Não bộTiểu não
Não bộ· Cerebellum

Tiểu não

Mô hình

Vùng giải phẫu

Cerebellum

Tiểu não

Nằm trong hố sọ sau, dưới lều tiểu não; gồm thùy nhộng và hai bán cầu tiểu não. Chiếm khoảng 10% thể tích não nhưng chứa hơn một nửa tổng số neuron.

Chức năng

  • Thăng bằng và tư thế
  • Phối hợp vận động và điều chỉnh độ chính xác
  • Học vận động

Mô tả

Nằm trong hố sọ sau, dưới lều tiểu não; gồm thùy nhộng và hai bán cầu tiểu não. Chiếm khoảng 10% thể tích não nhưng chứa hơn một nửa tổng số neuron.

Các cấu trúc chính

  • Vermis cerebelli

    Tên
    Thùy nhộng
    Vai trò, ghi chú
    Thăng bằng thân trục, dáng đi
  • Hemispherium cerebelli

    Tên
    Bán cầu tiểu não
    Vai trò, ghi chú
    Phối hợp động tác chi cùng bên
  • Lobus flocculonodularis

    Tên
    Thùy nhung – nhân
    Vai trò, ghi chú
    Tiểu não tiền đình: phản xạ mắt, tư thế
  • Nucleus dentatus

    Tên
    Nhân răng
    Vai trò, ghi chú
    Nhân sâu lớn nhất; ra cuống tiểu não trên tới đồi thị
  • Pedunculi cerebellares

    Tên
    Các cuống tiểu não
    Vai trò, ghi chú
    Trên (ra), giữa (vào từ cầu não), dưới (vào từ tủy và tiền đình)

Giới hạn và cấu trúc

Tiểu não nằm trong hố sọ sau, sau thân não, dưới lều tiểu não; gồm thùy nhộng ở giữa và hai bán cầu, nối với thân não bởi ba đôi cuống tiểu não. Vỏ tiểu não có ba lớp (lớp phân tử, lớp tế bào Purkinje, lớp hạt) với vi mạch lặp lại rất đều, đổ về các nhân tiểu não sâu.[1][2]

Các vùng chính của tiểu não.
Các vùng chính của tiểu não.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Kết nối và chức năng

Tiểu não thiết yếu cho phối hợp và học tập vận động, và ngày càng được công nhận có vai trò trong nhận thức và cảm xúc.[1]

Liên hệ lâm sàng

Nhồi máu tiểu não thường biểu hiện buồn nôn, nôn, chóng mặt, dễ nhầm với viêm dạ dày – ruột hay viêm mê nhĩ. Nhồi máu lớn có thể phù nề, chèn ép thân não và gây não úng thủy tắc nghẽn, cần xử trí cấp cứu.[3]

Vỏ tiểu não, nhân sâu và cuống tiểu não

Tiểu não chỉ chiếm khoảng 10% khối lượng não nhưng chứa tới 80% số neuron của não. Điều này có được nhờ cấu trúc gấp nếp rất chặt: một lõi chất trắng được chất xám phủ ngoài. Chất xám vỏ tiểu não có ba lớp. Lớp hạt ở trong cùng là lớp nhận tín hiệu vào, chứa thân tế bào hạt, tế bào Golgi, tế bào Lugaro, tế bào bàn chải đơn cực và sợi trục tế bào Purkinje. Lớp giữa chủ yếu là tế bào Purkinje và tế bào Bergmann, đóng vai trò lớp xuất. Lớp phân tử ở ngoài cùng chứa tế bào sao, tế bào giỏ, sợi trục tế bào hạt và cây nhánh tế bào Purkinje. Tế bào Purkinje, Golgi, tế bào sao và tế bào giỏ nhìn chung là tế bào ức chế; tế bào hạt và tế bào bàn chải đơn cực là tế bào kích thích.[2]

Trên lát cắt dọc giữa, chất trắng phân nhánh giống một cái cây. Năm 1740, nhà giải phẫu Winslow gọi hình ảnh này là arbor vitae (“cây sự sống”). Vùi trong chất trắng là ba đôi nhân tiểu não sâu: nhân mái, nhân xen (gồm nhân cầu và nhân nút) và nhân răng, nhân lớn nhất. Mọi tín hiệu ra khỏi tiểu não đều xuất phát từ các nhân này, và tế bào Purkinje là nguồn ra duy nhất của vỏ tiểu não.[2]

Ba đôi cuống nối tiểu não với thân não. Cuống giữa chủ yếu gồm sợi cầu – tiểu não, đi từ các nhân cầu bên đối diện. Cuống dưới nằm trong cuống giữa và chứa cả sợi vào lẫn sợi ra. Cuống trên chủ yếu là đường ra, xuất phát từ nhân răng, nhân xen và nhân mái, và còn nhận bó tủy – tiểu não trước. Phần lớn tín hiệu vào là sợi rêu và sợi leo, đều có tác dụng kích thích. Sợi rêu đến từ nhân cầu, tủy sống, cấu tạo lưới và các nhân tiền đình. Sợi leo chỉ xuất phát từ nhân trám dưới.[2]

Thùy, tiểu thùy, phân vùng chức năng và “người nhỏ tiểu não”

Mỗi bán cầu được hai khe ngang chia thành ba thùy. Khe nguyên phát ngăn thùy trước với thùy sau; khe sau bên ngăn thùy sau với thùy nhung – nút. Theo phân loại Schmahmann, các khe chia tiểu não thành 10 tiểu thùy, đánh số I đến X theo hình nan quạt trên mặt phẳng dọc giữa. Mỗi tiểu thùy có một phần giữa thuộc thùy nhộng và hai phần bên thuộc hai bán cầu.[2]

Về chức năng, tiểu não chia thành ba phần. Tiểu não vỏ (phần ngoài hai bán cầu) lớn nhất; nó nhận thông tin từ vỏ não qua nhân cầu và gửi đi tới đồi thị và nhân đỏ. Tiểu não tủy gồm thùy trước, thùy nhộng, nhân mái và nhân xen; nó nhận thông tin cảm giác bản thể từ cột sau tủy sống và gửi tín hiệu trở lại để tinh chỉnh cử động. Tiểu não tiền đình gồm thùy nhung – nút và vùng cạnh nhộng; nó nhận tín hiệu từ nhân tiền đình và gửi đi tới nhân tiền đình và tủy sống để giữ thăng bằng thân mình. Nhờ đó tiểu não so sánh cử động dự định với cử động thực tế và sửa sai qua các đường nhiều synap tới vỏ vận động.[2]

Tiểu não có bản đồ thân thể, gọi là “người nhỏ tiểu não”, giống ở vỏ vận động và vỏ cảm giác. Ở thùy trước, bản đồ này rõ, xếp từ trước ra sau theo thứ tự bàn chân, bàn tay rồi đầu. Ở thùy sau, bản đồ kém rõ và thay đổi giữa các cá thể. Thất điều chi trên liên quan tổn thương tiểu thùy IV–VI; thất điều chi dưới liên quan tiểu thùy III–IV. Run khi cử động thường do tổn thương thùy trước cùng bên. Quá tầm và mất phối hợp cử động nhiều khớp gắn với tổn thương nhân răng. Tam giác Guillain – Mollaret (đường răng – đỏ – trám) tham gia sinh ra nhiều kiểu run.[2]

Ngoài vận động, tiểu não còn tham gia vào ngôn ngữ, trí nhớ làm việc, chức năng điều hành, chức năng tự chủ và cảm xúc. Tuy nhiên, dấu hiệu rối loạn nhận thức do tổn thương tiểu não thường kín đáo, chủ yếu thấy ở giai đoạn cấp hoặc trong các dị tật bẩm sinh. Tổn thương thùy nhộng lan rộng có liên quan với lo âu, hung hăng và hành vi mất ức chế, kể cả ở trẻ sau mổ cắt u tiểu não. Điều này phù hợp với mối nối giữa thùy nhộng và hệ viền. Rối loạn vận động mắt (rung giật nhãn cầu, giật mắt quá tầm hoặc thiếu tầm, theo dõi kiểu giật) liên quan tiểu thùy VI–VII, thùy nhung, cạnh nhung, lưỡi gà và cục nhộng.[2]

Thùy trước tiểu não, tô đỏ (theo Gray, hình 702).
Thùy trước tiểu não, tô đỏ (theo Gray, hình 702).Henry Gray · Public domain · Nguồn
Tiểu não nhìn từ trước, thùy nhung được làm nổi (theo Gray, hình 703).
Tiểu não nhìn từ trước, thùy nhung được làm nổi (theo Gray, hình 703).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Động mạch, tĩnh mạch và hội chứng nhồi máu

Ba động mạch chính cấp máu cho tiểu não. Động mạch tiểu não trên (SCA) hằng định nhất, xuất phát từ động mạch thân nền hoặc đoạn đầu động mạch não sau. Nó nuôi phần trên bán cầu và thùy nhộng, một phần chất trắng và nhân răng. Nhồi máu SCA hay gây chóng mặt (60%), nói khó (55%), rung giật nhãn cầu (50%), thất điều chi (48%), thất điều dáng đi (45%) và rối tầm (43%). Tắc đoạn gần thường kèm rối loạn thân não, còn tắc đoạn xa chỉ gây dấu hiệu tiểu não.[2]

Động mạch tiểu não trước dưới (AICA) thường tách từ một phần ba dưới động mạch thân nền. Nó nuôi vùng trước dưới tiểu não (gồm thùy nhung), cuống tiểu não giữa, phần bên cầu não và tai trong; vì vậy nhồi máu AICA có thể kèm giảm thính lực. Động mạch tiểu não sau dưới (PICA) thường tách từ động mạch đốt sống. Nó nuôi phần dưới bán cầu, thùy nhộng và vùng lưng bên hành não. Thiếu máu vùng này gây hội chứng hành não bên (Wallenberg): chóng mặt kèm rung giật nhãn cầu, khó nuốt, khàn tiếng, nấc, thất điều và Horner cùng bên, mất cảm giác đau – nhiệt ở mặt cùng bên và nửa người bên đối diện. Vùng cấp máu của PICA và AICA bù trừ cho nhau: nếu PICA thiểu sản, AICA nuôi vùng rộng hơn.[2]

Tĩnh mạch tiểu não đổ về ba nhóm. Nhóm trước (nhóm đá), gồm tĩnh mạch đá, đổ vào xoang đá trên và đá dưới. Nhóm sau (nhóm lều), gồm các tĩnh mạch nhộng dưới, đổ về lều tiểu não. Nhóm trên (nhóm Galen) dẫn lưu phần trên bán cầu, thùy nhộng và não giữa về tĩnh mạch Galen và xoang thẳng.[2]

Chức năng

  1. 01Thăng bằng và tư thế
  2. 02Phối hợp vận động và điều chỉnh độ chính xác
  3. 03Học vận động

Các vùng

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.