Não bộ
Mô hình giải phẫu gồm 241 cấu trúc của đại não, gian não, tiểu não và thân não. Rê chuột để định danh từng hồi và rãnh; chọn một vùng để xem mô tả và chức năng.
Đại cương
Bán cầu đại não được chia thành các thùy bởi các rãnh gian thùy. Mặt trong bán cầu, thùy viền và các cấu trúc gian não chỉ quan sát được trên mặt cắt dọc giữa.
Mô hình
Vùng giải phẫu
Đại cương
Bán cầu đại não được chia thành các thùy bởi các rãnh gian thùy. Mặt trong bán cầu, thùy viền và các cấu trúc gian não chỉ quan sát được trên mặt cắt dọc giữa.
Vị trí và liên quan
Não nằm trong hộp sọ, được bọc bởi ba lớp màng não: màng cứng (dura mater) dính vào mặt trong xương sọ và tạo nên liềm đại não, lều tiểu não; màng nhện (arachnoidea mater); và màng mềm (pia mater) áp sát bề mặt não. Giữa màng nhện và màng mềm là khoang dưới nhện chứa dịch não tủy, đệm và nâng đỡ não.
Hình thể và cấu tạo
Não gồm đại não (hai bán cầu nối với nhau bởi thể chai), gian não, tiểu não và thân não. Bên trong có hệ não thất: hai não thất bên, não thất ba và não thất tư, thông với nhau và với khoang dưới nhện; đám rối mạch mạc trong các não thất tiết ra dịch não tủy.
Mạch máu và thần kinh
Não được cấp máu bởi hai động mạch cảnh trong và hai động mạch đốt sống (hợp thành động mạch nền). Chúng nối với nhau ở nền não thành vòng động mạch não (đa giác Willis), cho phép bù trừ khi một nhánh bị hẹp. Neuron, tế bào hình sao và mạch máu tạo thành đơn vị thần kinh – mạch máu, điều chỉnh lưu lượng máu theo hoạt động tại chỗ.[1]
Mô tả từng vùng
Thùy tránLobus frontalis
Thùy lớn nhất của bán cầu đại não, nằm trước rãnh trung tâm và trên rãnh bên. Hồi trước trung tâm chứa vỏ vận động sơ cấp (vùng Brodmann 4); vỏ trước trán đảm nhận các chức năng điều hành.
- Vận động có ý thức (vỏ vận động sơ cấp và vỏ tiền vận động)
- Chức năng điều hành: lập kế hoạch, ức chế đáp ứng, trí nhớ làm việc
- Diễn đạt ngôn ngữ (vùng Broca, Brodmann 44–45, thường ở bán cầu ưu thế)
- Hành vi xã hội và nhân cách
Thùy đỉnhLobus parietalis
Nằm sau rãnh trung tâm, trên rãnh bên và trước rãnh đỉnh – chẩm. Hồi sau trung tâm chứa vỏ cảm giác thân thể sơ cấp (vùng Brodmann 3, 1, 2).
- Cảm giác thân thể: xúc giác, cảm giác bản thể, đau và nhiệt
- Tích hợp không gian và chú ý
- Đọc, viết và tính toán (hồi trên viền, hồi góc)
Thùy thái dươngLobus temporalis
Nằm dưới rãnh bên. Các hồi thái dương ngang (Heschl) chứa vỏ thính giác sơ cấp (vùng Brodmann 41, 42); mặt trong liên quan mật thiết với hồi hải mã và thể hạnh nhân.
- Thính giác
- Hiểu ngôn ngữ (vùng Wernicke, phần sau hồi thái dương trên)
- Trí nhớ tường thuật
- Nhận diện đối tượng và khuôn mặt (hồi hình thoi)
Thùy chẩmLobus occipitalis
Nằm sau rãnh đỉnh – chẩm. Vỏ thị giác sơ cấp (vùng Brodmann 17, vỏ vân) nằm ở hai bờ rãnh cựa, mặt trong bán cầu.
- Xử lý thị giác sơ cấp
- Phân tích màu sắc, hình dạng và chuyển động (vỏ thị giác liên hợp)
Thùy viềnLobus limbicus
Gồm các cấu trúc ở mặt trong bán cầu bao quanh thể chai và gian não: hồi đai, hồi cạnh hải mã và hồi hải mã; là thành phần chủ yếu của hệ viền.
- Cảm xúc
- Củng cố trí nhớ (hồi hải mã)
- Động cơ và hành vi
Thùy đảoLobus insularis
Nằm sâu trong rãnh bên, được che phủ bởi các phần nắp của thùy trán, thùy đỉnh và thùy thái dương; giới hạn bởi rãnh vòng thùy đảo.
- Cảm thụ nội tạng (interoception)
- Vị giác
- Xử lý cảm xúc và đồng cảm
Các rãnh gian thùySulci interlobares
Các rãnh làm mốc ranh giới giữa các thùy: rãnh trung tâm (Rolando), rãnh bên (Sylvius), rãnh đỉnh – chẩm và rãnh cựa.
- Mốc giải phẫu để định khu vỏ não
- Gấp nếp làm tăng diện tích vỏ não: khoảng hai phần ba vỏ não nằm trong các rãnh
Gian nãoDiencephalon
Nằm giữa hai bán cầu đại não, bao quanh não thất III; gồm đồi thị, vùng dưới đồi, vùng trên đồi và vùng dưới đồi thị.
- Đồi thị: trạm chuyển tiếp các đường cảm giác (trừ khứu giác) lên vỏ não
- Vùng dưới đồi: điều hòa thân nhiệt, ăn uống, nhịp sinh học và trục hạ đồi – tuyến yên
Nhân nền và hệ não thấtNuclei basales et ventriculi
Các khối chất xám nằm sâu trong bán cầu (nhân đuôi, nhân bèo, cầu nhạt, thể hạnh nhân) và hệ thống não thất chứa dịch não tủy.
- Điều chỉnh sự khởi phát và biên độ vận động
- Học tập thủ tục và hình thành thói quen
- Sản xuất (đám rối mạch mạc) và lưu thông dịch não tủy
Tiểu nãoCerebellum
Nằm trong hố sọ sau, dưới lều tiểu não; gồm thùy nhộng và hai bán cầu tiểu não. Chiếm khoảng 10% thể tích não nhưng chứa hơn một nửa tổng số neuron.
- Thăng bằng và tư thế
- Phối hợp vận động và điều chỉnh độ chính xác
- Học vận động
Thân nãoTruncus encephali
Gồm trung não, cầu não và hành não, nối gian não với tủy sống; chứa nhân của các dây thần kinh sọ III–XII và các trung tâm sinh tồn.
- Điều hòa hô hấp và tim mạch
- Dẫn truyền các bó lên và bó xuống
- Các phản xạ nuốt, ho, nôn
- Hệ lưới hoạt hóa: duy trì trạng thái thức tỉnh
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Neuroanatomy, Cerebral CortexJaved K, Reddy V, Lui F · StatPearls 2023 · NBK537247 · 23k ký tự
Đang tải…
Javed K, Reddy V, Lui F. Neuroanatomy, Cerebral Cortex. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK537247 · PMID 30725932 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Brain VeinsHufnagle JJ, Tadi P · StatPearls 2025 · NBK546605 · 18k ký tự
Đang tải…
Hufnagle JJ, Tadi P. Neuroanatomy, Brain Veins. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK546605 · PMID 31536212 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck: Blood Brain BarrierDotiwala AK, McCausland C, Samra NS · StatPearls 2023 · NBK519556 · 16k ký tự
Đang tải…
Dotiwala AK, McCausland C, Samra NS. Anatomy, Head and Neck: Blood Brain Barrier. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK519556 · PMID 30137840 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Neuroanatomy, Brain ArteriesYu R, Lui F · StatPearls 2022 · NBK549894 · 10k ký tự
Đang tải…
Yu R, Lui F. Neuroanatomy, Brain Arteries. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK549894 · PMID 31751084 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]The neurovascular unit - concept reviewMuoio V et al., Acta physiologica 2014PMID 24629161
- [2]Automatic parcellation of human cortical gyri and sulci using standard anatomical nomenclatureDestrieux C et al., 2010PMID 20547229Căn cứ cho: Danh pháp hồi và rãnh vỏ não
- [3]Neuroanatomy, Cerebral HemisphereStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 31747196
- [4]Neuroanatomy, CerebellumStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30844194
- [5]Current Controversies on Wernicke's Area and its Role in LanguagePMID 28656532Căn cứ cho: Vùng Wernicke
- [6]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731