Hệ thần kinh
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ thần kinh tiếp nhận, tích hợp và đáp ứng với các kích thích từ môi trường trong và ngoài cơ thể. Về giải phẫu, hệ gồm hệ thần kinh trung ương (não bộ và tủy sống) và hệ thần kinh ngoại biên (các dây thần kinh sọ, dây thần kinh sống và các hạch thần kinh).
Chức năng
- 01Chức năng cảm giác: tiếp nhận kích thích qua các thụ thể cảm giác
- 02Chức năng tích hợp: xử lý, lưu trữ thông tin và lựa chọn đáp ứng
- 03Chức năng vận động: điều khiển co cơ vân, cơ trơn và sự bài tiết của tuyến
- 04Điều hòa nội môi thông qua hệ thần kinh tự chủ (giao cảm và đối giao cảm)
Cấu tạo vi thể
Mô thần kinh gồm neuron và tế bào thần kinh đệm (neuroglia). Tế bào hình sao (astrocytus) là loại tế bào đệm phong phú nhất của hệ thần kinh trung ương: chúng duy trì cân bằng ion và chất dẫn truyền quanh synap, tham gia hình thành hàng rào máu – não và hỗ trợ neuron trong suốt quá trình phát triển, hoạt động bình thường và lão hóa.[1]
Neuron, tế bào hình sao, tế bào nội mô của hàng rào máu – não, tế bào cơ trơn, tế bào quanh mạch (pericytus) và chất nền ngoại bào hợp thành đơn vị thần kinh – mạch máu. Đơn vị này phát hiện nhu cầu chuyển hóa của neuron và điều chỉnh đường kính tiểu động mạch tại chỗ (giãn hoặc co mạch), nhờ đó lưu lượng máu não tăng đúng nơi đang hoạt động; đây là cơ sở sinh lý của hình ảnh cộng hưởng từ chức năng.[2]
Đường dẫn truyền và thần kinh sọ
Cảm giác đau được thụ thể tổn thương (nociceptor) ở ngoại vi tiếp nhận, dẫn theo sợi Aδ và C về sừng sau tủy sống, bắt chéo và đi lên theo bó gai – đồi thị tới đồi thị rồi vỏ não cảm giác. Trên suốt đường đi, các hệ ức chế và kích thích (từ chất xám quanh cống não, nhân đường giữa của thân não) điều biến tín hiệu; rối loạn các hệ điều biến này góp phần gây đau mạn tính.[3]
Mười hai đôi dây thần kinh sọ (nervi craniales) đều xuất phát trong hộp sọ, trừ dây phụ (nervus accessorius) có một phần rễ từ tủy cổ. Mỗi dây đi qua một lỗ hoặc ống riêng ở nền sọ; trên lâm sàng, cộng hưởng từ cho thấy bản thân dây thần kinh, còn cắt lớp vi tính đánh giá các lỗ xương mà dây đi qua.[4]


Ống thần kinh, mào thần kinh và sự phân vùng của tủy
Cuối tuần thứ 3, dây sống cảm ứng ngoại bì phía trên dày lên thành tấm thần kinh; tấm lõm thành rãnh, hai mép gờ thần kinh khép lại tạo ống thần kinh, còn các tế bào ở mép tách ra thành mào thần kinh. Đầu trước ống phình thành ba bọng não nguyên thủy, đầu sau giữ hình ống và thành tủy sống; acid folic của mẹ quan trọng cho sự khép ống. Biểu mô thần kinh của ống tạo nơron trung ương, tế bào ống nội tủy, tế bào ít nhánh và tế bào hình sao; vi bào đệm có nguồn gốc khác. Mào thần kinh cho nơron và tế bào đệm ngoại biên: hạch gai, hạch giao cảm (cùng tủy thượng thận), tế bào Schwann, tế bào vệ tinh, hạch phó giao cảm ở đầu, và hệ thần kinh ruột (từ mào thần kinh vùng phế vị, di cư từ trên xuống, tới hết đại tràng vào tuần 12–13). Não đạt 90% thể tích người lớn vào khoảng 6 tuổi.[5][6][7]
Ống tủy biệt hóa từ trong ra ngoài thành lớp ống nội tủy, lớp áo và lớp vỏ ngoài. Lớp áo tăng sinh thành chất xám, được rãnh giới hạn chia thành mảnh nền ở bụng (vận động: sừng trước và sừng bên) và mảnh cánh ở lưng (cảm giác: sừng sau); lòng ống hẹp lại thành ống trung tâm. Sợi trục chiếm lớp vỏ ngoài từ tuần thứ 4 và bó lại thành các thừng trắng trước, bên, sau; phình cổ và phình thắt lưng xuất hiện cùng nụ chi ở tuần 5–6, các bó tủy hình thành từ tháng 3 và bó vỏ – gai xuất hiện vào khoảng tháng 5. Ở người lớn tủy dài khoảng 42 cm ở nam và 39 cm ở nữ, có phình cổ (C4–T2, rộng nhất ở C5) cho đám rối cánh tay và phình thắt lưng – cùng (L2–S3) cho đám rối thắt lưng – cùng, rồi thuôn thành nón tủy, dây tận (màng nuôi) bám vào xương cụt.[6]
Mạch máu tủy sống và não
Tủy sống nhận máu từ ba trục dọc: một động mạch gai trước trong khe giữa trước và hai động mạch gai sau ở rãnh bên sau, đều tách từ động mạch đốt sống. Máu từ động mạch đốt sống chỉ đủ cho các đoạn cổ; xuống dưới, các trục này được tiếp sức bởi động mạch rễ từ động mạch đốt sống, cổ, gian sườn, thắt lưng và cùng. Lớn nhất là động mạch Adamkiewicz, thường tách từ một động mạch gian sườn sau bên trái giữa T9 và T12, nối vào động mạch gai trước. Các nhánh nối nhau thành vành mạch màng nuôi, nhưng phần lớn tủy (khoảng hai phần ba trước) do động mạch gai trước nuôi, nên tắc động mạch này gây liệt và mất cảm giác đau – nhiệt mà còn cảm giác sâu. Tĩnh mạch xếp thành sáu trục dọc (giữa trước, giữa sau, hai trước bên và hai sau bên).[6]
Não chỉ nặng khoảng 2% thể trọng nhưng nhận khoảng 15% cung lượng tim. Hai động mạch cảnh trong, vào sọ qua ống cảnh ở phần đá xương thái dương, cấp khoảng 80% lượng máu, chia thành động mạch não trước (mặt trong thùy trán và đỉnh: vùng vận động – cảm giác chi dưới bên đối diện) và động mạch não giữa (phần lớn mặt ngoài bán cầu, vị trí của tới 80% đột quỵ thiếu máu); hệ đốt sống – nền cấp phần còn lại. Vòng Willis nối hai hệ. Ở mao mạch não, hàng rào máu – não gồm nội mô không thủng lỗ với liên kết chặt dày đặc và rất ít túi ẩm bào, màng đáy, tế bào quanh mạch và chân tế bào hình sao. Hàng rào ngăn khuếch tán cạnh tế bào của chất ưa nước, vận chuyển chủ động chất dinh dưỡng vào não, bơm chất kỵ nước và thuốc ra ngoài, và kiểm soát sự xuyên mạch của bạch cầu và mầm bệnh; nó hình thành qua tạo mạch (do VEGF), biệt hóa và trưởng thành, hoạt động đầy đủ từ ba tháng cuối thai kỳ.[5][8]

Đường ra giao cảm và phó giao cảm
Thân nơron giao cảm trước hạch nằm ở cột trung gian bên (sừng bên) tủy T1–L2. Sợi trước hạch ra theo rễ trước, vào nhánh trước dây sống rồi tới chuỗi giao cảm qua nhánh thông trắng. Tại đó sợi có thể đi lên hoặc xuống trong chuỗi để tiếp hợp ở hạch cạnh sống cao hơn hay thấp hơn, tiếp hợp tại chỗ và gửi sợi sau hạch trở lại dây sống qua nhánh thông xám (để chi phối tuyến mồ hôi, cơ dựng lông và mạch máu ở da, thành thân), hoặc đi xuyên chuỗi không tiếp hợp theo các dây tạng bụng – chậu tới hạch trước sống (tạng, mạc treo tràng trên, dưới). Vì hạch nằm gần trục giữa, sợi trước hạch giao cảm thường ngắn còn sợi sau hạch dài. Chuỗi thường có 3 hạch cổ (trên, giữa, dưới), 12 ngực, 4 thắt lưng và 5 cùng; hạch cổ dưới hay hợp với hạch ngực 1 thành hạch sao.[7]
Ngược lại, đường ra phó giao cảm là sọ – cùng: các nhân thân não theo dây III, VII, IX, X và tủy cùng S2–S4 theo các dây tạng chậu. Hạch phó giao cảm nằm sát hoặc trong thành cơ quan, nên sợi trước hạch dài và sợi sau hạch ngắn. Dây X mang phần lớn đường ra phó giao cảm tới tim, phổi và ống tiêu hóa đến khoảng góc lách đại tràng; các dây tạng chậu chi phối phần còn lại của đại tràng, bàng quang và cơ quan sinh dục. Cảm giác tạng đi ngược theo cả hai hệ: đau tạng theo sợi giao cảm về các đoạn tủy tương ứng, nên được cảm nhận mơ hồ và quy chiếu ra vùng da cùng đoạn (đau tim lan tay trái, đau ruột thừa ban đầu quanh rốn).[7]

Nguyên ủy trung ương
- Giao cảm
- Sừng bên tủy T1–L2
- Phó giao cảm
- Thân não (III, VII, IX, X) và tủy S2–S4
Vị trí hạch
- Giao cảm
- Cạnh sống (chuỗi) và trước sống
- Phó giao cảm
- Sát hoặc trong thành cơ quan
Sợi trước / sau hạch
- Giao cảm
- Ngắn / dài
- Phó giao cảm
- Dài / ngắn
Chi phối da thân và chi
- Giao cảm
- Có (tuyến mồ hôi, cơ dựng lông, mạch)
- Phó giao cảm
- Không
Tác dụng điển hình
- Giao cảm
- Tăng nhịp tim, giãn phế quản, giảm nhu động
- Phó giao cảm
- Chậm nhịp tim, co phế quản, tăng nhu động và tiết dịch
| Đặc điểm | Giao cảm | Phó giao cảm |
|---|---|---|
| Nguyên ủy trung ương | Sừng bên tủy T1–L2 | Thân não (III, VII, IX, X) và tủy S2–S4 |
| Vị trí hạch | Cạnh sống (chuỗi) và trước sống | Sát hoặc trong thành cơ quan |
| Sợi trước / sau hạch | Ngắn / dài | Dài / ngắn |
| Chi phối da thân và chi | Có (tuyến mồ hôi, cơ dựng lông, mạch) | Không |
| Tác dụng điển hình | Tăng nhịp tim, giãn phế quản, giảm nhu động | Chậm nhịp tim, co phế quản, tăng nhu động và tiết dịch |
Vỏ não: các thùy và vùng chức năng
Thùy trán là thùy lớn nhất, ở trước rãnh trung tâm; mặt ngoài chia thành vỏ trước trán, vỏ tiền vận động và vỏ vận động chính, tổn thương gây yếu và rối loạn thực hiện vận động bên đối diện. Ở bán cầu ưu thế (thường bên trái), vùng Broca (Brodmann 44, 45) ở hồi trán dưới điều khiển ngôn ngữ diễn đạt; tổn thương gây mất ngôn ngữ không lưu loát. Vỏ ổ mắt – trán và mặt trong thùy trán điều hòa cảm xúc, hành vi xã hội và nhân cách, và chứa trung tâm tiểu tiện của vỏ não; tổn thương gây mất ức chế, giảm tập trung, phán đoán và tái xuất hiện phản xạ nguyên thủy. Vùng mắt trán điều khiển vận động nhãn cầu nhanh: tổn thương làm mắt lệch về bên tổn thương, còn cơn động kinh tại đó làm mắt nhìn ngược ra xa.[5]
Thùy thái dương biến đầu vào cảm giác thành ý nghĩa để ghi nhớ cảm xúc, trí nhớ thị giác và hiểu ngôn ngữ (vùng Wernicke ở bán cầu ưu thế); thùy đỉnh chứa vỏ cảm giác thân thể và tích hợp không gian; thùy chẩm chứa vỏ thị giác. Đường vận động chính, bó vỏ – gai (bó tháp), xuất phát chủ yếu từ vùng 4 với phần góp từ vùng 6, 3-1-2 và 5, đi qua trụ sau bao trong, cuống não, cầu não, bắt chéo phần lớn ở hành não rồi xuống thừng bên tủy sống. Vì vậy tổn thương vùng vận động hay bao trong gây liệt nửa người bên đối diện, và bản đồ cấp máu của động mạch não trước và giữa giải thích vì sao đột quỵ động mạch não giữa thường gây yếu mặt – tay nặng hơn chân.[5][6]
Các cơ quan chính
Phần thần kinh trung ương nằm trong hộp sọ, gồm đại não, gian não, tiểu não và thân não. Khối lượng trung bình ở người trưởng thành khoảng 1,3–1,4 kg; não tiêu thụ khoảng 20% năng lượng chuyển hóa lúc nghỉ.
Tủy sốngMedulla spinalisCấu trúc thần kinh trung ương nằm trong ống sống, dài khoảng 42–45 cm, đi từ lỗ lớn xương chẩm đến ngang mức đốt sống L1–L2. Tủy sống dẫn truyền tín hiệu giữa não và ngoại biên, đồng thời là trung tâm của các phản xạ tủy.
Màng não tủy và não thấtMeninges et ventriculi encephaliBa lớp màng (màng cứng, màng nhện, màng mềm) bọc não và tủy sống; nếp gấp màng cứng tạo liềm đại não và lều tiểu não. Hệ não thất gồm hai não thất bên, não thất ba, cống não và não thất tư, chứa khoảng 150 ml dịch não tủy do đám rối mạch mạc tiết ra.
Mạch máu nãoArteriae encephaliNão được cấp máu bởi hai hệ: động mạch cảnh trong (tuần hoàn trước) và động mạch đốt sống – thân nền (tuần hoàn sau). Hai hệ nối với nhau ở đa giác Willis dưới nền não, từ đó tách ra động mạch não trước, não giữa và não sau.
Dây thần kinh sọNervi cranialesMười hai đôi dây thần kinh tách trực tiếp từ não, đánh số I–XII theo thứ tự từ trước ra sau. Chúng chi phối cảm giác đặc biệt (khứu, thị, thính, vị giác), vận động mắt, mặt, lưỡi, hầu, thanh quản, và mang sợi đối giao cảm (III, VII, IX, X).
Thần kinh sống và các đám rốiNervi spinales et plexusBa mươi mốt đôi dây thần kinh sống (8 cổ, 12 ngực, 5 thắt lưng, 5 cùng, 1 cụt), mỗi dây do rễ trước (vận động) và rễ sau (cảm giác, có hạch gai) hợp thành. Nhánh trước của các dây cổ, thắt lưng và cùng đan lại thành đám rối cổ, cánh tay, thắt lưng và cùng chi phối cổ và tứ chi.
Hệ thần kinh tự chủPars autonomica systematis nervosi periphericiPhần hệ thần kinh điều khiển cơ trơn, cơ tim và tuyến ngoài ý muốn. Phần giao cảm xuất phát từ tủy ngực – thắt lưng (T1–L2) qua chuỗi hạch cạnh sống; phần đối giao cảm xuất phát từ thân não (dây III, VII, IX, X) và tủy cùng (S2–S4).
MắtOculus et structurae pertinentesCơ quan thị giác gồm nhãn cầu nằm trong ổ mắt và các cấu trúc phụ: sáu cơ vận nhãn, mi mắt, kết mạc và bộ lệ. Nhãn cầu đường kính khoảng 24 mm, có ba lớp áo (xơ, mạch, thần kinh) bao quanh các môi trường trong suốt là thủy dịch, thể thủy tinh và thể kính.
TaiAurisCơ quan thính giác và thăng bằng, gồm tai ngoài (vành tai, ống tai), tai giữa (hòm nhĩ với màng nhĩ và ba xương con) và tai trong nằm trong phần đá xương thái dương (ốc tai cho nghe; tiền đình và ba ống bán khuyên cho thăng bằng).
Số liệu tham chiếu
- Não người chứa khoảng 86 tỷ neuron.
- Sợi trục có myelin đường kính lớn dẫn truyền xung thần kinh với vận tốc tới khoảng 120 m/s.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]AstrocytesHasel P et al., Current biology 2021PMID 33848482
- [2]The neurovascular unit - concept reviewMuoio V et al., Acta physiologica 2014PMID 24629161
- [3]Basic anatomy and physiology of pain pathwaysBourne S et al., Neurosurgery clinics of North America 2014PMID 25240653
- [4]Cranial Nerve AnatomyTraylor KS et al., Neuroimaging clinics of North America 2022PMID 35843663
- [5]Neuroanatomy, Cerebral CortexJaved K et al., StatPearls 2023PMID 30725932
- [6]Neuroanatomy, Spinal CordKhan YS et al., StatPearls 2023PMID 32644482
- [7]Anatomy, Autonomic Nervous SystemWaxenbaum JA et al., StatPearls 2025PMID 30969667
- [8]Anatomy, Head and Neck: Blood Brain BarrierDotiwala AK et al., StatPearls 2023PMID 30137840
- [9]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [10]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [11]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não
