế bào Schwann không myelin thành bó Remak. Tế bào tiền thân Schwann còn đa năng hơn nhiều: chúng sinh ra neuron phó giao cảm, tế bào ưa crôm của tủy thượng thận và một phần đáng kể neuron của hệ thần kinh ruột.[25]

Sợi trục có myelin với bao myelin và eo Ranvier.
Sợi trục có myelin với bao myelin và eo Ranvier.OpenStax · CC BY 4.0 · Nguồn
Dây thần kinh ngoại biên cắt ngang (HE, ×200): nhiều sợi trục có myelin, mỗi sợi là chấm giữa vòng sáng nơi bao myelin từng nằm.
Dây thần kinh ngoại biên cắt ngang (HE, ×200): nhiều sợi trục có myelin, mỗi sợi là chấm giữa vòng sáng nơi bao myelin từng nằm.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Sợi thần kinh ngoại biên tách rời nhuộm osmi (×200): bao myelin bắt màu đen dọc sợi trục, gián đoạn ở eo Ranvier.
Sợi thần kinh ngoại biên tách rời nhuộm osmi (×200): bao myelin bắt màu đen dọc sợi trục, gián đoạn ở eo Ranvier.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Histology, AstrocytesWei DC, Morrison EH · StatPearls 2023 · NBK545142 · 23k ký tự

Đang tải…

Wei DC, Morrison EH. Histology, Astrocytes. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK545142 · PMID 31424726 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Physiology, SynapseCaire MJ, Reddy V, Varacallo MA · StatPearls 2023 · NBK526047 · 16k ký tự

Đang tải…

Caire MJ, Reddy V, Varacallo MA. Physiology, Synapse. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK526047 · PMID 30252303 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Physiology, Noradrenergic SynapseHussain LS, Reddy V, Maani CV · StatPearls 2023 · NBK540977 · 16k ký tự

Đang tải…

Hussain LS, Reddy V, Maani CV. Physiology, Noradrenergic Synapse. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK540977 · PMID 31082021 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, Schwann CellsFallon M, Tadi P · StatPearls 2023 · NBK544316 · 13k ký tự

Đang tải…

Fallon M, Tadi P. Histology, Schwann Cells. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK544316 · PMID 31335036 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, MyelinJohnson JH, Al Khalili Y · StatPearls 2023 · NBK541009 · 8k ký tự

Đang tải…

Johnson JH, Al Khalili Y. Histology, Myelin. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK541009 · PMID 31082053 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, Glial CellsLudwig PE, Das JM · StatPearls 2023 · NBK441945 · 7k ký tự

Đang tải…

Ludwig PE, Das JM. Histology, Glial Cells. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK441945 · PMID 28722974 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Tài liệu tham khảo

Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).

  1. [1]Pyramidal neurons: dendritic structure and synaptic integrationSpruston N, Nature reviews. Neuroscience 2008PMID 18270515
  2. [2]Architectures of neuronal circuitsLuo L, Science 2021PMID 34516844
  3. [3]Axon initial segment structure and function in health and diseaseJenkins PM et al., Physiological reviews 2025PMID 39480263
  4. [4]The function of the axon initial segment in neuronal polarityEichel K et al., Developmental biology 2022PMID 35640681
  5. [5]Contribution of Axon Initial Segment Structure and Channels to Brain PathologyGarrido JJ, Cells 2023PMID 37190119
  6. [6]Physiology, SynapseCaire MJ et al., StatPearls 2023PMID 30252303
  7. [7]The presynaptic active zoneSüdhof TC, Neuron 2012PMID 22794257
  8. [8]Synaptic Vesicle Recycling Through the Lens of Ultrafast EndocytosisWatanabe S, Annual review of neuroscience 2025PMID 40670291
  9. [9]Physiology, Noradrenergic SynapseHussain LS et al., StatPearls 2023PMID 31082021
  10. [10]Synaptic organizing complexesSiddiqui TJ et al., Current opinion in neurobiology 2011PMID 20832286
  11. [11]Histology, Glial CellsLudwig PE et al., StatPearls 2023PMID 28722974
  12. [12]Histology, AstrocytesWei DC et al., StatPearls 2023PMID 31424726
  13. [13]Neuronal regulation of the blood-brain barrier and neurovascular couplingKaplan L et al., Nature reviews. Neuroscience 2020PMID 32636528
  14. [14]Microglia in GliomaGarofalo S et al., Advances in neurobiology 2024PMID 39207710
  15. [15]Myelination-independent functions of oligodendrocyte precursor cells in health and diseaseXiao Y et al., Nature neuroscience 2023PMID 37653126
  16. [16]The Role of the Complement System in Synaptic Pruning after StrokeLiu H et al., Aging and disease 2024PMID 39012667
  17. [17]Histology, MyelinJohnson JH et al., StatPearls 2023PMID 31082053
  18. [18]Myelin in the Central Nervous System: Structure, Function, and PathologyStadelmann C et al., Physiological reviews 2019PMID 31066630
  19. [19]Myelination of the nervous system: mechanisms and functionsNave KA et al., Annual review of cell and developmental biology 2014PMID 25288117
  20. [20]Oligodendrocytes: Myelination and Axonal SupportSimons M et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2015PMID 26101081
  21. [21]Activity-Dependent MyelinationKato D et al., Advances in experimental medicine and biology 2019PMID 31760637
  22. [22]Myelin BiologyBolino A, Neurotherapeutics 2021PMID 34244924
  23. [23]Schwann Cell Development and MyelinationSalzer J et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2024PMID 38503507
  24. [24]Histology, Schwann CellsFallon M et al., StatPearls 2023PMID 31335036
  25. [25]Neuronal lineages derived from the nerve-associated Schwann cell precursorsKameneva P et al., Cellular and molecular life sciences 2021PMID 32748156

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.