Tế bào và môMô cơ
Tế bào và mô· Textus muscularis

Mô cơ

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Mô gồm tế bào dài chứa nhiều sợi actin và myosin, có khả năng co rút. Có ba loại: cơ vân (sợi cơ nhiều nhân, có vân, co theo ý muốn), cơ tim (tế bào phân nhánh, có vân, nối bằng đĩa nối, co tự động) và cơ trơn (tế bào hình thoi, không vân, co không theo ý muốn).

Cơ vân xương

Sợi cơ vân là hợp bào hình trụ đường kính 10–100 µm, dài tới hàng chục centimét, hình thành khi hàng trăm nguyên bào cơ hợp nhất trong phôi; vì vậy mỗi sợi có hàng trăm nhân nằm sát màng. Mô liên kết bọc cơ theo ba tầng: màng ngoài cơ quanh cả cơ, màng quanh bó quanh từng bó sợi, màng trong cơ (kèm màng đáy) quanh từng sợi, và chính khung collagen này truyền lực co tới gân. Giữa màng sợi cơ và màng đáy có tế bào vệ tinh, tế bào gốc của cơ, bình thường nằm nghỉ và được hoạt hóa khi cơ tổn thương hay tập luyện.[1][2][3][4]

Sợi cơ được chia thành sợi loại I (co chậm, đỏ, nhiều ty thể và myoglobin, chịu mỏi, dùng oxy) và sợi loại II (co nhanh, ít myoglobin, dựa vào đường phân, mạnh nhưng nhanh mỏi), với tỉ lệ khác nhau giữa các cơ và giữa vận động viên sức bền với vận động viên sức mạnh. Mỗi neuron vận động cùng các sợi nó chi phối là một đơn vị vận động; lực được tăng dần bằng cách huy động thêm đơn vị từ nhỏ tới lớn và tăng tần số phát xung. Mỏi cơ phản ánh nhiều cơ chế tế bào: tích tụ phosphat vô cơ, giảm giải phóng Ca²⁺ từ lưới cơ tương và cạn glycogen.[5][6][7]

Ba loại mô cơ: cơ vân xương, cơ trơn và cơ tim.
Ba loại mô cơ: cơ vân xương, cơ trơn và cơ tim.OpenStax College · CC BY 4.0 · Nguồn
Sợi cơ vân cắt dọc (×200): sợi trụ dài có vân ngang, nhân dẹt nằm sát rìa.
Sợi cơ vân cắt dọc (×200): sợi trụ dài có vân ngang, nhân dẹt nằm sát rìa.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
Cơ vân (HE, ×100): các bó cơ cắt ngang với sợi đa giác xếp sát, cạnh các sợi cắt dọc.
Cơ vân (HE, ×100): các bó cơ cắt ngang với sợi đa giác xếp sát, cạnh các sợi cắt dọc.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Sarcomere và cơ chế co

Sợi cơ chứa đầy tơ cơ, mỗi tơ cơ là chuỗi sarcomere nối tiếp dài khoảng 2–2,5 µm giữa hai đĩa Z. Sợi mảnh actin (kèm tropomyosin và troponin) cắm vào đĩa Z; sợi dày myosin nằm giữa, tạo băng A tối, còn vùng chỉ có sợi mảnh là băng I sáng. Titin, protein lớn nhất cơ thể, chạy từ đĩa Z tới vạch M như một lò xo giữ sợi dày ở giữa và tạo sức căng thụ động, còn nebulin đo chiều dài sợi mảnh. Sự sắp thẳng hàng của sarcomere giữa các tơ cơ tạo vân ngang nhìn thấy dưới kính hiển vi; desmin, sợi trung gian của cơ, nối các đĩa Z với nhau và với màng.[2][8][9]

Xung thần kinh tới khớp thần kinh – cơ giải phóng acetylcholin, gây điện thế hoạt động lan dọc màng và đi sâu vào ống T. Ở bộ ba (một ống T kẹp giữa hai bể tận của lưới cơ tương), thụ thể dihydropyridin trên ống T gắn cơ học với kênh ryanodine RyR1, mở kênh để Ca²⁺ tràn vào bào tương. Ca²⁺ gắn troponin C, đẩy tropomyosin khỏi vị trí gắn trên actin; đầu myosin bám vào, bật chuyển động gập và kéo sợi mảnh về vạch M, rồi một ATP mới tách đầu myosin ra để chu kỳ lặp lại. Sarcomere ngắn lại trong khi chiều dài sợi không đổi. Bơm SERCA thu Ca²⁺ về để cơ giãn; khi hết ATP sau tử vong, đầu myosin không tách được, gây co cứng tử thi.[9][10][5]

Tổ chức của sợi cơ vân: tơ cơ, sarcomere và các sợi cơ.
Tổ chức của sợi cơ vân: tơ cơ, sarcomere và các sợi cơ.OpenStax · CC BY 4.0 · Nguồn
Cấu trúc sarcomere: đĩa Z, băng A và I, sợi actin và myosin.
Cấu trúc sarcomere: đĩa Z, băng A và I, sợi actin và myosin.David Richfield ( User:Slashme ) When using this image in external works, it may be cited as follows: Richfield, David (2014). " Medical gallery of David Richfield ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DO · CC BY-SA 3.0 · Nguồn
Ảnh hiển vi điện tử cơ vân người (cắt dọc): sarcomere lặp lại giữa các đĩa Z sẫm, với băng A và I.
Ảnh hiển vi điện tử cơ vân người (cắt dọc): sarcomere lặp lại giữa các đĩa Z sẫm, với băng A và I.Louisa Howard · Public domain · Nguồn

Cơ tim

Tế bào cơ tim cũng có vân, nhưng là tế bào riêng lẻ dài khoảng 100 µm, phân nhánh, có một hoặc hai nhân ở trung tâm. Chúng nối đầu với đầu qua đĩa nối hình bậc thang: phần ngang chứa liên kết dính và thể liên kết truyền lực, phần dọc chứa liên kết khe connexin-43 cho xung điện lan từ tế bào này sang tế bào khác, làm cả buồng tim co như một khối. Ty thể chiếm khoảng một phần ba thể tích tế bào, vì tim co liên tục và gần như hoàn toàn dựa vào chuyển hóa ái khí. Tế bào cơ tim người lớn gần như không còn phân chia, nên nhồi máu cơ tim để lại sẹo xơ chứ không tái tạo cơ.[11][12]

Khác với cơ vân xương, ghép nối kích thích – co ở tim dùng cơ chế “Ca²⁺ gây giải phóng Ca²⁺”: trong pha bình nguyên của điện thế hoạt động, kênh Ca²⁺ type L trên ống T cho một lượng nhỏ Ca²⁺ vào, lượng này mở kênh RyR2 của lưới cơ tương và giải phóng lượng Ca²⁺ lớn hơn nhiều. Pha bình nguyên dài làm thời kỳ trơ kéo dài tới gần hết lúc co, nên cơ tim không thể co cứng liên tục như cơ xương. Sức co được điều chỉnh qua lượng Ca²⁺ mỗi nhịp (kích thích giao cảm qua thụ thể β tăng dòng Ca²⁺ và tốc độ thu hồi) và qua độ dài sarcomere lúc đầu (định luật Frank–Starling). Rò Ca²⁺ qua RyR2 là cơ chế của nhiều rối loạn nhịp.[13][11]

Tế bào cơ tim nối với nhau bằng đĩa nối.
Tế bào cơ tim nối với nhau bằng đĩa nối.OpenStax · CC BY 4.0 · Nguồn
Cơ tim cắt dọc (×400): sợi có vân phân nhánh, nối đầu với đầu bằng đĩa nối sẫm nằm ngang.
Cơ tim cắt dọc (×400): sợi có vân phân nhánh, nối đầu với đầu bằng đĩa nối sẫm nằm ngang.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn

Cơ trơn

Tế bào cơ trơn hình thoi, dài 20–500 µm, một nhân ở giữa, không có vân vì sợi actin và myosin không xếp thành sarcomere mà đan chéo, neo vào thể đặc trong bào tương và mảng đặc trên màng (tương đương đĩa Z). Khi co, tế bào ngắn lại theo kiểu vặn nút chai. Màng có nhiều hõm caveolae và lưới cơ tương thưa; Ca²⁺ vào từ ngoài tế bào và từ lưới, gắn calmodulin, hoạt hóa kinase chuỗi nhẹ myosin để phosphoryl hóa myosin, trái với cơ chế troponin của cơ vân. Cơ chế “chốt” giữ cầu nối lâu với rất ít ATP, cho phép mạch máu và cơ thắt duy trì trương lực hàng giờ.[14][15]

Cơ trơn tạng (ruột, tử cung, niệu quản) gồm các tế bào nối với nhau bằng liên kết khe và co như một khối, thường tự phát nhịp nhờ tế bào kẽ Cajal; cơ trơn đa đơn vị (cơ mống mắt, cơ dựng lông, ống dẫn tinh) có từng tế bào được thần kinh chi phối riêng để điều khiển tinh tế. Cơ trơn chịu điều khiển của thần kinh tự chủ, hormone và chất tại chỗ, và có thể phân chia. Tế bào cơ trơn mạch máu đặc biệt mềm dẻo về kiểu hình: trong xơ vữa động mạch chúng chuyển từ kiểu co sang kiểu tổng hợp, di cư vào lớp áo trong và tạo vỏ xơ của mảng xơ vữa; kênh K⁺ trên màng chúng là đích của nhiều thuốc giãn mạch.[15][16][17]

Cơ trơn (HE, ×200): tế bào hình thoi không vân, một nhân dài ở giữa, xếp thành lớp.
Cơ trơn (HE, ×200): tế bào hình thoi không vân, một nhân dài ở giữa, xếp thành lớp.Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Nguồn
  • Hình dạng tế bào

    Cơ vân xương
    Sợi trụ dài, hợp bào
    Cơ tim
    Tế bào phân nhánh
    Cơ trơn
    Hình thoi
  • Nhân

    Cơ vân xương
    Nhiều, sát màng
    Cơ tim
    1–2, ở giữa
    Cơ trơn
    1, ở giữa
  • Vân ngang

    Cơ vân xương
    Có
    Cơ tim
    Có
    Cơ trơn
    Không
  • Liên kết giữa tế bào

    Cơ vân xương
    Không
    Cơ tim
    Đĩa nối
    Cơ trơn
    Liên kết khe (cơ tạng)
  • Điều hòa Ca²⁺

    Cơ vân xương
    Troponin; RyR1 gắn cơ học
    Cơ tim
    Troponin; Ca²⁺ gây giải phóng Ca²⁺
    Cơ trơn
    Calmodulin – MLCK
  • Điều khiển

    Cơ vân xương
    Tự ý (thần kinh vận động)
    Cơ tim
    Tự động, thần kinh tự chủ điều chỉnh
    Cơ trơn
    Tự chủ, hormone, tại chỗ
  • Tái tạo

    Cơ vân xương
    Tốt nhờ tế bào vệ tinh
    Cơ tim
    Rất kém
    Cơ trơn
    Tốt, tế bào phân chia
So sánh ba loại mô cơ

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Physiology, Skeletal MuscleMcCuller C, Jessu R, Callahan AL · StatPearls 2023 · NBK537139 · 22k ký tự

Đang tải…

McCuller C, Jessu R, Callahan AL. Physiology, Skeletal Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK537139 · PMID 30725824 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Physiology, Smooth MuscleHafen BB, Burns B · StatPearls 2023 · NBK526125 · 20k ký tự

Đang tải…

Hafen BB, Burns B. Physiology, Smooth Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK526125 · PMID 30252381 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Physiology, Muscle ContractionGash MC, Kandle PF, Murray IV, Varacallo MA · StatPearls 2023 · NBK537140 · 19k ký tự

Đang tải…

Gash MC, Kandle PF, Murray IV, Varacallo MA. Physiology, Muscle Contraction. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK537140 · PMID 30725825 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Smooth MuscleHafen BB, Shook M, Burns B · StatPearls 2023 · NBK532857 · 17k ký tự

Đang tải…

Hafen BB, Shook M, Burns B. Anatomy, Smooth Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK532857 · PMID 30422452 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Physiology, Cardiac MuscleRipa R, George T, Shumway KR, Sattar Y · StatPearls 2023 · NBK572070 · 17k ký tự

Đang tải…

Ripa R, George T, Shumway KR, Sattar Y. Physiology, Cardiac Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK572070 · PMID 34283436 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Physiology, Skeletal Muscle ContractionPham S, Puckett Y · StatPearls 2023 · NBK559006 · 14k ký tự

Đang tải…

Pham S, Puckett Y. Physiology, Skeletal Muscle Contraction. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK559006 · PMID 32644432 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Thorax, Cardiac MuscleSaxton A, Tariq MA, Bordoni B · StatPearls 2023 · NBK535355 · 13k ký tự

Đang tải…

Saxton A, Tariq MA, Bordoni B. Anatomy, Thorax, Cardiac Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK535355 · PMID 30570976 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Skeletal MuscleDave HD, Shook M, Varacallo MA · StatPearls 2023 · NBK537236 · 11k ký tự

Đang tải…

Dave HD, Shook M, Varacallo MA. Anatomy, Skeletal Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK537236 · PMID 30725921 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Tài liệu tham khảo

Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).

  1. [1]Anatomy, Skeletal MuscleDave HD et al., StatPearls 2023PMID 30725921
  2. [2]MyofibersCretoiu D et al., Advances in experimental medicine and biology 2018PMID 30390246
  3. [3]Structure and function of the skeletal muscle extracellular matrixGillies AR et al., Muscle & nerve 2011PMID 21949456
  4. [4]Satellite Cells and Skeletal Muscle RegenerationDumont NA et al., Comprehensive physiology 2015PMID 26140708
  5. [5]Physiology, Skeletal MuscleMcCuller C et al., StatPearls 2023PMID 30725824
  6. [6]Skeletal muscle design to meet functional demandsLieber RL et al., Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences 2011PMID 21502118
  7. [7]Skeletal muscle fatigue: cellular mechanismsAllen DG et al., Physiological reviews 2008PMID 18195089
  8. [8]New roles for desmin in the maintenance of muscle homeostasisAgnetti G et al., The FEBS journal 2022PMID 33825342
  9. [9]Physiology, Muscle ContractionGash MC et al., StatPearls 2023PMID 30725825
  10. [10]Proteins of the Triadic Excitation-Contraction Coupling Complex in Skeletal MuscleChang T et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2025PMID 40097154
  11. [11]Physiology, Cardiac MuscleRipa R et al., StatPearls 2023PMID 34283436
  12. [12]Cardiomyocyte Maturation: New Phase in DevelopmentGuo Y et al., Circulation research 2020PMID 32271675
  13. [13]Calcium and Excitation-Contraction Coupling in the HeartEisner DA et al., Circulation research 2017PMID 28684623
  14. [14]Anatomy, Smooth MuscleHafen BB et al., StatPearls 2023PMID 30422452
  15. [15]Physiology, Smooth MuscleHafen BB et al., StatPearls 2023PMID 30252381
  16. [16]Vascular Smooth Muscle Cells in AtherosclerosisBennett MR et al., Circulation research 2016PMID 26892967
  17. [17]Potassium channels in vascular smooth muscle cellsGarrud TAC et al., Physiological reviews 2026PMID 41526008

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.