Hệ da
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Hệ da gồm da (thượng bì, trung bì), mô dưới da và các phần phụ: lông, móng, tuyến mồ hôi, tuyến bã, cùng tuyến vú là một tuyến mồ hôi biến đổi. Da là cơ quan lớn nhất cơ thể, diện tích khoảng 1,5–2 m² ở người trưởng thành, ngăn cách cơ thể với môi trường.
Chức năng
- 01Hàng rào bảo vệ cơ học, hóa học, miễn dịch và chống mất nước
- 02Điều hòa thân nhiệt qua mạch máu da và tiết mồ hôi
- 03Cảm giác xúc giác, áp lực, nhiệt và đau; tổng hợp vitamin D
Hàng rào bảo vệ
Da là cơ quan phủ toàn bộ bề mặt cơ thể và là hàng rào ngăn mầm bệnh xâm nhập, chống lại tác nhân hóa học, vật lý và ngăn mất nước, chất tan không kiểm soát. Hàng rào vật lý nằm chủ yếu ở lớp sừng (stratum corneum), có cấu trúc kiểu “gạch và vữa”: “gạch” là các tế bào sừng (corneocytus) giàu protein, bọc bởi vỏ sừng hóa (cornified envelope) và nối với nhau bằng thể liên kết sừng (corneodesmosoma); “vữa” là các lớp lipid ngoại bào.[1]
Trong quá trình biệt hóa, tế bào sừng (keratinocytus) tổng hợp lipid rồi đẩy ra khoảng gian bào. Ceramid A và B gắn cộng hóa trị vào protein của vỏ sừng hóa, làm khung cho ceramid tự do, acid béo tự do và cholesterol bám vào. Filaggrin liên kết với vỏ sừng hóa và gom sợi keratin thành vi sợi lớn. Lớp biểu bì còn nhân cũng góp phần vào hàng rào nhờ liên kết khít, liên kết khe, liên kết dính và thể liên kết (desmosoma). Hàng rào này chịu điều hòa bởi cytokin, AMP vòng và nồng độ calci; khi biệt hóa hay thành phần lipid bị rối loạn, dị nguyên lọt qua và gây viêm, như trong viêm da cơ địa.[1]
Phía trên lớp sừng có “áo acid” (acid mantle), một hệ đệm giữ pH bề mặt da ở mức acid. Môi trường acid này giúp ổn định cấu trúc lớp sừng, điều hòa hệ vi sinh và hạn chế viêm; khi pH dịch chuyển, tính chất hàng rào bị phá vỡ và góp phần vào nhiều bệnh da, nên pH đang được xem là đích điều trị.[2]
Da vừa ngăn vi khuẩn gây bệnh, vừa là nơi cư trú của vi khuẩn và nấm cộng sinh. Giải trình tự cho thấy hệ vi sinh da đa dạng và chọn lọc theo vùng; một số chủng cộng sinh “huấn luyện” hệ miễn dịch, cạnh tranh chỗ bám với mầm bệnh và củng cố hàng rào biểu bì. Mất cân bằng hệ vi sinh gắn với các bệnh thường gặp như viêm da cơ địa.[3]
Phần phụ và thần kinh của da
Nang lông (folliculus pili) là một “tiểu cơ quan” động: hình thành trong thời kỳ bào thai nhờ tương tác ngoại bì – trung bì, sau sinh neo vào hạ bì và tự tái tạo theo chu kỳ gồm pha tăng trưởng (anagen), pha thoái triển do chết theo chương trình (catagen) và pha nghỉ (telogen). Sợi tóc là tế bào sừng đã biệt hóa tận cùng; lông tham gia điều nhiệt, bảo vệ, cảm giác và giao tiếp xã hội.[4]
Tế bào gốc nang lông nằm ở vùng phình (bulge) và được điều khiển bởi một “ổ” (niche) gồm nhú bì, mỡ dưới da, mạch máu, thần kinh và tế bào miễn dịch, cùng với tín hiệu toàn thân như hormon. Sự cân bằng giữa tín hiệu kích hoạt và ức chế quyết định khi nào nang chuyển từ nghỉ sang tăng trưởng.[5]
Mọi lớp và phần phụ của da đều có thần kinh dày đặc: sợi hướng tâm mang cảm giác (xúc giác, đau, nhiệt, ngứa), sợi ly tâm giao cảm điều khiển tưới máu da và tiết mồ hôi. Thần kinh cảm giác và tế bào da còn trao đổi tín hiệu hai chiều, có vai trò dinh dưỡng mô và điều hòa miễn dịch trong bệnh lý.[6]

Lão hóa và lành vết thương
Da lão hóa có nếp nhăn, nhão và rối loạn sắc tố, do yếu tố nội sinh (thời gian, di truyền) và ngoại sinh, trong đó ánh nắng gây hại nhiều nhất (lão hóa do ánh sáng, photoaging). Ở hạ bì, nguyên bào sợi già (senescent) tích tụ vì tổn thương đại phân tử và vì tế bào NK không dọn sạch chúng; các tế bào này tiết yếu tố viêm và enzym phân hủy chất nền (kiểu hình tiết liên quan lão hóa, SASP), lan truyền lão hóa sang mô xung quanh.[7][8]
Lành vết thương là một quá trình động (cầm máu, viêm, tăng sinh, tái cấu trúc). Muốn sẹo ít, cần giữ vết thương sạch và ẩm, giảm sang chấn và nhiễm khuẩn; về toàn thân cần tránh thuốc ức chế liền thương, bảo đảm dinh dưỡng, giảm đau, chống tia UV và bỏ thuốc lá. Ở người trưởng thành, tổn thương da luôn để lại sẹo xơ không có chức năng; sự đa dạng của các quần thể nguyên bào sợi là yếu tố then chốt quyết định số phận tạo sẹo.[9][10]
Năm lớp của thượng bì
Thượng bì là biểu mô lát tầng sừng hóa, gồm bốn lớp ở da mỏng và năm lớp ở da dày lòng bàn tay, gan bàn chân. Lớp đáy (stratum basale, còn gọi lớp mầm) là một hàng tế bào vuông đến trụ thấp gắn với màng đáy bằng thể bán liên kết; đây là lớp tế bào gốc phân bào liên tục sinh tế bào sừng và chứa tế bào hắc tố. Lớp gai (stratum spinosum) dày 8–10 hàng tế bào đa diện, nối với nhau bằng thể liên kết trông như gai trên tiêu bản; tế bào tua (Langerhans) nằm ở đây. Lớp hạt (stratum granulosum) gồm 3–5 hàng tế bào hình thoi chứa hạt keratohyalin (tiền chất keratin kết tụ thành bó) và hạt lá tiết glycolipid ra khe gian bào làm “keo” gắn kết; tế bào bắt đầu mất nhân vì xa nguồn dinh dưỡng. Lớp sáng (stratum lucidum) 2–3 hàng, trong suốt, chứa eleidin, chỉ có ở da dày. Lớp sừng (stratum corneum) 20–30 hàng tế bào chết không nhân xếp như rổ đan, chứa keratin và lipid ngăn mất nước, giải phóng defensin; độ dày thay đổi nhiều nhất, nhất là ở chai da.[11][12][13]
Bốn loại tế bào chính sống trong thượng bì. Tế bào sừng chiếm ưu thế, sinh ra ở lớp đáy, tạo keratin và lipid của hàng rào nước. Tế bào hắc tố có nguồn gốc mào thần kinh, nằm ở lớp đáy và nang lông, tổng hợp melanin từ tyrosin và chuyển cho tế bào sừng qua melanosome để che chắn DNA khỏi tia UV; màu da khác nhau do lượng, kích thước và mật độ melanin chứ không do số tế bào hắc tố. Tế bào Langerhans là tế bào tua trình diện kháng nguyên, nguồn gốc từ bạch cầu đơn nhân tủy xương, nhận biết dưới kính hiển vi điện tử bởi hạt Birbeck hình vợt tennis; cả tế bào Langerhans và tế bào hắc tố đều dương tính S-100. Tế bào Merkel là thụ thể xúc giác ở đáy thượng bì. Thượng bì đến từ ngoại bì bề mặt, còn bì và hạ bì đến từ trung bì. Trên tiêu bản, á sừng (parakeratosis, tế bào lớp sừng còn nhân) là dấu hiệu tăng tốc độ thay mới như trong vảy nến, còn tăng sừng (hyperkeratosis) gặp trong chàm, mụn cóc và chai; ung thư biểu mô tế bào đáy, tế bào vảy và u hắc tố là ba ung thư da hay gặp nhất, liên quan tia UV.[12][11][13]

Lớp đáy
- Số hàng tế bào
- 1
- Đặc điểm
- Tế bào gốc phân bào, tế bào hắc tố, thể bán liên kết
Lớp gai
- Số hàng tế bào
- 8–10
- Đặc điểm
- Thể liên kết (“gai”), tế bào Langerhans
Lớp hạt
- Số hàng tế bào
- 3–5
- Đặc điểm
- Hạt keratohyalin và hạt lá, bắt đầu mất nhân
Lớp sáng
- Số hàng tế bào
- 2–3
- Đặc điểm
- Eleidin; chỉ ở da dày
Lớp sừng
- Số hàng tế bào
- 20–30
- Đặc điểm
- Tế bào chết không nhân, keratin, lipid, defensin
| Lớp (từ sâu ra nông) | Số hàng tế bào | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Lớp đáy | 1 | Tế bào gốc phân bào, tế bào hắc tố, thể bán liên kết |
| Lớp gai | 8–10 | Thể liên kết (“gai”), tế bào Langerhans |
| Lớp hạt | 3–5 | Hạt keratohyalin và hạt lá, bắt đầu mất nhân |
| Lớp sáng | 2–3 | Eleidin; chỉ ở da dày |
| Lớp sừng | 20–30 | Tế bào chết không nhân, keratin, lipid, defensin |
Lớp bì, các đám rối mạch và điều nhiệt
Lớp bì là mô liên kết dày gồm collagen (cho độ bền) và elastin (cho độ đàn hồi), chứa đầu tận thần kinh, mạch máu, mạch bạch huyết và các phần phụ của da. Lớp bì nhú ở trên gấp thành các nhú như ngón tay nhỏ đan vào thượng bì; lớp bì lưới ở dưới dày và chắc hơn. Dưới cùng là hạ bì, chủ yếu là mô mỡ, dự trữ lipid. Hai đám rối mạch chạy song song mặt da: đám rối nông (dưới thượng bì, giữa bì nhú và bì lưới) và đám rối sâu (giữa bì và hạ bì), nối bằng các mao mạch thẳng góc bao quanh tuyến mồ hôi và nang lông; thượng bì không có mạch và được nuôi từ đám rối nông. Mao mạch bạch huyết đầu kín bắt đầu ở nhú bì, đổ vào đám rối bạch huyết sâu chạy song song với mạch máu.[12][11][14]
Lưu lượng máu qua da là công cụ điều nhiệt chính, do hệ thần kinh tự chủ điều khiển. Khi thân nhiệt tăng, các trung khu giao cảm ở vùng dưới đồi sau bị ức chế, mạch da giãn và nhiệt được truyền ra môi trường; khi lạnh, kích thích giao cảm gây co mạch để giữ nhiệt. Độ dày da thay đổi theo vùng, tuổi, giới và sức khỏe: da dày nhất ở lòng bàn tay, gan bàn chân (có lớp sáng), và trong vùng da mỏng thì lưng dày nhất; da mỏng nhất ở mí mắt, nách và cơ quan sinh dục. Do androgen, nam giới thường có da dày hơn nữ. Da trẻ em mỏng, dày dần tới thập niên thứ tư rồi mỏng lại từ thập niên thứ năm, chủ yếu do lớp bì mất phần phụ, sợi chun và chất nền; tiếp xúc tia UV nghề nghiệp làm lão hóa sớm. Da còn khởi đầu quá trình tạo vitamin D, cần cho hấp thu canxi và chuyển hóa xương.[11][13]
Tuyến mồ hôi, tuyến bã và đơn vị nang lông – tuyến bã
Các phần phụ của da mọc xuống từ thượng bì bắt đầu từ tháng thứ ba thai kỳ. Đơn vị nang lông – tuyến bã gồm thân lông, nang lông, tuyến bã và cơ dựng lông; có ở hầu hết da trừ môi, lòng bàn tay và gan bàn chân, dày nhất ở da đầu. Nang lông chia ba đoạn: phễu (từ miệng nang tới chỗ đổ của ống tuyến bã), eo (tới chỗ bám cơ dựng lông, nơi có vùng phình chứa tế bào gốc) và đoạn dưới đang mọc, phình thành hành lông ôm lấy nhú bì có mạch máu; tế bào mầm ở hành lông làm lông dài ra. Chu kỳ lông gồm giai đoạn mọc (anagen), thoái (catagen) và nghỉ (telogen). Thân lông có lớp biểu bì lông, vỏ lông keratin và tủy ở lông dày. Tuyến bã tiết bã nhờn theo kiểu toàn vẹn: tế bào sinh ở lớp đáy, bị đẩy vào giữa, tích mỡ rồi vỡ ra; bã làm trơn da, giảm ma sát và hạn chế vi khuẩn, nấm. Tăng hoạt tuyến bã kèm Cutibacterium acnes gây mụn trứng cá.[15]
Có hai loại tuyến mồ hôi, đều tiết theo kiểu toàn hủy (merocrine), tức xuất bào mà tế bào không bị tổn hại. Tuyến mồ hôi nước (eccrine) có nguồn gốc ngoại bì, hình thành ở lòng bàn tay, gan bàn chân khoảng tháng thứ tư rồi khắp cơ thể một tháng sau, đủ khi sinh; chúng đổ thẳng ra mặt da và làm mát cơ thể bằng bay hơi. Dịch ban đầu chứa nước, natri và kali, nhưng ống tuyến hấp thu lại phần lớn ion. Chúng do sợi giao cảm chủ yếu tiết acetylcholin chi phối: ra mồ hôi do cảm xúc (vỏ não) ở lòng bàn tay, gan bàn chân; do ăn cay (hành não) ở mặt; do tăng thân nhiệt (dưới đồi) khắp người. Tuyến mồ hôi nhờn (apocrine) phát sinh từ phễu nang lông khoảng tháng thứ tư, có từ lúc sinh nhưng chỉ hoạt động từ dậy thì, đổ vào nang lông ở nách và vùng sinh dục; dịch tiết ban đầu như sữa, không mùi, bị vi khuẩn phân hủy mới có mùi, và đáp ứng với adrenalin, noradrenalin. Tăng tiết mồ hôi khu trú nguyên phát ở lòng bàn tay, gan bàn chân, nách được điều trị trước bằng nhôm clorid, sau đó độc tố botulinum, và cắt hạch giao cảm ngực nội soi khi kháng trị; giảm hoặc mất tiết mồ hôi diện rộng có nguy cơ say nóng.[14][15]

Kiểu tiết
- Tuyến mồ hôi nước (eccrine)
- Toàn hủy (merocrine)
- Tuyến mồ hôi nhờn (apocrine)
- Toàn hủy (merocrine)
- Tuyến bã
- Toàn vẹn (holocrine)
Đổ ra
- Tuyến mồ hôi nước (eccrine)
- Mặt da
- Tuyến mồ hôi nhờn (apocrine)
- Nang lông
- Tuyến bã
- Nang lông
Vị trí
- Tuyến mồ hôi nước (eccrine)
- Khắp cơ thể, nhiều ở lòng bàn tay, gan bàn chân
- Tuyến mồ hôi nhờn (apocrine)
- Nách, vùng sinh dục
- Tuyến bã
- Mọi nơi có lông, nhiều ở da đầu, mặt
Hoạt động từ
- Tuyến mồ hôi nước (eccrine)
- Lúc sinh
- Tuyến mồ hôi nhờn (apocrine)
- Dậy thì
- Tuyến bã
- Dậy thì (tăng mạnh)
Chức năng
- Tuyến mồ hôi nước (eccrine)
- Điều nhiệt, bài tiết, giữ da axit
- Tuyến mồ hôi nhờn (apocrine)
- Mùi cơ thể, có thể pheromone
- Tuyến bã
- Bã nhờn bôi trơn, kháng khuẩn
| Đặc điểm | Tuyến mồ hôi nước (eccrine) | Tuyến mồ hôi nhờn (apocrine) | Tuyến bã |
|---|---|---|---|
| Kiểu tiết | Toàn hủy (merocrine) | Toàn hủy (merocrine) | Toàn vẹn (holocrine) |
| Đổ ra | Mặt da | Nang lông | Nang lông |
| Vị trí | Khắp cơ thể, nhiều ở lòng bàn tay, gan bàn chân | Nách, vùng sinh dục | Mọi nơi có lông, nhiều ở da đầu, mặt |
| Hoạt động từ | Lúc sinh | Dậy thì | Dậy thì (tăng mạnh) |
| Chức năng | Điều nhiệt, bài tiết, giữ da axit | Mùi cơ thể, có thể pheromone | Bã nhờn bôi trơn, kháng khuẩn |
Thụ thể cảm giác và khoanh da
Da có cả thần kinh bản thể và tự chủ. Thần kinh tự chủ điều khiển trương lực mạch, cơ dựng lông và tiết mồ hôi. Thần kinh bản thể dẫn đau, nhiệt, xúc giác thô và tinh, rung, áp lực và cảm giác bản thể qua các thụ thể chuyên biệt. Đầu tận thần kinh tự do đi vào thượng bì, nhiều nhất ở lớp hạt và quanh nang lông, nhận cảm đau, nóng và lạnh. Đĩa Merkel nằm ở lớp đáy, nhận cảm xúc giác nhẹ kéo dài. Tiểu thể Meissner ở nhú bì nhận cảm xúc giác nhẹ và kích thích tần số thấp. Tiểu thể Pacini ở sâu nhận cảm áp lực sâu và rung. Đầu tận Ruffini nhận cảm áp lực sâu và sự căng của sợi collagen.[11][13]
Khoanh da (dermatoma) là vùng da do một dây thần kinh sống chi phối cảm giác. Có 31 đôi dây thần kinh sống: 8 cổ, 12 ngực, 5 thắt lưng, 5 cùng và 1 cụt; C1 thường không có khoanh da. Các dây C1–C7 ra khỏi lỗ gian đốt phía trên đốt cùng số, C8 ra giữa C7 và T1, còn mọi dây còn lại ra phía dưới đốt cùng số. Khoanh da ở thân xếp gần như nằm ngang, còn ở chi xếp dọc; các vùng chồng lấn nhiều nên bản đồ chỉ là ước lượng. Một vài mốc: T1 ở mặt trước trong cẳng tay và cánh tay, T2 ở mặt trong cánh tay tới nách, L4 ở mặt trước gối và mắt cá trong, L5 ở mu bàn chân và ngón 1–3. Khoanh da giúp định vị tổn thương thần kinh, ví dụ đau thần kinh tọa lan theo mặt sau chi dưới. Virus varicella-zoster sau khi gây thủy đậu ẩn trong hạch rễ sau; khi tái hoạt (zona), mụn nước đau mọc theo đúng một khoanh da, hay gặp nhất ở thân, sau đó là mặt (zona mắt đe dọa thị lực).[16][13]
Đầu tận tự do
- Vị trí
- Thượng bì (lớp hạt), quanh nang lông
- Cảm nhận
- Đau, nóng, lạnh
Đĩa Merkel
- Vị trí
- Lớp đáy thượng bì
- Cảm nhận
- Xúc giác nhẹ kéo dài
Tiểu thể Meissner
- Vị trí
- Nhú bì
- Cảm nhận
- Xúc giác nhẹ, rung tần số thấp
Tiểu thể Pacini
- Vị trí
- Bì sâu, hạ bì
- Cảm nhận
- Áp lực sâu, rung
Đầu tận Ruffini
- Vị trí
- Bì sâu
- Cảm nhận
- Áp lực, căng da
| Thụ thể | Vị trí | Cảm nhận |
|---|---|---|
| Đầu tận tự do | Thượng bì (lớp hạt), quanh nang lông | Đau, nóng, lạnh |
| Đĩa Merkel | Lớp đáy thượng bì | Xúc giác nhẹ kéo dài |
| Tiểu thể Meissner | Nhú bì | Xúc giác nhẹ, rung tần số thấp |
| Tiểu thể Pacini | Bì sâu, hạ bì | Áp lực sâu, rung |
| Đầu tận Ruffini | Bì sâu | Áp lực, căng da |
Các cơ quan chính
Da gồm thượng bì là biểu mô lát tầng sừng hóa tự đổi mới liên tục từ lớp đáy, và trung bì là mô liên kết chứa collagen, sợi chun, mạch máu, thần kinh và các phần phụ. Độ dày thay đổi theo vùng, dày nhất ở gan bàn tay, bàn chân. Bên dưới là mô dưới da chứa mỡ, đệm và cách nhiệt.
Tuyến vúMamma (Glandula mammaria)Tuyến ngoại tiết nằm trong mô dưới da thành ngực trước, thường từ xương sườn II tới VI, có phần đuôi nách kéo dài về phía nách. Mô tuyến gồm 15–20 thùy, mỗi thùy đổ vào một ống sữa có xoang sữa trước khi mở ra núm vú; các dây chằng treo (Cooper) nối da với cân ngực. Bạch huyết đổ chủ yếu về hạch nách.
Số liệu tham chiếu
- Thượng bì đổi mới hoàn toàn trong khoảng 4 tuần: tế bào sừng đi từ lớp đáy lên lớp sừng rồi bong ra.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]The skin: an indispensable barrierProksch E et al., Experimental dermatology 2008PMID 19043850
- [2]The Skin Acid Mantle: An Update on Skin pHBrooks SG et al., The Journal of investigative dermatology 2025PMID 39243251
- [3]Skin microbiome and dermatologic disordersScharschmidt TC et al., The Journal of clinical investigation 2025PMID 39895627
- [4]The hair follicle as a dynamic miniorganSchneider MR et al., Current biology 2009PMID 19211055
- [5]Local and systemic mechanisms that control the hair follicle stem cell nicheZhang B et al., Nature reviews. Molecular cell biology 2024PMID 37903969
- [6]Skin InnervationStänder S et al., The Journal of investigative dermatology 2024PMID 38402477
- [7]Aging skin: histology, physiology, and pathologyKhavkin J et al., Facial plastic surgery clinics of North America 2011PMID 21763983
- [8]Connective Tissue and Fibroblast Senescence in Skin AgingWlaschek M et al., The Journal of investigative dermatology 2021PMID 33563466
- [9]Skin: histology and physiology of wound healingGantwerker EA et al., Facial plastic surgery clinics of North America 2011PMID 21856533
- [10]Scarring Skin: Mechanisms and TherapiesLin X et al., International journal of molecular sciences 2024PMID 38338767
- [11]Anatomy, Skin (Integument), EpidermisYousef H et al., StatPearls 2024PMID 29262154
- [12]Histology, SkinAgarwal S et al., StatPearls 2023PMID 30726010
- [13]Anatomy, Skin (Integument)Lopez-Ojeda W et al., StatPearls 2022PMID 28723009
- [14]Anatomy, Skin, Sudoriferous GlandPatel BC et al., StatPearls 2023PMID 30020616
- [15]Histology, Skin AppendagesYousef H et al., StatPearls 2023PMID 29489291
- [16]Anatomy, Skin, DermatomesWhitman PA et al., StatPearls 2023PMID 30571022
