Lưỡi
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Khối cơ vân phủ niêm mạc nằm ở sàn miệng, gồm thân và rễ lưỡi ngăn cách bởi rãnh tận hình chữ V. Lưỡi tham gia nhai, nuốt, nói và mang các nhú vị giác.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Đỉnh, thân và rễ lưỡi
Apex, corpus et radix linguae
Rãnh tận cùng hình chữ V với lỗ tịt ở đỉnh chia lưng lưỡi thành hai phần ba trước (phần miệng, gốc từ cung hầu thứ nhất) và một phần ba sau (phần hầu, gốc từ cung thứ ba – bốn). Nguồn gốc phôi khác nhau giải thích chi phối cảm giác khác nhau của hai phần.
- 02
Gai lưỡi
Papillae linguales
Gai chỉ (nhiều nhất, sừng hóa, không có nụ vị giác, tạo độ nhám), gai nấm (rải rác ở đỉnh và bờ), gai đài (8–12 gai to xếp trước rãnh tận cùng, nhiều nụ vị giác nhất) và gai lá ở bờ sau bên.
- 03
Cơ nội tại
Musculi intrinseci linguae
Các bó dọc trên, dọc dưới, ngang và đứng nằm hoàn toàn trong lưỡi, không bám xương; chúng thay đổi hình dạng lưỡi (ngắn lại, hẹp lại, dẹt ra) cho phát âm, nhai và nuốt. Đều do dây XII chi phối.
- 04
Cơ ngoại lai
Musculi extrinseci linguae
Bốn cơ từ xương vào lưỡi để thay đổi vị trí: cằm – lưỡi (thè lưỡi, giữ đường thở không bị lưỡi tụt khi gây mê), móng – lưỡi (hạ lưỡi), trâm – lưỡi (kéo lên sau) và khẩu cái – lưỡi (nâng gốc lưỡi; cơ duy nhất do dây X chi phối).
- 05
Mặt dưới và hãm lưỡi
Facies inferior linguae; Frenulum linguae
Niêm mạc mỏng, trơn, thấy rõ tĩnh mạch lưỡi sâu, nên thuốc đặt dưới lưỡi hấp thu nhanh. Hãm lưỡi nối mặt dưới với sàn miệng; hai bên có cục dưới lưỡi là nơi ống tuyến dưới hàm đổ ra. Hãm lưỡi ngắn có thể hạn chế cử động lưỡi.
- 06
Hạnh nhân lưỡi
Tonsilla lingualis
Các nang bạch huyết dưới niêm mạc một phần ba sau lưng lưỡi, tạo bề mặt gồ ghề; là phần dưới của vòng bạch huyết Waldeyer quanh lối vào hầu.
- 07
Thần kinh của lưỡi
Innervatio linguae
Vận động: dây XII cho mọi cơ trừ cơ khẩu cái – lưỡi (dây X). Hai phần ba trước: cảm giác chung theo thần kinh lưỡi (V3), vị giác theo thừng nhĩ (VII). Một phần ba sau: cả cảm giác lẫn vị giác theo dây IX; vùng quanh thung lũng nắp thanh môn theo dây X.
Vị trí và liên quan
Thân lưỡi (hai phần ba trước) nằm trong khoang miệng, rễ lưỡi (một phần ba sau) quay về phía hầu miệng và chứa hạnh nhân lưỡi. Lưỡi bám vào xương móng, xương hàm dưới và mỏm trâm qua các cơ ngoại lai; hãm lưỡi nối mặt dưới lưỡi với sàn miệng.
Hình thể và cấu tạo
Lưỡi gồm cơ nội tại (dọc trên, dọc dưới, ngang, đứng) thay đổi hình dạng lưỡi và cơ ngoại lai (cằm – lưỡi, móng – lưỡi, trâm – lưỡi, khẩu cái – lưỡi) thay đổi vị trí lưỡi, ngăn đôi bởi vách lưỡi. Mặt lưng có các nhú chỉ, nhú nấm, nhú lá và nhú đài (hàng nhú đài trước rãnh tận); nụ vị giác nằm chủ yếu ở nhú nấm, nhú lá và nhú đài.

Mạch máu và thần kinh
Máu đến từ động mạch lưỡi (nhánh động mạch cảnh ngoài). Dây XII vận động mọi cơ lưỡi trừ cơ khẩu cái – lưỡi (dây X). Cảm giác chung hai phần ba trước do thần kinh lưỡi (V3), vị giác do thừng nhĩ (VII); một phần ba sau nhận cả cảm giác và vị giác từ dây IX, vùng gần nắp thanh môn từ dây X.
Cơ lưỡi, nhú lưỡi và vị giác
Lưỡi là một khối cơ gồm hai nhóm: cơ nội tại thay đổi hình dạng lưỡi, cơ ngoại lai di chuyển lưỡi theo các hướng. Qua cơ ngoại lai, lưỡi bám vào xương móng, xương hàm dưới, mỏm trâm, khẩu cái mềm và hầu. Rãnh tận hình chữ V chia lưỡi thành hai phần ba trước và một phần ba sau, khác nhau cả về cấu trúc lẫn nguồn gốc phôi. Lỗ tịt ở đỉnh rãnh tận đánh dấu nơi khởi đầu của ống giáp – lưỡi trong thời kỳ phôi. Ngoài nhai, nuốt và nói, lưỡi còn góp phần vào hô hấp.[1]
Nụ vị giác nằm trong nhú nấm, nhú lá và nhú đài; nhú chỉ không có nụ vị giác và chỉ làm nhiệm vụ xúc giác. Có năm vị cơ bản. Vị ngọt nhận biết đường và carbohydrat. Vị mặn giúp điều chỉnh lượng natri ăn vào. Vị chua và vị đắng mang tính bảo vệ, cảnh báo thức ăn hỏng hoặc chất có hại. Vị umami gắn với hàm lượng protein. Rối loạn vị giác có thể làm suy dinh dưỡng và là dấu hiệu sớm của bệnh toàn thân; khám vị giác giúp phân biệt tổn thương ngoại vi với trung ương.[2]
Mỗi nụ vị giác là một cụm tế bào thụ cảm vị giác không đồng nhất. Thông tin vị giác đi lên não qua các neuron cảm giác ở hạch của dây thần kinh sọ VII và IX. Dù cảm nhận vị giác gần như không gián đoạn suốt đời, toàn bộ tế bào trong nụ được thay mới sau mỗi một đến hai tháng. Vì vậy các bệnh lý và phương pháp điều trị ảnh hưởng đến quá trình đổi mới tế bào này thường gây rối loạn vị giác.[3][4]
Cơ cằm – lưỡi là cơ giãn hầu chính, giữ đường thở mở khi ngủ. Ở người ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, trương lực cơ giãn hầu giảm làm hầu xẹp lặp đi lặp lại. Kích thích điện dây thần kinh hạ thiệt (XII) bằng thiết bị cấy giúp làm giảm xẹp hầu mà không đánh thức bệnh nhân.[5]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Head and Neck, TongueDotiwala AK, Samra NS · StatPearls 2023 · NBK507782 · 18k ký tự
Đang tải…
Dotiwala AK, Samra NS. Anatomy, Head and Neck, Tongue. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK507782 · PMID 29939559 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Tongue Taste BudsGarg DR, Trillo G, Brizuela M · StatPearls 2025 · NBK539696 · 16k ký tự
Đang tải…
Garg DR, Trillo G, Brizuela M. Anatomy, Head and Neck, Tongue Taste Buds. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK539696 · PMID 30969518 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Head and Neck, TongueDotiwala AK et al., StatPearls 2023PMID 29939559
- [2]Anatomy, Head and Neck, Tongue Taste BudsGarg DR et al., StatPearls 2025PMID 30969518
- [3]The sense of taste: Development, regeneration, and dysfunctionBarlow LA, WIREs mechanisms of disease 2022PMID 34850604
- [4]Taste buds: cells, signals and synapsesRoper SD et al., Nature reviews. Neuroscience 2017PMID 28655883
- [5]Electrical stimulation of the hypoglossal nerve: a potential therapySchwartz AR et al., Journal of applied physiology 2014PMID 23813525
- [6]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
- [7]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng

